MatThiet.comMật Thiết
Những chất tranh nhau, cản nhau

Rượu bia và vitamin nhóm B: vì sao người uống nhiều dễ thiếu B1 và folate

Rượu cản hấp thu, giảm dự trữ và tăng thải vitamin B1, folate, B6. Cơ chế, dấu hiệu nguy hiểm cần đi cấp cứu, và vì sao uống B1 không bù được rượu.

Low wooden table after a family gathering in Nghe An, empty beer glasses and small dishes of leftover food, plastic stools, warm tungsten light, no people

Người uống rượu bia nhiều và kéo dài dễ thiếu vitamin nhóm B, rõ nhất là vitamin B1 (thiamin) và folate, vì rượu tấn công cùng lúc nhiều khâu: ăn ít đi, ruột hấp thu kém đi, gan dự trữ ít đi, thận thải nhiều hơn, và cơ thể chuyển vitamin sang dạng hoạt động kém hơn. Đây là một trong những ví dụ rõ nhất về quan hệ cản trở giữa một chất đưa vào và các vi chất.

Thiếu B1 nặng ở người nghiện rượu có thể gây tổn thương não cấp tính, là tình trạng cấp cứu. Bài này giải thích cơ chế ở mức dễ hiểu, những biểu hiện cần đưa đi viện ngay, và lý do tại sao chuyện "uống vitamin B trước khi nhậu" không bảo vệ được ai. Bài không bàn cách điều trị; mọi quyết định về thuốc và vitamin cho người uống rượu nhiều thuộc về bác sĩ.

Rượu cản vitamin nhóm B ở những khâu nào

Một vitamin muốn làm được việc phải đi qua cả chuỗi: có trong bữa ăn, được ruột hấp thu, được gan cất giữ, được chuyển thành dạng hoạt động, và không bị thải ra quá nhanh. Rượu can thiệp vào gần như từng mắt xích:

  • Ăn ít, ăn lệch: rượu bia cung cấp nhiều năng lượng nhưng gần như không có vitamin. Người uống nhiều thường ăn ít cơm, ít rau, chỉ nhấm mồi, nên lượng vitamin đưa vào đã thấp từ đầu.
  • Ruột hấp thu kém: rượu làm giảm hoạt động của các kênh vận chuyển thiamin và folate ở thành ruột, đồng thời gây tổn thương niêm mạc khi uống nhiều kéo dài.
  • Gan cất giữ kém: gan là kho chứa nhiều vitamin nhóm B. Khi gan bị tổn thương do rượu, khả năng giữ và giải phóng vitamin đúng lúc suy giảm.
  • Chuyển sang dạng hoạt động kém: thiamin phải được gắn thêm nhóm phosphate mới thành dạng hoạt động; quá trình này cần magie, mà người uống nhiều thường thiếu magie. Vitamin B6 ở dạng hoạt động cũng bị sản phẩm chuyển hoá của rượu đẩy nhanh quá trình phân huỷ.
  • Thận thải nhiều hơn: rượu làm tăng lượng folate, magie, kẽm mất qua nước tiểu.

Vì nhiều khâu cùng bị ảnh hưởng, thiếu vitamin ở người uống rượu thường nặng hơn người chỉ ăn thiếu đơn thuần. Đây cũng là lý do bổ sung vitamin không thể "trung hoà" tác hại của rượu: bạn chỉ vá được một khâu trong khi những khâu khác vẫn bị kéo xuống.

Vitamin B1: vì sao là chất đáng lo nhất

Thiamin là chất không thể thiếu để tế bào chuyển hoá đường thành năng lượng. Não và tim là hai cơ quan dùng nhiều năng lượng từ đường nhất, nên thiếu thiamin ảnh hưởng tới chúng sớm và nặng. Cơ thể chỉ dự trữ được một lượng thiamin nhỏ, đủ dùng trong vài tuần, nên khi nguồn vào bị cắt và nhu cầu vẫn còn, kho cạn khá nhanh.

Ở người uống rượu nhiều kéo dài, thiếu thiamin nặng có thể gây bệnh não Wernicke: lú lẫn, đi loạng choạng, rối loạn cử động mắt. Không phải ai cũng có đủ cả ba dấu hiệu, nên bệnh dễ bị bỏ sót hoặc nhầm với say rượu. Nếu không được xử lý kịp, tổn thương có thể chuyển thành hội chứng Korsakoff với rối loạn trí nhớ kéo dài. Thiếu thiamin cũng có thể ảnh hưởng tới tim và dây thần kinh ngoại biên, gây tê bì, yếu chân.

Một chi tiết y khoa đáng biết: ở người đang thiếu thiamin, việc cho ăn hoặc truyền nhiều đường đột ngột có thể làm tình trạng nặng thêm, vì đường cần thiamin để chuyển hoá. Đây là lý do việc chăm sóc người nghiện rượu bỏ ăn lâu ngày nên để nhân viên y tế làm, không nên tự xử lý tại nhà bằng cách ép ăn hay truyền dịch.

