MatThiet.comMật Thiết
Những chất tranh nhau, cản nhau

Phytat (axit phytic) là gì: ngũ cốc, đậu hạt cản hấp thu khoáng chất tới mức nào

Phytat trong gạo lứt, đậu, hạt giữ sắt, kẽm, canxi lại trong ruột. Mức ảnh hưởng thật, ai cần để ý, và ngâm, nảy mầm, lên men giảm phytat ra sao.

Bowls of soaking mung beans, black beans and brown rice on a kitchen counter in a Can Tho home, top-down view, soft morning window light

Phytat, hay axit phytic, là dạng hạt giống dùng để cất trữ phốt pho; nó có nhiều trong ngũ cốc nguyên hạt, cám, đậu đỗ, các loại hạt và vừng lạc. Trong ruột người, phytat bám vào sắt, kẽm, canxi, magie, tạo phức chất khó hấp thu. Nó là một trong những lý do chính khiến khoáng chất từ thực vật vào cơ thể kém hơn từ thịt cá.

Nghe vậy dễ thấy lo, nhưng phytat không phải chất độc, và với bữa ăn đa dạng có thịt cá, rau quả, ảnh hưởng của nó vừa phải. Phytat thành vấn đề khi khẩu phần dựa phần lớn vào ngũ cốc nguyên hạt và đậu chưa qua chế biến, còn nguồn kẽm, sắt khác lại ít. Bài này giải thích cơ chế, mức độ, và những cách chế biến truyền thống đã làm giảm phytat từ lâu.

Phytat là gì và vì sao hạt lại có nó

Một hạt giống cần dự trữ đủ chất để nảy mầm thành cây con. Phần lớn phốt pho trong hạt được cất dưới dạng phytat, một phân tử có sáu nhóm phosphate bao quanh vòng carbon. Chính những nhóm phosphate mang điện âm này dễ bắt lấy các ion kim loại mang điện dương như sắt, kẽm, canxi, magie. Khi hạt nảy mầm, nó tự tiết enzym phytase cắt dần phytat ra để dùng phốt pho và khoáng chất.

Ruột người hầu như không có phytase đủ mạnh. Vì vậy khi bạn ăn hạt chưa nảy mầm, phytat đi vào ruột còn nguyên, gặp khoáng chất trong cùng bữa và giữ chúng lại thành phức chất không tan ở môi trường ruột non. Phần khoáng bị giữ đi qua ruột rồi ra ngoài.

Phytat tập trung nhiều ở lớp ngoài của hạt ngũ cốc, tức phần cám, và ở lá mầm của hạt đậu. Gạo trắng đã xay xát bỏ cám chứa ít phytat hơn gạo lứt nhiều; bột mì trắng ít hơn bột mì nguyên cám. Đây là một trong những đánh đổi thú vị của dinh dưỡng: phần cám giàu chất xơ, vitamin nhóm B và khoáng chất, nhưng cũng chính là phần chứa nhiều chất cản khoáng nhất.

Phytat ảnh hưởng tới từng khoáng chất ra sao

Không phải khoáng chất nào cũng chịu tác động như nhau. Bảng dưới tóm tắt mức độ theo hiểu biết hiện nay, ở mức định tính.

Khoáng chấtMức ảnh hưởngGhi chú
KẽmRõ nhấtWHO và FAO dùng tỷ lệ giữa phytat và kẽm trong khẩu phần để ước lượng kẽm hấp thu được; khẩu phần nhiều phytat được tính hấp thu thấp hơn
Sắt không hemeRõLượng phytat nhỏ đã có tác động; vitamin C và thịt cá cùng bữa bù được một phần
CanxiVừaẢnh hưởng ít hơn kẽm và sắt; vẫn đáng kể với thực phẩm rất nhiều cám
MagieVừaPhần lớn tài liệu xếp ở mức tương tự canxi
Sắt hemeKhông đáng kểHấp thu theo đường riêng, không bị phytat giữ

Kẽm đứng đầu danh sách vì phytat giữ kẽm ở cả thức ăn lẫn phần kẽm cơ thể tiết lại vào ruột qua dịch tiêu hoá. Đây là lý do các bảng nhu cầu dinh dưỡng của nhiều tổ chức có ghi mức khuyến nghị kẽm khác nhau theo kiểu khẩu phần ít hay nhiều phytat; khi tra bảng của Viện Dinh dưỡng hoặc WHO, bạn để ý chú thích này.

Phytat trong mâm cơm Việt: món nào nhiều, món nào ít

Phần lớn bữa ăn của người Việt dựa trên gạo trắng, rau, cá thịt, nên tổng phytat không cao như khẩu phần ở những nơi ăn chủ yếu bánh mì nguyên cám, bột ngô hay đậu khô. Dưới đây là cách hình dung nhanh, ở mức định tính, để bạn biết món nào đáng để ý khi cần.

