MatThiet.comMật Thiết
Khoáng vi lượng

Khoáng vi lượng là gì: những chất cơ thể cần rất ít mà thiếu hay thừa đều có hại

Khoáng vi lượng gồm sắt, kẽm, đồng, i-ốt, selen, mangan, crom, flo, molypden: vai trò, nguồn thực phẩm và vì sao khoảng an toàn giữa thiếu và thừa rất hẹp.

Top-down view of a wooden kitchen table in Hue with small bowls of sesame, peanuts, dried shrimp, clams and leafy greens, morning window light, teal and orange tones

Khoáng vi lượng là nhóm nguyên tố khoáng mà mỗi ngày cơ thể chỉ cần từ vài microgam đến vài chục miligam, gồm sắt, kẽm, đồng, i-ốt, selen, mangan, crom, molypden và flo. Lượng cần ít nhưng không thay được: thiếu sắt thì máu kém chở oxy, thiếu i-ốt thì tuyến giáp không làm đủ hormone, thiếu kẽm thì vết thương lâu lành. Điều ít người để ý là với nhóm này, khoảng cách giữa "đủ" và "quá nhiều" hẹp hơn nhiều so với vitamin tan trong nước.

Bài này nhìn cả nhóm từ trên xuống: vì sao gọi là vi lượng, mỗi chất làm việc gì, chúng liên quan với nhau ra sao, ăn uống bình thường của người Việt đã cung cấp được những gì, và khi nào chuyện thiếu hay thừa cần đến bác sĩ. Từng chất có bài riêng trong cùng danh mục để bạn đọc sâu hơn.

Vi lượng và đa lượng: ranh giới nằm ở đâu

Các nhà dinh dưỡng chia khoáng chất thành hai nhóm theo lượng cơ thể cần và lượng có sẵn trong người. Nhóm đa lượng như canxi, phốt pho, magie, natri, kali, clo được tính bằng hàng trăm miligam đến vài gam mỗi ngày; riêng canxi trong xương một người trưởng thành đã tính bằng ki-lô-gam. Nhóm vi lượng thì ít hơn hẳn: toàn bộ lượng sắt trong cơ thể người lớn chỉ vào khoảng vài gam, còn i-ốt hay selen chỉ tính bằng miligam.

Cách chia này không nói chất nào quan trọng hơn. Một người có thể sống khoẻ với bữa ăn hơi ít canxi trong vài tuần, nhưng thiếu i-ốt kéo dài trong thai kỳ để lại hậu quả lên não đứa trẻ không bù lại được. Ranh giới chỉ giúp hình dung thứ tự độ lớn, để bạn hiểu vì sao một viên bổ sung chứa vài chục miligam kẽm đã là lượng lớn, trong khi vài chục miligam canxi gần như không đáng kể.

Cũng cần phân biệt nguyên tố vi lượng thiết yếu với nguyên tố có mặt trong cơ thể nhưng chưa rõ vai trò. Chì, thuỷ ngân, asen, cadimi đều có thể tìm thấy với lượng nhỏ trong máu người, nhưng chúng là chất độc tích luỹ chứ không phải dinh dưỡng. Một số chất như bo, niken, silic, vanadi đang được nghiên cứu; chưa có tổ chức lớn nào đặt nhu cầu khuyến nghị cho chúng ở người.

Chín khoáng vi lượng và việc chính của từng chất

Bảng dưới gom những gì cơ thể dùng mỗi chất vào, ở mức phổ thông. Hầu hết chúng làm việc theo cùng một kiểu: gắn vào một enzym hay một protein để giúp phản ứng xảy ra, giống như chìa khoá phải có đủ răng mới mở được ổ.

ChấtViệc chính trong cơ thểNguồn quen trong bữa ăn Việt
SắtNằm trong hemoglobin chở oxy, myoglobin trong cơ, enzym tạo năng lượngThịt bò, gan, tiết, cá, đậu, rau lá xanh đậm
KẽmCó mặt trong hàng trăm enzym, cần cho miễn dịch, lành vết thương, vị giácHàu, ốc, thịt đỏ, cua, hạt bí, đậu
ĐồngGiúp chuyển sắt vào máu, tạo collagen, sắc tố da tócGan, hàu, hạt điều, mè, đậu, ca cao
I-ốtNguyên liệu làm hormone tuyến giápMuối i-ốt, cá biển, rong biển, trứng, sữa
SelenTrong các enzym chống oxy hoá và enzym chuyển hoá hormone giápCá biển, trứng, thịt, ngũ cốc
ManganTrong enzym chống oxy hoá ở ty thể, chuyển hoá đường, tạo xươngGạo lứt, yến mạch, hạt, đậu, trà, rau lá
CromĐược cho là hỗ trợ insulin, vai trò còn tranh luậnNgũ cốc nguyên hạt, thịt, bông cải xanh
MolypdenGiúp vài enzym phân giải chất chứa lưu huỳnh và purinĐậu, đậu phộng, ngũ cốc, rau lá
FloLàm men răng cứng và bền hơn với axitNước uống có flo, trà, cá ăn cả xương

Hàng cuối hơi đặc biệt: flo được nhiều tổ chức xếp vào nhóm "có lợi" thay vì "thiết yếu" theo nghĩa chặt, vì không thiếu flo người vẫn sống, chỉ dễ sâu răng hơn. Crom cũng đang bị xem lại: năm 2014 Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu kết luận không đủ bằng chứng để coi crom là thiết yếu, trong khi các bảng khuyến nghị của Mỹ vẫn ghi nhu cầu đủ.