Các vitamin nhóm B khác và khoáng chất bị rượu ảnh hưởng

Ngoài thiamin, nhiều vi chất khác cũng bị rượu kéo xuống. Bảng dưới tóm tắt ở mức nguyên lý.

Vi chấtRượu ảnh hưởng thế nàoBiểu hiện chung khi thiếu nặng
Folate (B9)Giảm hấp thu ở ruột, giảm dự trữ ở gan, tăng thải qua thậnThiếu máu hồng cầu to, mệt, viêm lưỡi
Vitamin B6Dạng hoạt động bị phân huỷ nhanh hơn, ăn ítViêm da quanh miệng, tê bì, thay đổi tâm trạng
Niacin (B3)Ăn thiếu kéo dài, chuyển hoá rối loạnBệnh pellagra: viêm da vùng phơi nắng, tiêu chảy, rối loạn tâm thần
Riboflavin (B2)Ăn thiếu, hấp thu kémNứt khoé miệng, viêm lưỡi
Vitamin B12Ít bị ảnh hưởng hơn vì gan dự trữ lâu, nhưng vẫn có thể thiếu khi tổn thương dạ dày, tuỵThiếu máu, tê bì
Magie, kẽmTăng thải qua nước tiểu, ăn thiếuChuột rút, run, kém lành vết thương

Mối quan hệ giữa magie và thiamin minh hoạ đúng chủ đề "mật thiết" của trang: thiếu magie khiến thiamin dù có cũng khó chuyển thành dạng hoạt động. Ở người uống rượu nhiều, hai thiếu hụt này thường đi cùng nhau và cần được bác sĩ đánh giá chung, không nên chỉ chăm chăm vào một chất.

Những hiểu lầm thường gặp quanh bàn nhậu

"Uống vitamin B1 trước khi nhậu sẽ đỡ say, đỡ hại." Không có cơ sở. Vitamin B1 không làm rượu chuyển hoá nhanh hơn, không bảo vệ gan khỏi rượu. Nó chỉ bù một phần vi chất bị hụt, và người uống điều độ ăn uống đủ vốn không thiếu.

"Bia nhẹ, uống nhiều cũng không sao." Lượng cồn mới là điều quyết định. Nhiều lon bia cộng lại có thể chứa lượng cồn bằng hoặc hơn vài chén rượu trắng.

"Có mồi nhiều đạm thì không lo thiếu chất." Mồi nhậu thường nhiều đạm, mỡ, muối nhưng ít rau, ít ngũ cốc, nên vẫn thiếu folate, B1 và nhiều vi chất khác. Rượu còn cản hấp thu bất kể bạn ăn gì.

"Rượu ngâm thảo dược, rượu thuốc thì bổ." Cồn trong rượu ngâm vẫn là cồn, vẫn tác động lên vitamin như rượu thường. Thảo dược ngâm không bù được điều đó, có loại còn gây độc.

"Uống ít mỗi ngày thì tốt cho sức khoẻ." Văn phòng khu vực châu Âu của WHO năm 2023 đã nêu quan điểm rằng không có mức uống rượu nào được coi là an toàn cho sức khoẻ. Uống ít thì rủi ro thấp hơn uống nhiều, nhưng không phải là có lợi.

Không chỉ rượu: những thứ khác cũng cản vitamin B1

Enzym thiaminase trong một số thực phẩm sống. Một số loài cá nước ngọt, nhuyễn thể và vài loại dương xỉ có enzym phân huỷ thiamin khi còn sống. Nấu chín làm bất hoạt enzym này, nên với món ăn chín thì gần như không còn đáng lo. Thói quen ăn gỏi cá sống thường xuyên, nhất là ở người vốn ăn thiếu, là bối cảnh có thể góp phần.

Các chất kháng thiamin bền nhiệt trong trà, cà phê, trầu cau. Một số polyphenol có thể làm thiamin chuyển sang dạng cơ thể khó dùng. Các tài liệu ghi nhận tác động khi dùng rất nhiều kéo dài, đi kèm khẩu phần nghèo thiamin; người uống trà, cà phê ở mức thường ngày, ăn uống đủ không cần lo.

Sulfit dùng làm chất bảo quản. Sulfit phân huỷ thiamin trong thực phẩm, vì vậy một số quy định về phụ gia hạn chế dùng sulfit trong những thực phẩm được coi là nguồn thiamin. Với bữa ăn đa dạng, đây là yếu tố nhỏ.

Nhiệt và môi trường kiềm. Thiamin dễ bị phá huỷ khi nấu lâu ở nhiệt cao, khi cho thêm chất kiềm như baking soda vào món đậu cho nhanh nhừ, hoặc khi hâm đi hâm lại nhiều lần.

Rượu vẫn là yếu tố nặng nhất. So với các yếu tố trên, rượu tác động cùng lúc lên nhiều khâu nên ảnh hưởng lớn hơn hẳn. Người vừa uống rượu nhiều, vừa ăn gỏi cá sống, vừa ăn ít là người có nhiều yếu tố cộng dồn nhất.