  • Ít phytat: cơm gạo trắng, bún, phở, bánh phở, miến dong, rau lá, củ quả, thịt, cá, trứng, sữa. Các món này gần như không đóng góp phytat đáng kể.
  • Vừa phải: đậu phụ, sữa đậu nành, giá đỗ, tương, chao. Nguyên liệu gốc có phytat nhưng đã qua ngâm, nảy mầm hoặc lên men nên giảm đi một phần.
  • Nhiều: gạo lứt nấu không ngâm, bột ngũ cốc nguyên hạt pha uống, đậu đen, đậu đỏ, đậu xanh nguyên vỏ nấu chè hay nấu xôi mà không ngâm lâu, vừng, lạc, hạt điều, hạt bí, yến mạch.
  • Rất nhiều: cám gạo, cám lúa mì, bột mầm lúa mì dùng như thực phẩm bổ sung. Ít người dùng với lượng lớn, nhưng ai pha cám uống hằng ngày thì đây là nguồn phytat chính.

Từ danh sách này, bạn có thể thấy người ăn mâm cơm truyền thống ít khi cần bận tâm tới phytat. Câu chuyện thay đổi với những ai chuyển sang chế độ ăn "sạch" kiểu mới: sáng uống bột ngũ cốc, trưa gạo lứt, tối đậu hạt, trong khi thịt cá bị cắt giảm. Khẩu phần ấy có nhiều điểm tốt, nhưng cũng là lúc phytat và lượng khoáng cần được tính tới.

Ai thật sự cần để ý tới phytat

Người ăn chủ yếu ngũ cốc nguyên hạt và đậu, ít thịt cá. Khẩu phần nhiều phytat lại thiếu nguồn kẽm, sắt dễ hấp thu là bối cảnh phytat có thể góp phần gây thiếu. Góc ăn chay có bài riêng trên hệ trang; ở đây chỉ nhắc nguyên lý.

Người chuyển sang ăn gạo lứt, ngũ cốc thô gần như hoàn toàn. Đổi gạo trắng sang gạo lứt có nhiều điểm tốt, nhưng nếu đồng thời bỏ bớt thịt cá thì cần chú ý tổng lượng khoáng.

Người dùng nhiều cám hoặc bột ngũ cốc nguyên cám pha uống. Cám là nơi phytat đậm đặc nhất. Uống bột cám kèm bữa chính giàu sắt, kẽm sẽ giữ lại một phần khoáng của bữa đó.

Trẻ ăn dặm bằng bột ngũ cốc tự xay. Trẻ cần sắt, kẽm cao so với lượng ăn. Bột nhà tự xay từ gạo lứt, đậu chưa ngâm có phytat cao; cách cho trẻ ăn dặm đủ chất nên theo tư vấn của bác sĩ nhi.

Người khoẻ ăn đa dạng. Không cần kiêng ngũ cốc nguyên hạt, đậu, hạt. Những thực phẩm này mang lại chất xơ, đạm thực vật và nhiều vi chất; phytat trong bối cảnh này chỉ là một yếu tố nhỏ.

Ngâm, nảy mầm, lên men: cách giảm phytat có sẵn trong bếp Việt

Các cách chế biến truyền thống đều làm việc theo cùng một nguyên lý: đánh thức enzym phytase có sẵn trong hạt, hoặc nhờ vi sinh vật tiết phytase, để cắt bớt phytat trước khi ăn.

  1. Ngâm đậu, ngâm gạo lứt. Ngâm nước vài giờ hoặc qua đêm rồi đổ nước ngâm đi giúp giảm một phần phytat, đồng thời đậu nhanh mềm hơn. Ngâm ở nhiệt độ ấm thường hiệu quả hơn ngâm lạnh.
  2. Cho nảy mầm. Giá đỗ, gạo lứt nảy mầm, đậu nành nảy mầm là ví dụ quen thuộc. Khi hạt nảy mầm, phytase tự hoạt động mạnh, lượng phytat giảm rõ hơn so với chỉ ngâm.
  3. Lên men. Tương, chao, đậu nành lên men, bánh mì ủ men lâu, bún làm theo cách truyền thống từ gạo ngâm ủ chua đều trải qua giai đoạn vi sinh vật cắt phytat.
  4. Xay xát, tách vỏ. Bỏ cám làm giảm phytat mạnh nhưng cũng mất chất xơ và vi chất ở cám, nên đây là đánh đổi chứ không hẳn là cách "tối ưu".
  5. Nấu chín. Nấu thông thường chỉ làm giảm phytat một ít, kém hơn nhiều so với ngâm, nảy mầm, lên men; nấu kết hợp sau khi ngâm cho hiệu quả tốt hơn.

Bạn không cần áp dụng tất cả. Với người dùng nhiều đậu và ngũ cốc nguyên hạt, chỉ riêng thói quen ngâm trước khi nấu và thỉnh thoảng thay bằng giá đỗ, món lên men đã đủ tạo khác biệt.

