Selen là khoáng vi lượng được cơ thể gắn trực tiếp vào cấu trúc của khoảng hai mươi lăm loại protein gọi là selenoprotein, trong đó có các enzym chống oxy hoá, enzym chuyển hoá hormone tuyến giáp và protein vận chuyển selen. Người lớn chỉ cần vài chục microgam mỗi ngày, lấy từ cá biển, hải sản, trứng, thịt, nội tạng và ngũ cốc.
Selen có một đặc điểm khiến nó khác hẳn các khoáng chất khác: lượng selen trong lúa, rau, đậu phụ thuộc rất nhiều vào đất trồng, đến mức cùng một loại gạo có thể chênh nhau nhiều lần giữa hai vùng. Bài dưới đi qua vai trò, nguồn, khoảng an toàn khá hẹp của selen, và những gì các thử nghiệm lớn cho thấy về viên bổ sung selen.
Selenoprotein: selen làm việc theo cách riêng
Hầu hết khoáng vi lượng chỉ bám vào enzym như một phụ kiện. Selen thì khác: nó được đưa vào ngay trong chuỗi protein dưới dạng một axit amin đặc biệt là selenocystein. Cơ thể có cả một bộ máy riêng để chèn axit amin này vào đúng vị trí khi tổng hợp protein, điều cho thấy selen quan trọng đến mức nào trong quá trình tiến hoá.
Nhóm selenoprotein được biết rõ nhất là các enzym glutathion peroxidase, giúp phân huỷ hydro peroxid và các peroxid lipid, những sản phẩm phụ có hại của chuyển hoá bình thường. Một nhóm khác là thioredoxin reductase, tham gia giữ cân bằng oxy hoá khử bên trong tế bào. Selenoprotein P do gan làm ra có nhiệm vụ chở selen đến các mô khác, nhất là não và tinh hoàn.
Nhóm thứ ba là các enzym deiodinase, tháo bớt nguyên tử i-ốt khỏi hormone tuyến giáp để biến dạng T4 thành T3 hoạt động hoặc vô hiệu hoá hormone khi cần. Tuyến giáp là một trong những mô có nồng độ selen cao nhất cơ thể. Mối liên hệ giữa selen và i-ốt có bài riêng trong danh mục các cặp chất hỗ trợ nhau; ở đây chỉ cần nhớ rằng selen cần cho tuyến giáp nhưng không thay được i-ốt.
Khi selen vào ít, cơ thể ưu tiên giữ selen cho một số selenoprotein quan trọng và cho những mô như não, tuyến giáp, trong khi các enzym ở gan, cơ bị cắt giảm trước. Cơ chế xếp thứ tự ưu tiên này giúp con người chịu được giai đoạn ăn thiếu, nhưng cũng làm cho xét nghiệm selen máu khó phản ánh đúng tình trạng ở từng cơ quan.
Selen trong đất quyết định selen trong bát cơm
Cây không cần selen để sống, nhưng hút selen từ đất và cất vào protein của hạt. Vì vậy hàm lượng selen trong lúa, ngô, lúa mì, đậu phản ánh đất nơi chúng mọc. Có những vùng trên thế giới đất rất nghèo selen; nổi tiếng nhất là một dải ở Trung Quốc, nơi từng ghi nhận bệnh Keshan, một bệnh cơ tim ở trẻ em và phụ nữ trẻ liên quan đến thiếu selen. Bổ sung selen cho dân vùng này đã làm giảm bệnh rõ rệt.
Ngược lại, cũng có vùng đất giàu selen đến mức người và gia súc bị thừa. Phần Lan từng có đất nghèo selen và đã chọn cách bổ sung selen vào phân bón từ thập niên 1980 để nâng lượng selen trong thực phẩm của cả nước.
Với thịt, cá, trứng, selen phụ thuộc vào thức ăn của con vật nhưng dao động ít hơn rau và ngũ cốc. Cá biển và hải sản nhìn chung là nguồn ổn định. Đây là lý do một bảng hàm lượng selen lấy từ nước ngoài không áp dụng trọn vẹn cho thực phẩm trồng ở Việt Nam, và nên xem Bảng thành phần thực phẩm của Viện Dinh dưỡng khi cần tra.
Bạn không cần biết đất nơi trồng từng bao gạo. Cách thực tế để tránh rơi vào vùng thiếu hay thừa là ăn đa dạng: gạo, rau, đậu từ nhiều nguồn, kết hợp cá, trứng, thịt. Khi các nguồn khác nhau cộng lại, những chênh lệch theo vùng phần nào bù trừ nhau.