Bữa ăn cho người có thói quen uống rượu bia

Điều có ích nhất cho vitamin nhóm B vẫn là giảm lượng rượu bia. Song song đó, giữ bữa cơm thật sự thay vì chỉ nhấm mồi giúp giảm phần thiếu do ăn uống. Thịt lợn nạc là nguồn thiamin tốt trong bữa ăn Việt; các loại đậu, hạt, ngũ cốc nguyên hạt, gạo không xát quá trắng cũng góp thiamin. Rau lá xanh đậm, đậu đỗ, gan cung cấp folate; cá, thịt gia cầm, chuối, khoai có vitamin B6.

Lịch sử dinh dưỡng châu Á có một bài học liên quan: bệnh tê phù do thiếu thiamin từng phổ biến ở những nơi ăn gạo xát thật trắng làm lương thực chính, vì thiamin nằm ở lớp cám bị xát bỏ. Ngày nay bữa ăn đa dạng hơn nên bệnh ít gặp, nhưng người uống rượu nhiều mà chỉ ăn cơm trắng với ít thức ăn kèm là đang lặp lại đúng điều kiện ấy.

Bạn cũng nên biết vitamin nhóm B tan trong nước, dễ mất khi vo gạo quá kỹ, luộc rau quá lâu rồi bỏ nước, hoặc để thức ăn đã nấu qua nhiều lần hâm. Với người có thói quen uống, mỗi phần vitamin giữ được trong bếp đều có giá trị. Tuy vậy, không có cách nấu nào bù được cho lượng rượu cao kéo dài.

Khi nào nên gặp bác sĩ và khi nào phải đi cấp cứu

Đưa người đi cấp cứu ngay nếu một người uống rượu nhiều, nhất là người đã bỏ ăn nhiều ngày, xuất hiện lú lẫn, nói lẫn lộn, không nhận ra người quen, đi đứng loạng choạng bất thường, nhìn đôi hoặc mắt cử động bất thường, co giật, hoặc lơ mơ khó đánh thức. Đừng nghĩ đơn giản là "say quá", và đừng để người đó ngủ một mình. Khi tới viện, hãy kể rõ thói quen uống rượu và thời gian bỏ ăn.

Người uống rượu bia thường xuyên nên đi khám định kỳ và nói thật với bác sĩ về lượng uống, kể cả khi chưa thấy triệu chứng. Tê bì tay chân kéo dài, mệt mỏi, sụt cân, vàng da, chuột rút thường xuyên là những lý do nên khám sớm. Việc dùng vitamin nhóm B, magie hay bất kỳ thuốc nào cho người uống rượu nhiều cần do bác sĩ chỉ định. Người muốn giảm hoặc cai rượu cũng nên có hỗ trợ y tế, vì ngừng đột ngột ở người phụ thuộc rượu nặng có thể gây hội chứng cai nguy hiểm.

Câu hỏi thường gặp

Uống bia hằng ngày có gây thiếu vitamin B không?

Uống bia đều đặn với lượng lớn có thể góp phần gây thiếu vitamin nhóm B qua cả việc ăn ít, hấp thu kém và thải nhiều. Lượng nhỏ, không thường xuyên ở người ăn uống đủ ít khi gây thiếu rõ rệt. Nếu bạn uống hằng ngày, hãy nói với bác sĩ khi đi khám để được đánh giá.

Bia có vitamin nhóm B không?

Bia có một lượng nhỏ vitamin nhóm B từ men và ngũ cốc, nhưng không đủ bù cho phần cồn làm mất đi. Không nên coi bia là nguồn vitamin. Thực phẩm như thịt nạc, đậu, rau lá xanh, ngũ cốc nguyên hạt mới là nguồn đáng tin cậy.

Thiếu vitamin B1 có những dấu hiệu sớm nào?

Dấu hiệu sớm thường mơ hồ như mệt, chán ăn, cáu gắt, giảm trí nhớ, tê bì nhẹ ở chân. Chúng gặp trong nhiều tình trạng khác nên không thể tự kết luận. Nếu bạn có thói quen uống rượu và thấy các biểu hiện này, hãy đi khám để bác sĩ xem xét.

Người đã cai rượu có cần bổ sung vitamin không?

Việc có cần bổ sung, bổ sung gì và trong bao lâu phụ thuộc vào tình trạng từng người và do bác sĩ quyết định. Khi đã ngừng rượu và ăn uống trở lại đầy đủ, nhiều thiếu hụt được cải thiện dần. Tái khám theo hẹn giúp bác sĩ theo dõi chức năng gan và tình trạng vi chất.

Uống nước dừa, nước điện giải sau khi nhậu có bù được vitamin không?

Nước dừa và nước điện giải bù một phần nước và khoáng như kali, natri, nhưng không bù thiamin hay folate. Chúng có thể giúp dễ chịu hơn khi mất nước, nhưng không xử lý được thiếu vitamin do rượu.

Phụ nữ uống rượu có ảnh hưởng tới folate khi muốn mang thai không?

Folate rất quan trọng trước và trong giai đoạn đầu thai kỳ, và rượu làm giảm folate. Phụ nữ đang muốn có thai được khuyên tránh rượu và nên gặp bác sĩ để được tư vấn chuẩn bị mang thai, kể cả việc bổ sung acid folic theo chỉ định.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138