Kẽm là khoáng vi lượng có mặt trong hàng trăm enzym và hàng nghìn protein của cơ thể, cần cho phân chia tế bào, miễn dịch, lành vết thương, vị giác, khứu giác và sự lớn lên của trẻ. Cơ thể không có kho dự trữ kẽm riêng như kho sắt trong gan, nên cần nhận kẽm đều đặn từ bữa ăn. Nguồn giàu nhất là hải sản có vỏ như hàu, tiếp theo là thịt đỏ, cua, ghẹ, các loại hạt và đậu.
Kẽm cũng là chất hay được tự mua uống nhất sau sắt và vitamin C, thường với niềm tin rằng càng nhiều càng tăng sức đề kháng. Bài dưới giải thích kẽm làm gì, lấy từ đâu, thứ gì cản hấp thu, và vì sao dùng liều cao kéo dài lại kéo theo vấn đề với một khoáng chất khác.
Kẽm làm những việc gì
Phần lớn công việc của kẽm là làm "trụ đỡ" cho các phân tử khác. Trong nhiều enzym, nguyên tử kẽm nằm ở trung tâm hoạt động và giúp phản ứng xảy ra, từ enzym tiêu hoá protein, enzym tham gia tạo axit nucleic, đến enzym giúp cơ thể xử lý rượu. Ở những protein khác, kẽm giữ hình dạng phân tử: các cấu trúc gọi là "ngón tay kẽm" giúp protein bám vào ADN đúng chỗ để bật tắt gen.
Vì có mặt trong quá trình nhân đôi và phân chia tế bào, kẽm đặc biệt cần cho những mô thay mới nhanh: niêm mạc ruột, da, tế bào miễn dịch, và cơ thể trẻ đang lớn. Đó là lý do thiếu kẽm hay biểu hiện ở da và đường ruột, làm vết thương chậm lành, và ở trẻ em gắn với chậm lớn, tiêu chảy kéo dài.
Kẽm còn cần cho vị giác và khứu giác. Một protein trong nước bọt liên quan đến cảm nhận vị có chứa kẽm, và người thiếu kẽm đôi khi thấy đồ ăn nhạt đi, ăn mất ngon. Tuy vậy mất vị giác có rất nhiều nguyên nhân khác, từ nhiễm virus đến tác dụng phụ của thuốc, nên không thể tự suy ra thiếu kẽm.
Cơ thể giữ lượng kẽm khá ổn định bằng cách điều chỉnh ở cả hai đầu. Khi bữa ăn ít kẽm, ruột hấp thu tỷ lệ cao hơn và lượng kẽm mất qua dịch tuỵ, dịch ruột giảm đi; khi ăn nhiều, ruột hấp thu ít lại và thải ra nhiều hơn. Khả năng tự điều chỉnh này đủ cho dao động bình thường của bữa ăn, nhưng không theo kịp khi một viên uống đưa vào nhiều lần nhu cầu mỗi ngày trong thời gian dài.
Nguồn kẽm trong bữa ăn Việt
Bảng dưới xếp các nhóm thực phẩm theo mức kẽm tương đối và khả năng hấp thu. Hàm lượng cụ thể bạn có thể tra trong Bảng thành phần thực phẩm Việt Nam của Viện Dinh dưỡng.
| Nhóm thực phẩm | Mức kẽm tương đối | Ghi chú về hấp thu |
|---|---|---|
| Hàu, sò, vẹm | Rất cao, hàu đứng đầu | Hấp thu tốt; một khẩu phần nhỏ đã cung cấp nhiều |
| Thịt bò, thịt trâu, thịt cừu | Cao | Hấp thu tốt, lại giúp tăng hấp thu kẽm từ thực vật ăn kèm |
| Cua, ghẹ, tôm, mực | Khá | Hấp thu tốt |
| Thịt lợn, thịt gà, trứng | Vừa | Đóng góp đáng kể vì ăn thường xuyên |
| Hạt bí, hạt điều, mè, đậu phộng | Khá | Có phytat; rang, ngâm giúp phần nào |
| Đậu nành, đậu đen, đậu xanh | Vừa | Phytat nhiều; ngâm, nảy mầm, lên men tăng phần dùng được |
| Gạo, ngũ cốc nguyên hạt | Vừa trên mỗi bát, nhưng ăn nhiều | Gạo lứt nhiều kẽm hơn gạo trắng nhưng cũng nhiều phytat hơn |
Với bữa ăn của người Việt, gạo là nguồn kẽm âm thầm nhưng lớn vì ăn hằng ngày với lượng nhiều. Hải sản và thịt đỏ dù ăn ít hơn lại cho phần kẽm dễ dùng nhất.