Phytat không hoàn toàn là "kẻ xấu"

Trong các tài liệu dinh dưỡng, phytat thường bị xếp vào nhóm chất kháng dinh dưỡng, nhưng các nhà nghiên cứu cũng quan tâm tới những đặc tính khác của nó. Phytat có khả năng chống oxy hoá trong ống nghiệm, và nhiều nghiên cứu quan sát cho thấy khẩu phần giàu ngũ cốc nguyên hạt, đậu đỗ, vốn giàu phytat, gắn với một số kết quả sức khoẻ tốt. Tuy vậy, khó tách riêng phần đóng góp của phytat khỏi chất xơ và các chất khác trong cùng thực phẩm, nên bạn không nên tin những lời quảng cáo phytat như một chất "chữa bệnh".

Cách nhìn cân bằng là: phytat làm giảm khoáng chất hấp thu từ bữa ăn, điều này đáng kể với người khẩu phần nghèo khoáng, nhưng không phải lý do để người khoẻ né ngũ cốc nguyên hạt hay đậu đỗ. Bỏ hẳn nhóm thực phẩm này vì sợ phytat thì bạn mất nhiều hơn được.

Cũng cần nói thêm rằng cơ thể có khả năng thích nghi phần nào: hệ vi sinh vật đường ruột ở người ăn nhiều thực vật lâu năm có thể tham gia phân giải một phần phytat. Mức thích nghi này khác nhau giữa từng người và chưa được đo đủ để tính vào lời khuyên cụ thể.

Khi nào nên gặp bác sĩ

Thay đổi chế biến giúp tăng phần khoáng hấp thu được, nhưng không phải cách xử lý tình trạng thiếu đã có. Nếu bạn ăn chủ yếu thực vật trong thời gian dài và thấy mệt mỏi kéo dài, da xanh, rụng tóc nhiều, vết thương lâu lành, hay nhiễm trùng, vị giác thay đổi, hãy đi khám để được đánh giá. Những biểu hiện này có nhiều nguyên nhân, không nên tự quy cho phytat.

Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người lớn tuổi ăn kém, người có bệnh đường ruột ảnh hưởng tới hấp thu và người đang dùng thuốc dài ngày nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi lớn khẩu phần hoặc tự dùng viên sắt, kẽm. Viên khoáng uống không đúng có thể gây thừa, hoặc làm lệch các khoáng chất khác.

Với trẻ ăn dặm, người lớn tuổi răng yếu chỉ ăn được cháo, bột, và người đang ăn kiêng theo trào lưu, bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có thể giúp xây khẩu phần đủ khoáng mà vẫn giữ được ngũ cốc nguyên hạt và đậu đỗ. Bạn nên mang theo ghi chép những gì đã ăn trong vài ngày để buổi tư vấn sát thực tế hơn.

Câu hỏi thường gặp

Ăn gạo lứt có làm thiếu khoáng chất không?

Người ăn uống đa dạng, có thịt cá, rau quả, không bị thiếu khoáng chỉ vì đổi sang gạo lứt. Gạo lứt có nhiều phytat hơn gạo trắng nhưng cũng nhiều khoáng chất và chất xơ hơn. Ngâm gạo trước khi nấu hoặc dùng gạo lứt nảy mầm giúp giảm phytat.

Ngâm đậu bao lâu thì giảm được phytat?

Các nghiên cứu dùng nhiều mức thời gian khác nhau, và mức giảm phụ thuộc loại đậu, nhiệt độ, việc thay nước. Ngâm vài giờ tới qua đêm rồi đổ nước ngâm là cách phổ biến, thực tế. Kết hợp ngâm với nảy mầm hoặc lên men cho hiệu quả cao hơn chỉ ngâm.

Đậu phụ có nhiều phytat không?

Đậu phụ làm từ đậu nành nên vẫn còn phytat, nhưng quá trình ngâm, xay, lọc bã, đun và kết tủa làm giảm một phần. Đậu phụ còn là nguồn đạm và, nếu dùng chất kết tủa có canxi, nguồn canxi đáng kể trong bữa ăn Việt.

Ăn các loại hạt hằng ngày có làm giảm hấp thu sắt không?

Hạt điều, hạnh nhân, óc chó, hạt bí có phytat. Một nắm nhỏ làm bữa phụ ít ảnh hưởng tới bữa chính. Nếu bạn cần để ý sắt, đơn giản là ăn hạt giữa buổi thay vì trộn nhiều vào bữa chính giàu sắt.

Rang hạt có làm giảm phytat không?

Rang khô làm giảm phytat ít, không bằng ngâm, nảy mầm hay lên men. Rang chủ yếu giúp thơm và giòn. Nếu mục tiêu là giảm phytat, bạn có thể ngâm hạt trước rồi sấy hoặc rang lại, dù cách này tốn công.

Có nên mua viên phytase để uống kèm bữa ăn?

Hiện chưa có khuyến cáo phổ biến dành cho người khoẻ về việc tự dùng enzym phytase. Chế biến truyền thống như ngâm, nảy mầm, lên men đã giảm phytat hiệu quả. Nếu đang lo thiếu khoáng, bạn nên đi khám thay vì tự mua thêm sản phẩm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138