Thiếu selen: ai có nguy cơ và biểu hiện chung
Ở người ăn uống bình thường, thiếu selen rõ ràng hiếm gặp. Các trường hợp được ghi nhận thường thuộc những nhóm đặc biệt: người sống lâu năm ở vùng đất rất nghèo selen và ăn chủ yếu thực phẩm tại chỗ, người nuôi dưỡng hoàn toàn qua đường tĩnh mạch mà dịch nuôi thiếu selen, người lọc máu chu kỳ, người mắc bệnh đường ruột làm kém hấp thu kéo dài, người đã cắt bớt ruột.
Thiếu selen một mình ít khi gây bệnh rõ; nó thường làm cơ thể yếu đi trước một áp lực khác. Bệnh Keshan được cho là kết hợp giữa thiếu selen và nhiễm một loại virus, còn bệnh Kashin-Beck, một bệnh xương khớp ở cùng vùng, liên quan đến thiếu selen cùng thiếu i-ốt và các yếu tố môi trường khác. Ở người lớn, thiếu selen kéo dài được nhắc tới với yếu cơ, ảnh hưởng chức năng tuyến giáp, miễn dịch kém hơn, nhưng các dấu hiệu này không đặc hiệu.
Vì không có triệu chứng riêng, thiếu selen không phải điều bạn có thể tự nhận ra hay tự loại trừ. Nếu bạn thuộc một trong các nhóm kể trên, bác sĩ điều trị là người nên theo dõi chỉ số này.
Nguồn selen trong bữa ăn
Bảng dưới xếp các nhóm thực phẩm theo mức selen tương đối; với ngũ cốc và rau, nhớ rằng con số thật thay đổi theo vùng trồng.
| Nhóm thực phẩm | Mức selen tương đối | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cá biển như cá ngừ, cá thu, cá mòi | Cao | Nguồn ổn định nhất |
| Tôm, cua, mực, nghêu, sò | Cao | Đồng thời giàu kẽm, i-ốt |
| Gan, thận động vật | Cao | Ăn vừa phải vì gan nhiều vitamin A |
| Trứng, thịt gà, thịt lợn, thịt bò | Vừa đến khá | Đóng góp đều do ăn thường xuyên |
| Gạo, bánh mì, ngũ cốc | Thấp đến khá, tuỳ đất | Ăn nhiều nên vẫn là nguồn đáng kể |
| Một số loại hạt nhập khẩu giàu selen | Có loại rất cao | Hàm lượng dao động lớn giữa các lô; ăn vài hạt mỗi ngày đều đặn có thể vượt ngưỡng |
Với người ăn uống đa dạng có cá, trứng, thịt, thiếu selen rất hiếm. Rủi ro thực tế ở nhiều người tự tìm hiểu dinh dưỡng lại nghiêng về phía thừa, do cộng nhiều nguồn bổ sung.
Khoảng an toàn hẹp: nhu cầu và ngưỡng tối đa
Con số tham chiếu. Theo bảng của Viện Y học Hoa Kỳ, nhu cầu selen của người lớn là 55 mcg mỗi ngày và ngưỡng tối đa chấp nhận được là 400 mcg, tính từ mọi nguồn. Viện Dinh dưỡng Việt Nam có bảng nhu cầu riêng; bạn nên tra bản hiện hành.
Khoảng cách chưa tới tám lần. So với nhiều vi chất khác, khoảng từ "đủ" đến "tối đa" của selen hẹp. Một viên bổ sung chứa 200 mcg cộng với bữa ăn có cá, trứng đã có thể đưa tổng lượng lên khá gần ngưỡng.
Dấu hiệu thừa selen. Thừa kéo dài gây hơi thở có mùi tỏi, vị kim loại trong miệng, tóc gãy rụng, móng giòn có vệt, da nổi ban, mệt, cáu kỉnh, và trường hợp nặng ảnh hưởng thần kinh. Đã có những vụ ngộ độc hàng loạt do sản phẩm bổ sung bị sai hàm lượng.
Dạng selen trên nhãn. Selen trong viên có thể là selenomethionin, natri selenit hay men giàu selen. Dạng selenomethionin dễ được cơ thể giữ lại lâu hơn. Điều cần đọc vẫn là số microgam selen trong mỗi viên.