Thứ làm tăng, thứ làm giảm hấp thu kẽm
Phytat là trở ngại chính. Phytat trong ngũ cốc, đậu, hạt gắn chặt với kẽm. Người ăn chủ yếu thực vật nên tận dụng cách ngâm, ủ, làm giá, lên men để giảm phytat. Cách sơ chế cụ thể có trong danh mục phối món của trang.
Đạm động vật giúp hấp thu. Ăn kẽm cùng thịt, cá, trứng thì tỷ lệ hấp thu cao hơn ăn cùng nguồn thực vật đơn thuần, phần vì đạm động vật không có phytat, phần vì một số axit amin giúp giữ kẽm ở dạng tan.
Sắt liều cao uống riêng có thể cạnh tranh. Khi sắt và kẽm cùng đi vào ở dạng viên với lượng lớn lúc bụng đói, chúng tranh nhau. Trong bữa ăn bình thường ảnh hưởng này nhỏ. Cặp kẽm và sắt được bàn kỹ hơn trong danh mục các chất tranh nhau.
Kẽm và đồng ngược chiều nhau. Kẽm nhiều làm tế bào ruột sinh ra một protein giữ đồng lại, khiến đồng không vào được máu. Đây là cơ chế dẫn tới thiếu đồng khi dùng kẽm liều cao lâu ngày, sẽ nói ở phần dưới.
Kẽm và vitamin A cần nhau. Kẽm cần để gan tạo protein chở vitamin A trong máu. Mối liên hệ này có bài riêng ở danh mục các cặp chất hỗ trợ nhau.
Thiếu kẽm: ai dễ gặp và biểu hiện chung
Thiếu kẽm nặng hiếm gặp ở người lớn khoẻ, nhưng thiếu nhẹ thì phổ biến hơn nhiều người nghĩ ở những nơi khẩu phần dựa nhiều vào ngũ cốc và đậu, ít thịt cá. Các tổ chức quốc tế xếp thiếu kẽm vào nhóm vấn đề vi chất cần quan tâm ở các nước thu nhập thấp và trung bình, trong đó có Việt Nam.
Nhóm dễ thiếu gồm người ăn ít đạm động vật mà không phối món hợp lý, người có bệnh đường ruột làm giảm hấp thu như viêm ruột mạn, người đã phẫu thuật cắt bớt dạ dày ruột, người nghiện rượu vì rượu làm tăng thải kẽm qua nước tiểu, người mắc bệnh thận hoặc tiểu đường kéo dài, phụ nữ mang thai và cho con bú vì nhu cầu tăng.
Biểu hiện thường mơ hồ: ăn mất ngon, vị giác kém, rụng tóc, da khô, viêm da quanh miệng, vết thương lâu lành, hay bị nhiễm trùng vặt. Không có biểu hiện nào đặc hiệu cho thiếu kẽm, và xét nghiệm kẽm máu cũng có giới hạn vì lượng kẽm trong máu thay đổi theo bữa ăn, giờ lấy mẫu và tình trạng viêm. Việc kết luận cần bác sĩ cân nhắc cả triệu chứng, chế độ ăn và bệnh nền.
Thừa kẽm: vì sao "uống thêm cho khoẻ" lại phản tác dụng
Uống một lượng kẽm lớn một lúc gây buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy. Nguy cơ âm thầm hơn là dùng liều vừa phải nhưng vượt ngưỡng tối đa trong nhiều tháng. Theo bảng của Viện Y học Hoa Kỳ, ngưỡng tối đa chấp nhận được với người lớn là 40 mg kẽm mỗi ngày tính từ mọi nguồn; nhiều viên bổ sung đơn lẻ trên thị trường đã chứa phần lớn hoặc vượt con số này trong một viên.
Khi kẽm vào liên tục với lượng lớn, tế bào ruột tăng sản xuất metallothionein, một protein giữ kim loại. Protein này gắn đồng chặt hơn kẽm, nên đồng trong thức ăn bị giữ lại trong tế bào ruột rồi bong theo phân. Sau vài tháng, người dùng có thể thiếu đồng, biểu hiện bằng thiếu máu không đáp ứng với sắt, giảm bạch cầu, và trường hợp nặng là tổn thương thần kinh gây tê bì, đi đứng loạng choạng. Các ca như vậy đã được ghi nhận trong y văn, có ca liên quan đến dùng lâu dài kem gắn răng giả chứa kẽm.
Kẽm liều cao còn có thể làm giảm cholesterol tốt và ảnh hưởng chức năng miễn dịch theo chiều ngược với mong muốn. Ngoài ra, cơ quan quản lý dược phẩm Hoa Kỳ từng cảnh báo về sản phẩm kẽm xịt hoặc nhỏ mũi vì liên quan đến mất khứu giác. Kẽm ngậm trong cảm lạnh là chủ đề còn tranh luận; nếu muốn dùng, bạn nên hỏi dược sĩ về liều và thời gian ngắn hạn.