Vì sao vi lượng mà thừa vẫn hại

Cơ thể kiểm soát ở cửa vào nhiều hơn cửa ra. Với sắt, gần như không có đường thải chủ động: một khi đã vào máu, cơ thể chỉ mất sắt qua bong tế bào ruột, da, máu kinh hay chảy máu. Vì vậy ruột phải đóng mở rất kỹ, và khi uống liều lớn kéo dài, cánh cửa đó không theo kịp.

Khoảng an toàn hẹp. Nhu cầu selen của người lớn và ngưỡng tối đa cách nhau chưa tới mười lần theo bảng của Mỹ, trong khi với vitamin C khoảng cách lớn hơn nhiều. Uống thêm một viên "cho chắc" cộng với bữa ăn đã đủ có thể đẩy tổng lượng lại gần mép.

Chất này chen chỗ chất kia. Nhiều khoáng vi lượng đi qua cùng một loại cổng ở thành ruột hoặc cùng một protein vận chuyển. Dư một chất kéo dài có thể làm thiếu chất khác, điển hình là kẽm liều cao làm cơ thể thiếu đồng. Danh mục về các chất tranh nhau trên trang có bài riêng cho từng cặp.

Thừa thường đến từ viên uống hoặc môi trường, hiếm khi từ bữa ăn. Một bữa cơm gia đình gần như không thể đưa lượng sắt hay kẽm vượt ngưỡng tối đa. Người bị thừa thường do tự uống viên liều cao lâu ngày, dùng nhiều sản phẩm có cùng chất mà không cộng lại, hoặc do nước giếng, bụi nghề nghiệp nhiễm kim loại.

Chúng không làm việc một mình

Điều thú vị của nhóm vi lượng là chúng nối với nhau và với vitamin thành chuỗi. Sắt cần đồng để được đưa ra khỏi kho dự trữ và gắn lên protein chở trong máu; thiếu đồng kéo dài có thể gây thiếu máu dù ăn đủ sắt. I-ốt là nguyên liệu của hormone giáp, nhưng enzym biến dạng hormone "dự trữ" thành dạng hoạt động lại cần selen. Kẽm và đồng cùng nằm trong một enzym chống oxy hoá, nhưng lại tranh nhau ở cửa hấp thu.

Vitamin cũng xen vào. Vitamin C giữ sắt thực vật ở dạng dễ hấp thu; vitamin A và kẽm cần nhau để vận chuyển và sử dụng; coban chỉ có ích cho người khi đã nằm sẵn trong phân tử vitamin B12. Chính vì những mối nối đó mà bổ sung một chất đơn lẻ liều cao, không có lý do rõ, thường không giải quyết được vấn đề như người ta tưởng, đôi khi còn làm lệch một chất khác.

Với người nội trợ, hệ quả thực tế khá đơn giản: một bữa ăn có đạm động vật hoặc đậu, có rau lá xanh, có trái cây, dùng muối i-ốt, ăn cá vài lần mỗi tuần đã đặt các chất này cạnh nhau theo tỷ lệ cơ thể quen xử lý. Các bài trong danh mục phối món ăn Việt của trang đi vào chi tiết hơn.

Nhu cầu và ngưỡng tối đa: đọc con số thế nào cho đúng

Các con số dưới đây là của người trưởng thành không mang thai, theo bảng khuyến nghị do Viện Y học Hoa Kỳ (nay thuộc Viện Hàn lâm Khoa học, Kỹ thuật và Y học Quốc gia Hoa Kỳ) xây dựng, được Văn phòng Thực phẩm Bổ sung của Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ tổng hợp. Viện Dinh dưỡng Việt Nam có bảng nhu cầu khuyến nghị riêng cho người Việt; bạn nên tra bản hiện hành vì các bảng được cập nhật định kỳ.

ChấtNhu cầu người lớn mỗi ngàyNgưỡng tối đa chấp nhận được mỗi ngày
Sắt8 mg (nam), 18 mg (nữ 19–50 tuổi)45 mg
Kẽm11 mg (nam), 8 mg (nữ)40 mg
Đồng900 mcg10.000 mcg
I-ốt150 mcg1.100 mcg
Selen55 mcg400 mcg
Mangan2,3 mg (nam), 1,8 mg (nữ), mức đủ11 mg
Molypden45 mcg2.000 mcg

Ngưỡng tối đa là tổng từ mọi nguồn mà gần như ai dùng lâu dài cũng không gặp tác hại, không phải mức nên nhắm tới. Nó được đặt cho người khoẻ; người có bệnh thận, gan hay đang dùng thuốc có thể chịu được ít hơn. Ngược lại, khi bác sĩ điều trị thiếu hụt đã xác định, liều dùng ngắn hạn có thể khác hẳn, và đó là quyết định của người khám, không phải con số để tự áp.

