MatThiet.comMật Thiết
Vitamin nhóm B và vitamin C

Vitamin C làm gì trong cơ thể: tạo collagen, tái tạo vitamin E và nguồn trái cây Việt

Vitamin C cần để tạo collagen, carnitin, noradrenalin và tái tạo vitamin E. Vì sao người phải ăn vitamin C, nguồn từ ổi, ớt, rau cải và vì sao uống nhiều không thêm lợi.

Plate of sliced pink guava and green chili beside a small dish of salt on a wooden porch table in Vinh Long, fruit orchard blurred behind, hand reaching for a slice, midday shade

Vitamin C (axit ascorbic) là chất khử mà cơ thể dùng làm đồng yếu tố cho một số enzym then chốt — tạo collagen cho da, mạch máu, xương, lợi; tạo carnitin để đốt chất béo; tạo noradrenalin — đồng thời là chất chống oxy hoá tan trong nước giúp tái tạo vitamin E. Con người không tự tạo được vitamin C như phần lớn động vật, nên phải lấy hoàn toàn từ thức ăn, chủ yếu là rau quả tươi.

Bài này nhìn vitamin C qua công việc thật của nó trong cơ thể và các mối nối với chất khác, thay vì qua câu chuyện cảm cúm quen thuộc. Bạn sẽ thấy vì sao thiếu vitamin C làm chảy máu chân răng, những trái cây và rau Việt nào giàu vitamin C, vì sao nó là vitamin mong manh nhất trong bếp, và vì sao uống nhiều hơn nhu cầu không mang thêm lợi ích.

Vì sao con người phải ăn vitamin C

Phần lớn động vật có vú tự tạo vitamin C từ glucose ở gan hoặc thận. Con người, các loài khỉ hầu và vượn lớn, chuột lang và một số loài dơi thì không, vì gen mã hoá enzym cuối cùng của chuỗi tổng hợp — L-gulonolacton oxidase — đã bị hỏng qua tiến hoá. Gen này vẫn còn trong bộ gen người dưới dạng một “gen giả” mang đột biến, không hoạt động.

Các nhà sinh học tiến hoá cho rằng tổ tiên của loài linh trưởng sống trong rừng nhiệt đới nhiều trái cây, nên mất khả năng tự tạo vitamin C không gây bất lợi lớn. Hệ quả để lại cho chúng ta là sự phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn ăn vào. Khi bữa ăn không có rau quả tươi trong vài tháng, kho vitamin C trong cơ thể cạn dần và các biểu hiện thiếu bắt đầu xuất hiện.

Cơ thể giữ vitamin C ở nồng độ cao trong một số mô như tuyến thượng thận, tuyến yên, não, mắt và bạch cầu — gấp nhiều lần nồng độ trong máu — nhờ các kênh vận chuyển chủ động. Điều đó cho thấy các mô này dùng vitamin C cho những việc riêng, từ tạo hormon đến bảo vệ khỏi tổn thương oxy hoá.

Collagen và những enzym cần vitamin C

Tạo collagen bền. Collagen là protein nhiều nhất trong cơ thể, có ở da, gân, xương, sụn, thành mạch máu, lợi. Để ba chuỗi collagen xoắn chặt vào nhau, các axit amin prolin và lysin phải được gắn thêm nhóm hydroxyl. Hai enzym làm việc này chứa sắt, và vitamin C giữ cho nguyên tử sắt đó ở trạng thái hoạt động. Thiếu vitamin C, collagen tạo ra lỏng lẻo, mạch máu nhỏ dễ vỡ, vết thương lâu lành.

Tạo carnitin. Carnitin là chất đưa axit béo vào ty thể để đốt lấy năng lượng. Hai bước trong quá trình tổng hợp carnitin cần vitamin C. Một số nhà nghiên cứu cho rằng mệt mỏi rất sớm ở người thiếu vitamin C liên quan một phần tới carnitin thấp.

Tạo noradrenalin. Enzym biến dopamin thành noradrenalin chứa đồng và cần vitamin C làm chất cho điện tử. Nồng độ vitamin C cao ở tuyến thượng thận và não phù hợp với vai trò này.

