MatThiet.comMật Thiết
Những chất tranh nhau, cản nhau

Uống trà, cà phê có làm giảm hấp thu sắt không: thói quen trà đá sau bữa cơm

Polyphenol trong trà, cà phê bám vào sắt từ rau đậu và làm giảm hấp thu trong bữa. Ai nên uống xa bữa, xa bao lâu, và vì sao không cần bỏ trà.

Glass of iced green tea beside an empty rice bowl on a low plastic table at a street eatery in Hue, late afternoon, diners blurred in background

Có. Trà, cà phê và ca cao chứa polyphenol, nhóm chất bám vào sắt không heme trong lòng ruột, khiến phần sắt từ rau, đậu, ngũ cốc trong bữa đó hấp thu kém đi rõ rệt. Tác động mạnh nhất khi bạn uống ngay trong hoặc sát sau bữa ăn, và yếu hẳn khi uống cách bữa một khoảng.

Với người Việt, chuyện này gắn với thói quen rất quen thuộc: cốc trà đá ngay sau bát cơm, ly cà phê sữa đi kèm ổ bánh mì buổi sáng. Phần lớn người khoẻ ăn uống đa dạng không cần bỏ thói quen đó. Nhưng nếu bạn thuộc nhóm dễ thiếu sắt, dời cốc trà ra xa bữa là một trong những thay đổi rẻ và hiệu quả nhất. Bài này nói rõ cơ chế, mức độ và cách làm.

Polyphenol giữ sắt lại như thế nào

Trà xanh, trà đen, trà ô long đều chứa nhiều polyphenol, trong đó nhóm tanin là phần tạo vị chát. Cà phê chứa axit chlorogenic và các polyphenol khác; ca cao cũng vậy. Khi gặp sắt không heme trong lòng ruột, các phân tử này tạo thành phức chất khó tan, tế bào ruột không lấy được sắt ra khỏi đó, và phức chất cứ thế đi qua ruột ra ngoài.

Điều đáng lưu ý là cơ chế này gần như chỉ tác động lên sắt không heme. Sắt heme trong thịt đỏ, gan, huyết, cá được hấp thu nguyên khối qua một đường riêng nên ít bị polyphenol làm phiền. Vì vậy, người có nhiều thịt cá trong bữa chịu ảnh hưởng ít hơn người ăn chủ yếu rau đậu.

Mức giảm phụ thuộc vào lượng polyphenol: trà đặc, pha lâu, uống nhiều cốc thì tác động mạnh hơn trà loãng. Trà đen và trà xanh đều có tác động; một số loại trà thảo mộc cũng chứa polyphenol nên không hẳn "vô hại" với sắt. Các thí nghiệm đo hấp thu sắt của một bữa đơn giản ghi nhận mức giảm lớn khi uống trà cùng bữa, nhưng con số cụ thể dao động nhiều giữa các nghiên cứu nên bạn không nên tin vào một tỷ lệ duy nhất được truyền tai.

Đồ uống quen thuộc và mức đáng bận tâm với sắt

Bảng dưới không xếp hạng chính xác từng loại, chỉ giúp bạn hình dung đồ uống nào có polyphenol đáng kể và nên đặt ở đâu trong ngày nếu bạn cần chăm sóc lượng sắt.

Đồ uốngThành phần liên quanGợi ý với người cần để ý sắt
Trà xanh, trà đá, trà mạnTanin, catechinUống xa bữa chính giàu sắt; tránh trà đặc ngay sau bữa
Trà đen, trà sữa pha từ trà đenTanin, theaflavinNhư trên; trà sữa còn có thêm canxi từ sữa
Cà phê đen, cà phê sữaAxit chlorogenic, polyphenolDùng giữa buổi thay vì đi kèm bữa sáng giàu sắt
Ca cao, sô-cô-la uốngPolyphenol ca caoCoi như bữa phụ, không uống kèm bữa giàu sắt
Nước lọc, nước canh, nước trái cây tươi giàu vitamin CKhông có hoặc rất ít polyphenolHợp để uống trong và sau bữa

Một điểm hay bị bỏ qua: nhiều món tráng miệng và đồ uống đóng chai có vị trà hoặc cà phê cũng mang polyphenol. Còn rượu vang đỏ, nước ép nho có polyphenol nhưng đặt chúng vào bữa ăn còn có những vấn đề khác, không riêng chuyện sắt.

Trà đá sau bữa cơm: nhìn thói quen quen thuộc qua hai bữa giả định

Để thấy rõ chuyện thời điểm quan trọng thế nào, hãy so hai bữa trưa giả định của cùng một người làm văn phòng. Bữa thứ nhất là cơm với đậu phụ sốt cà chua, đĩa rau muống xào, bát canh rau ngót, và ngay khi buông đũa là cốc trà đá đặc ở quán. Bữa thứ hai giống hệt về món ăn, chỉ khác là uống nước lọc trong bữa, còn cốc trà được để dành tới giữa buổi chiều.