Ai dễ thiếu, ai dễ thừa

Ở mức cộng đồng, các cuộc điều tra dinh dưỡng ở Việt Nam và thế giới nhiều năm nay vẫn nhắc đến thiếu sắt, thiếu kẽm và thiếu i-ốt là ba vấn đề vi chất phổ biến. Tuy vậy việc một người cụ thể có thiếu hay không chỉ xác định được qua khám và xét nghiệm. Những nhóm sau thường được nhắc tới:

  • Phụ nữ trong tuổi sinh đẻ, nhất là người kinh nguyệt nhiều, người mang thai và cho con bú: nhu cầu sắt, i-ốt cao hơn.
  • Người ăn rất ít đạm động vật mà không biết cách phối món: sắt và kẽm từ thực vật hấp thu kém hơn.
  • Người đã phẫu thuật dạ dày, ruột, người có bệnh viêm ruột mạn, người tiêu chảy kéo dài: hấp thu nhiều khoáng chất giảm.
  • Người tự uống nhiều loại viên cùng lúc: nguy cơ thừa, nhất là sắt, kẽm, selen, khi mỗi sản phẩm đều có một ít.
  • Người sống nơi nước giếng nhiễm sắt, mangan, hoặc làm nghề hàn, khai mỏ, luyện kim: nguy cơ thừa qua nước và đường thở.
  • Người có bệnh di truyền về chuyển hoá sắt hoặc đồng: cơ thể giữ lại quá nhiều dù ăn bình thường.

Khi nào nên gặp bác sĩ

Bạn nên đi khám thay vì tự mua viên khi có những dấu hiệu kéo dài như mệt, xanh xao, khó thở khi gắng sức, rụng tóc nhiều, móng giòn hay lõm, vết thương lâu lành, cổ to ra, hồi hộp hoặc sụt cân không rõ lý do. Các dấu hiệu này có rất nhiều nguyên nhân khác nhau, thiếu khoáng chất chỉ là một trong số đó, và chỉ có bác sĩ mới phân biệt được bằng hỏi bệnh, khám và xét nghiệm phù hợp.

Người đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh thận, gan, tim, bệnh tuyến giáp, người đang dùng thuốc dài ngày cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng bất kỳ viên khoáng chất nào, kể cả loại được quảng cáo là tự nhiên. Nếu trẻ nhỏ lỡ nuốt nhiều viên có sắt của người lớn, hãy đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay, không chờ triệu chứng, vì ngộ độc sắt ở trẻ có thể nặng dù lúc đầu trông bình thường.

Câu hỏi thường gặp

Ăn uống đa dạng có cần uống thêm viên khoáng vi lượng không?

Với người khoẻ, ăn đủ nhóm thực phẩm, dùng muối i-ốt và có cá, thịt hoặc đậu trong bữa, phần lớn không cần. Viên bổ sung có ích cho người đã được xác định thiếu hoặc thuộc nhóm nhu cầu cao như phụ nữ mang thai, và nên dùng theo hướng dẫn của bác sĩ.

Khoáng vi lượng và vi chất dinh dưỡng có phải là một không?

Không hẳn. Vi chất dinh dưỡng là khái niệm rộng gồm cả vitamin và khoáng chất cơ thể cần với lượng nhỏ. Khoáng vi lượng chỉ là phần khoáng chất trong nhóm đó, không gồm các vitamin như A, D hay nhóm B.

Vì sao bảng nhu cầu của các nước lại khác nhau?

Mỗi tổ chức dựa trên bộ nghiên cứu, cách chọn tiêu chí và đặc điểm dân số khác nhau, nên con số có thể lệch nhau một chút. Người Việt nên ưu tiên bảng của Viện Dinh dưỡng, còn bảng quốc tế dùng để tham khảo, và luôn xem bản cập nhật gần nhất.

Nấu nướng có làm mất khoáng vi lượng như mất vitamin không?

Khoáng chất không bị nhiệt phá huỷ như vitamin C hay B1, nhưng có thể tan ra nước luộc, nước ngâm. Bỏ nước luộc rau đi là bỏ một phần khoáng; dùng nước đó nấu canh thì giữ lại được. Xay xát kỹ ngũ cốc làm mất nhiều khoáng hơn nấu.

Thực phẩm tăng cường vi chất có an toàn không?

Các sản phẩm như muối i-ốt, bột mì bổ sung sắt và kẽm được thiết kế với hàm lượng tính cho ăn hằng ngày nên an toàn với người bình thường. Chỉ cần lưu ý cộng chung khi bạn đồng thời uống viên bổ sung có cùng chất trong thời gian dài.

Tóc, móng có cho biết cơ thể thiếu khoáng chất gì không?

Tóc rụng, móng giòn có thể liên quan đến thiếu sắt hay kẽm nhưng cũng do rất nhiều nguyên nhân khác. Các dịch vụ "phân tích khoáng chất qua tóc" chưa được giới y khoa chấp nhận để đánh giá tình trạng dinh dưỡng; muốn biết chắc cần khám và xét nghiệm máu theo chỉ định.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138