Hoàn thiện một số hormon peptid. Nhiều hormon dạng chuỗi ngắn cần được gắn nhóm amid ở đầu chuỗi mới hoạt động đầy đủ, và enzym đảm nhận bước này cũng cần vitamin C.

Chống oxy hoá trong môi trường nước. Vitamin C dễ dàng cho điện tử để trung hoà gốc tự do trong máu và dịch tế bào. Sau khi cho điện tử, nó thành dạng dehydroascorbat, được glutathion khử trở lại để dùng tiếp.

Vitamin C trong mạng lưới: vitamin E, sắt, folate và glutathion

Vitamin E nằm trong màng tế bào, bảo vệ chất béo màng khỏi bị oxy hoá. Mỗi lần vitamin E bắt một gốc tự do, nó biến thành dạng gốc tocopheroxyl — tạm thời “hết đạn”. Vitamin C ở mặt ngoài màng có thể nhường điện tử để đưa vitamin E trở lại dạng hoạt động. Rồi đến lượt vitamin C được glutathion phục hồi, và glutathion lại được phục hồi nhờ enzym cần FAD từ vitamin B2 và NADPH từ vitamin B3. Đây là một chuỗi chuyền tay điện tử nối nhóm tan trong dầu với nhóm tan trong nước.

Với khoáng chất, vitamin C giúp chuyển sắt trong thực vật sang dạng dễ hấp thu hơn khi ăn cùng bữa — cặp này được phân tích riêng ở chuyên mục những cặp chất hỗ trợ nhau. Vitamin C cũng giúp hạn chế folate trong thực phẩm bị oxy hoá, một lý do rau tươi giữ folate tốt hơn rau để lâu.

Nhìn như vậy, tác dụng chống oxy hoá của vitamin C không phải là một “lá chắn” đơn độc, mà là một khâu trong mạng lưới nhiều chất. Đó cũng là lý do các nghiên cứu cho uống riêng vitamin C liều cao để phòng bệnh mạn tính thường cho kết quả không như kỳ vọng: thêm một khâu không làm cả mạng lưới mạnh lên nếu các khâu khác vẫn vậy.

Scorbut: bài học từ những chuyến đi biển dài

Bệnh scorbut (còn gọi là bệnh hoại huyết) là biểu hiện của thiếu vitamin C nặng: mệt mỏi, đau nhức, chảy máu chân răng, lợi sưng, chấm xuất huyết quanh nang lông, vết thương cũ mở lại, thiếu máu. Từ thế kỷ 15 đến 18, scorbut giết nhiều thủy thủ hơn cả chiến trận trong các chuyến đi biển dài ngày chỉ ăn bánh khô và thịt muối.

Năm 1747, bác sĩ hải quân người Scotland James Lind làm một thử nghiệm so sánh trên tàu Salisbury: chia các thủy thủ mắc scorbut thành từng cặp, mỗi cặp nhận một cách chữa. Cặp được ăn cam và chanh hồi phục nhanh rõ rệt. Đây thường được coi là một trong những thử nghiệm lâm sàng có đối chứng sớm nhất. Vài chục năm sau, hải quân Anh mới đưa nước chanh vào khẩu phần, và scorbut gần như biến mất trên tàu.

Ngày nay scorbut hiếm nhưng chưa biến mất. Y văn hiện đại vẫn ghi nhận các ca ở người ăn uống rất hạn chế trong thời gian dài, người nghiện rượu, người già sống một mình ăn uống kém, và trẻ em kén ăn nặng chỉ chấp nhận vài món. Biểu hiện ban đầu thường bị nhầm với bệnh khác, nên bác sĩ hỏi kỹ về bữa ăn là bước quan trọng.

Nguồn vitamin C trong rau quả Việt

Vitamin C có nhiều trong rau quả tươi, gần như không có trong ngũ cốc, thịt, cá. Một số trái cây và rau quen thuộc ở Việt Nam là nguồn rất giàu. So sánh dưới đây mang tính tương đối, vì lượng thật dao động theo giống, độ chín và thời gian bảo quản.