Cách tận dụng kẽm từ bữa ăn mà không cần viên
Với người khoẻ, mấy thói quen sau giúp lượng kẽm vào ổn định mà không phải lo vượt ngưỡng:
- Có hải sản có vỏ hoặc thịt đỏ vài lần mỗi tuần, khẩu phần vừa phải.
- Ăn đậu, hạt sau khi đã ngâm hoặc dùng dạng đậu phụ, giá, tương, chao.
- Phối nguồn kẽm thực vật với một ít trứng, thịt, cá trong cùng bữa.
- Đọc nhãn khi dùng viên đa vi chất, cộng lượng kẽm từ mọi sản phẩm đang uống.
- Không dùng song song nhiều sản phẩm cùng có kẽm, kể cả sữa, bột ngũ cốc có tăng cường.
Ví dụ giả định: một người uống viên đa vi chất có kẽm, thêm một viên kẽm riêng vì nghe nói tốt cho đề kháng, lại dùng sữa bột có tăng cường kẽm mỗi sáng. Từng thứ đều trong mức cho phép, nhưng cộng với bữa ăn có thịt, hải sản thì tổng có thể sát hoặc vượt ngưỡng tối đa mà người đó không hề hay biết.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Bạn nên đi khám nếu vết thương lâu lành bất thường, viêm da kéo dài không rõ nguyên nhân, rụng tóc nhiều, mất vị giác hoặc khứu giác kéo dài, hay bị nhiễm trùng lặp lại. Người đang uống kẽm nhiều tháng mà thấy mệt, xanh xao, tê bì tay chân, đi lại kém vững cần báo ngay cho bác sĩ về sản phẩm đang dùng.
Trẻ nhỏ tiêu chảy kéo dài hoặc chậm lớn cần được bác sĩ nhi khám; việc dùng kẽm cho trẻ, nếu có, phải theo chỉ định. Người có bệnh thận, bệnh gan, đang dùng kháng sinh hoặc thuốc dài ngày nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi bổ sung kẽm vì kẽm có thể ảnh hưởng hấp thu một số nhóm thuốc.
Khi đi khám, bạn nên kể rõ chế độ ăn, có ăn chay hay không, có uống rượu thường xuyên không, và mang theo vỏ hộp các sản phẩm bổ sung đang dùng. Những thông tin này giúp bác sĩ đánh giá nhanh hơn nhiều so với một kết quả xét nghiệm đơn lẻ.
Câu hỏi thường gặp
Ăn hàu có đủ kẽm cho cả tuần không?
Hàu rất giàu kẽm, một khẩu phần nhỏ có thể vượt nhu cầu một ngày, nhưng kẽm không được tích trữ nhiều nên cơ thể vẫn cần nguồn đều đặn. Ăn hàu thỉnh thoảng là tốt, kết hợp thịt, trứng, đậu và ngũ cốc hằng ngày sẽ ổn định hơn. Hàu sống cần đảm bảo vệ sinh nguồn gốc.
Kẽm có giúp hết mụn không?
Một số nghiên cứu ghi nhận người bị mụn trứng cá có nồng độ kẽm thấp hơn và vài thử nghiệm dùng kẽm cho kết quả khác nhau. Mụn có nhiều nguyên nhân, nên tự uống kẽm liều cao kéo dài để trị mụn không được khuyến khích. Hãy hỏi bác sĩ da liễu.
Đàn ông có cần nhiều kẽm hơn phụ nữ không?
Theo bảng khuyến nghị của Mỹ, nam trưởng thành cần nhiều hơn nữ một chút, khoảng 11 mg so với 8 mg mỗi ngày, chủ yếu do khác biệt khối cơ thể. Phụ nữ mang thai và cho con bú cần cao hơn mức của phụ nữ bình thường.
Kẽm gluconat, kẽm sulfat khác nhau ra sao?
Đó là các muối khác nhau chứa kẽm, mỗi loại có tỷ lệ kẽm nguyên tố khác nhau và mức dễ chịu với dạ dày khác nhau. Điều quan trọng khi đọc nhãn là lượng kẽm nguyên tố, không phải khối lượng của cả muối.
Ăn chay lâu năm có thiếu kẽm không?
Người ăn chay có nguy cơ cao hơn vì nguồn thực vật nhiều phytat, nhưng ăn đủ đậu, hạt, ngũ cốc nguyên hạt đã qua ngâm, ủ, lên men thì nhiều người vẫn đủ. Nếu lo, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được đánh giá.
Nấu chín có làm mất kẽm trong thực phẩm không?
Kẽm là khoáng chất nên không bị nhiệt phá huỷ. Một phần nhỏ có thể tan vào nước luộc, nước kho; dùng nước đó làm canh, làm nước sốt thì giữ lại được. Xay xát kỹ ngũ cốc làm mất nhiều kẽm hơn hẳn so với nấu nướng.