Viên selen và những kỳ vọng chưa thành
Vì selen tham gia chống oxy hoá, từng có nhiều hy vọng rằng bổ sung selen sẽ giúp phòng ung thư, bệnh tim mạch. Một số nghiên cứu ban đầu gợi ý như vậy. Tuy nhiên thử nghiệm lớn mang tên SELECT ở Bắc Mỹ, theo dõi hàng chục nghìn nam giới dùng selen, vitamin E hoặc giả dược, đã không cho thấy selen làm giảm ung thư tuyến tiền liệt, và thử nghiệm được dừng sớm. Một số phân tích khác còn ghi nhận dấu hiệu tăng nguy cơ đái tháo đường type 2 ở người dùng selen kéo dài khi lượng selen nền đã đủ.
Bài học chung từ selen giống với nhiều chất chống oxy hoá khác: ở người đã đủ, thêm vào không mang lại lợi ích như lý thuyết dự đoán, và có thể có hại. Lợi ích rõ chủ yếu thấy ở những nơi dân cư thực sự thiếu. Với người khoẻ ăn uống đa dạng, bữa ăn có cá biển, trứng, thịt là đủ, không cần thêm viên.
Nếu bạn vẫn muốn dùng một sản phẩm có selen, hãy cộng lượng selen trong mọi thứ đang uống, kể cả viên đa vi chất, sữa bột, bột ngũ cốc có tăng cường. Chọn mức thấp, không dùng song song nhiều sản phẩm có selen, và hỏi dược sĩ khi không chắc. Những lời quảng cáo selen "thải độc", "chống lão hoá" hay "phòng ung thư" đều chưa có cơ sở vững.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Bạn nên đi khám nếu đang dùng sản phẩm có selen mà thấy tóc rụng nhiều, móng giòn, hơi thở có mùi tỏi không liên quan ăn uống, da nổi ban hoặc tê bì. Hãy mang theo sản phẩm để bác sĩ xem hàm lượng. Người có bệnh tuyến giáp, đặc biệt bệnh tuyến giáp tự miễn, nếu được giới thiệu dùng selen nên hỏi bác sĩ nội tiết đang theo dõi thay vì tự dùng.
Người có bệnh thận, người lọc máu, người đã phẫu thuật cắt bớt ruột, người nuôi dưỡng qua đường tĩnh mạch dài ngày có nguy cơ lệch selen theo cả hai chiều, việc theo dõi và bổ sung cần do bác sĩ quyết định. Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ không nên dùng viên selen nếu không có chỉ định.
Nếu nghi ngờ đã uống nhầm một lượng lớn sản phẩm chứa selen, nhất là trẻ nhỏ nuốt phải viên của người lớn, hãy đến cơ sở y tế ngay và mang theo vỏ hộp. Ngộ độc selen cấp hiếm nhưng có thể nặng, và việc xử trí sớm quan trọng hơn chờ xem có triệu chứng hay không.
Câu hỏi thường gặp
Ăn cá biển mỗi tuần có đủ selen không?
Với phần lớn người lớn, vài bữa cá biển hoặc hải sản mỗi tuần, cộng với trứng, thịt và ngũ cốc hằng ngày là đủ selen. Không cần tính chính xác từng microgam nếu bữa ăn của bạn đa dạng.
Selen có giúp tóc mọc nhanh hơn không?
Selen cần cho cơ thể nói chung nhưng không có bằng chứng cho thấy bổ sung selen làm tóc mọc nhanh ở người đủ selen. Ngược lại, thừa selen lại gây rụng tóc. Rụng tóc nhiều nên được khám để tìm nguyên nhân.
Vì sao selen hay được ghép với vitamin E trong viên uống?
Hai chất cùng tham gia bảo vệ màng tế bào khỏi oxy hoá theo những cách bổ sung nhau, nên hay được ghép trong sản phẩm. Tuy vậy các thử nghiệm lớn chưa cho thấy dùng chung hai chất này mang lại lợi ích phòng bệnh ở người khoẻ.
Người ăn chay có dễ thiếu selen không?
Người ăn chay phụ thuộc nhiều hơn vào selen trong ngũ cốc, đậu, hạt, nên phụ thuộc vào đất trồng. Ăn đa dạng nguồn và vùng trồng giúp giảm rủi ro. Nếu ăn chay kéo dài và có vấn đề sức khoẻ, hãy trao đổi với bác sĩ.
Có nên xét nghiệm selen định kỳ không?
Với người khoẻ, xét nghiệm selen định kỳ không được khuyến nghị thường quy. Bác sĩ có thể chỉ định trong những tình huống đặc biệt như nuôi dưỡng tĩnh mạch dài ngày, bệnh hấp thu kém hoặc nghi ngộ độc.