NhómVí dụGhi chú
Trái cây giàu nhấtỔi, kiwi, đu đủ, dâu tâyỔi là một trong những trái cây nhiều vitamin C nhất trong chợ Việt
Cam quýtCam, bưởi, quýt, chanhNguồn quen thuộc; ăn múi giữ được chất xơ hơn uống nước ép
Trái cây khácXoài, dứa, nhãn, vải, chôm chômLượng khá, ăn theo mùa
Rau quả họ cà, họ cảiỚt, ớt chuông, bông cải xanh, súp lơ, cải bắp, cải xoănỚt và ớt chuông rất giàu; rau cải nên xào nhanh
Rau thơm, rau sốngRau mùi, rau răm, xà lách, cà chuaĂn sống nên giữ được trọn vẹn
CủKhoai tây, khoai langLượng vừa nhưng góp phần vì ăn nhiều

Đĩa rau sống, chén nước chấm có ớt, đĩa trái cây sau bữa — những thói quen rất Việt — là cách tự nhiên để nạp vitamin C mà không phải nghĩ nhiều. Nhu cầu khuyến nghị theo tuổi được Viện Dinh dưỡng và các tổ chức như WHO, Viện Y học Mỹ công bố, với những con số khác nhau theo cách tính; hãy tra bản hiện hành nếu cần.

Vitamin mong manh nhất trong bếp

Nhiệt phá vitamin C nhanh. Luộc, hầm lâu làm mất một phần lớn vitamin C; phần còn lại tan vào nước. Hấp, xào nhanh, chần qua giữ lại nhiều hơn rõ rệt. Ăn sống — rau thơm, trái cây — là cách giữ trọn vẹn nhất.

Oxy và mặt cắt. Vitamin C bị oxy hoá khi tiếp xúc không khí, nhất là ở mặt cắt. Rau quả cắt sẵn để lâu, nước ép để qua nhiều giờ mất dần vitamin C. Cắt sát giờ ăn, ép xong uống ngay.

Kim loại và môi trường kiềm. Ion đồng, sắt xúc tác cho phản ứng oxy hoá vitamin C; môi trường kiềm cũng làm vitamin C phân huỷ nhanh. Nồi đồng, muối nở cho rau xanh màu đều làm hao vitamin C.

Ngâm rau lâu trong nước. Ngâm rau đã cắt nhỏ trong nước nhiều giờ làm vitamin C tan ra. Rửa sạch trước, cắt sau, và không ngâm quá lâu.

Thời gian bảo quản. Rau quả để nhiệt độ phòng nhiều ngày mất vitamin C dần; ngăn mát giúp chậm lại. Rau quả đông lạnh nhanh sau thu hoạch đôi khi giữ được vitamin C tốt hơn rau tươi đã để nhiều ngày. Những mẹo phối món chi tiết được bàn ở chuyên mục phối món ăn Việt để hấp thu tốt.

Uống nhiều hơn có tốt hơn không

Cơ thể hấp thu vitamin C qua kênh vận chuyển có giới hạn. Ở lượng vừa phải như trong bữa ăn, phần lớn được hấp thu; khi lượng một lần tăng lên rất cao, tỷ lệ hấp thu giảm mạnh, và thận nhanh chóng thải phần dư khi nồng độ máu vượt ngưỡng. Nghĩa là nồng độ vitamin C trong máu có một mức trần tự nhiên khi dùng đường uống, và vượt qua nhu cầu thì phần lớn lượng thêm vào đi thẳng ra ngoài.

Viện Y học Mỹ đặt ngưỡng tối đa cho người lớn là 2.000 mg mỗi ngày, dựa trên rối loạn tiêu hoá như tiêu chảy, đầy bụng ở lượng cao. Ngoài ra, các nghiên cứu quan sát ở nam giới ghi nhận dùng viên vitamin C liều cao thường xuyên liên quan tới nguy cơ sỏi thận oxalat cao hơn, vì một phần vitamin C chuyển hoá thành oxalat. Người có bệnh ứ sắt cần thận trọng vì vitamin C tăng hấp thu sắt. Hãy tra bản hiện hành của các tổ chức nếu cần con số.

Không có giới hạn đáng lo nào với vitamin C từ rau quả: không ai ăn ổi, cam tới mức gây hại. Câu hỏi về vitamin C và cảm lạnh, miễn dịch là chủ đề riêng với bằng chứng phức tạp; điều chắc chắn ở đây là người ăn đủ rau quả không được thêm lợi ích rõ ràng khi uống viên liều cao.

Khi nào nên gặp bác sĩ

Bạn nên đi khám, hoặc hỏi dược sĩ, trong những trường hợp sau:

  • Chảy máu chân răng, lợi sưng tím, chấm xuất huyết dưới da, dễ bầm tím mà không rõ lý do.
  • Vết thương lâu lành, đau nhức xương khớp kèm mệt mỏi kéo dài, nhất là khi bữa ăn rất ít rau quả.
  • Người trong nhà ăn uống quá hạn chế: trẻ kén ăn nặng chỉ ăn vài món, người già ăn rất ít, người uống rượu nhiều.
  • Đang dùng viên vitamin C liều cao thường xuyên và có tiền sử sỏi thận, bệnh thận, hoặc bệnh ứ sắt.
  • Đang dùng thuốc điều trị lâu dài, mang thai, cho con bú, hoặc định cho trẻ nhỏ dùng viên.
  • Sắp làm xét nghiệm mà đang uống vitamin C lượng lớn: một số xét nghiệm nước tiểu và phân có thể bị ảnh hưởng, nên báo trước cho bác sĩ.

Thông tin trong bài là kiến thức dinh dưỡng phổ thông, không phải chỉ định điều trị. Thiếu vitamin C nặng cần bác sĩ đánh giá và quyết định cách bù.

Câu hỏi thường gặp

Quả gì nhiều vitamin C nhất ở Việt Nam?

Trong các trái cây phổ biến, ổi thường đứng đầu về hàm lượng vitamin C, tiếp theo là kiwi, đu đủ, dâu tây, cam quýt. Ớt và ớt chuông cũng rất giàu. Lượng thật thay đổi theo giống và độ tươi, nên ăn đa dạng quan trọng hơn chọn đúng một loại.

Uống nước cam đóng hộp có đủ vitamin C không?

Nước cam đóng hộp thường đã được xử lý nhiệt và có thể được bổ sung lại vitamin C, nhưng hay kèm nhiều đường và ít chất xơ. Ăn múi cam, bưởi hoặc trái cây tươi là lựa chọn tốt hơn để vừa có vitamin C vừa có chất xơ.

Vitamin C có giúp đẹp da không?

Vitamin C cần cho tạo collagen, nên thiếu vitamin C làm da và vết thương kém lành. Nhưng ở người ăn đủ rau quả, uống thêm viên không làm da đẹp hơn rõ rệt. Vitamin C bôi trong mỹ phẩm là câu chuyện khác, không liên quan tới nhu cầu dinh dưỡng.

Uống vitamin C có gây sỏi thận không?

Vitamin C từ rau quả không gây sỏi thận. Các nghiên cứu quan sát ghi nhận nguy cơ sỏi oxalat tăng ở nam giới dùng viên vitamin C liều cao thường xuyên. Người có tiền sử sỏi thận nên hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ viên vitamin C nào.

Vì sao con người không tự tạo được vitamin C?

Gen mã hoá enzym L-gulonolacton oxidase, bước cuối của chuỗi tổng hợp vitamin C, đã bị đột biến và mất chức năng ở tổ tiên loài linh trưởng. Chuột lang và một số loài dơi cũng mất gen này một cách độc lập, nên đều phải ăn vitamin C.

Nấu canh rau có còn vitamin C không?

Còn một phần. Nấu canh làm vitamin C tan vào nước và bị nhiệt phá một phần, nhưng nếu nấu vừa chín và ăn cả nước thì vẫn giữ được đáng kể. Kết hợp thêm rau sống, trái cây trong bữa là cách đơn giản để bù phần hao hụt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138