Hai bữa có cùng lượng sắt trên giấy. Nhưng gần như toàn bộ sắt ở đây là sắt không heme, từ đậu phụ và rau, đúng loại mà polyphenol tác động mạnh. Ở bữa thứ nhất, cốc trà đặc gặp sắt trong lòng ruột khi thức ăn còn đang được tiêu hoá, nên một phần đáng kể bị giữ lại. Ở bữa thứ hai, khi cốc trà được uống, phần lớn sắt của bữa trưa đã qua đoạn ruột hấp thu. Lượng món ăn không đổi, chi phí không đổi, chỉ đổi thời điểm uống trà mà phần sắt cơ thể nhận được khác nhau.

Nếu bữa trưa ấy có thêm thịt bò hay cá, khoảng cách giữa hai kịch bản sẽ thu hẹp lại, vì sắt heme ít bị trà làm phiền và thịt cá còn giúp sắt từ rau vào tốt hơn. Đây là lý do lời khuyên dời trà ra xa bữa có giá trị nhất với người ăn ít thịt cá. Ví dụ trên là ví dụ giả định để minh hoạ nguyên lý, không phải số đo của một nghiên cứu cụ thể.

Ai nên thay đổi thói quen uống trà, cà phê

Người đã được bác sĩ xác định thiếu sắt. Đây là nhóm hưởng lợi rõ nhất từ việc dời trà, cà phê ra xa bữa ăn. Bác sĩ cũng thường dặn không uống thuốc sắt cùng trà hay cà phê.

Phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ có kinh nhiều. Nhu cầu sắt cao, lại hay có thói quen trà sữa, cà phê. Dời đồ uống sang giữa buổi không mất gì mà giữ được phần sắt của bữa ăn.

Người ăn ít thịt cá. Khi gần như toàn bộ sắt đến từ rau, đậu, ngũ cốc, polyphenol tác động lên đúng phần sắt duy nhất của bữa.

Người lớn tuổi ăn ít, uống trà đặc nhiều lần trong ngày. Ăn ít làm tổng lượng sắt thấp, trà đặc uống suốt ngày, kể cả sát bữa, khiến phần sắt ít ỏi càng khó vào.

Người hiến máu thường xuyên. Mỗi lần hiến máu, cơ thể mất một lượng sắt và cần thời gian để bù lại từ bữa ăn. Trong những tuần sau khi hiến, giữ cho các bữa chính không bị trà đặc, cà phê chen vào là cách đơn giản để kho sắt hồi phục nhanh hơn. Các điểm hiến máu thường cũng có lời dặn riêng về ăn uống mà bạn nên làm theo.

Người khoẻ ăn đủ thịt cá, rau quả. Không cần bỏ trà, cà phê. Nếu muốn, bạn chỉ cần tránh trà rất đặc ngay sau bữa; còn lại cứ uống theo thói quen.

Uống trà, cà phê sao cho đỡ ảnh hưởng tới sắt

Mục tiêu không phải kiêng, mà là tách thời điểm. Các bước dưới đây áp dụng được cho cả nhà, đặc biệt cho người thuộc nhóm cần để ý.

  1. Dời cốc trà ra cách bữa ăn. Nhiều tài liệu dinh dưỡng gợi ý khoảng một giờ trước hoặc sau bữa chính giàu sắt; đây là con số tham khảo phổ thông, không phải ngưỡng tuyệt đối.
  2. Thay trà đá sau bữa bằng nước lọc hoặc nước canh. Ở quán cơm, bạn có thể gọi nước lọc cho bữa và để dành trà cho lúc nghỉ giữa buổi.
  3. Bữa sáng: tách cà phê khỏi món giàu sắt. Nếu bữa sáng là phở bò hay bánh mì pate, hãy uống cà phê sau đó một lúc thay vì nhâm nhi cùng.
  4. Thêm rau quả có vitamin C vào bữa giàu sắt. Rau sống, rau thơm, cà chua, chanh vắt vào nước chấm, trái cây tráng miệng giúp bù một phần tác động của polyphenol.
  5. Pha trà loãng hơn nếu bạn uống nhiều lần trong ngày. Ít polyphenol hơn trong mỗi cốc là ít tác động hơn, nhất là với những cốc vô tình uống gần bữa.

Áp dụng các bước trên, bạn giữ được thói quen trà, cà phê, trong khi phần sắt của bữa chính gần như không bị lấy mất.

Trà, cà phê còn tác động tới chất nào khác

Ngoài sắt, polyphenol trong trà có thể giảm phần nào hấp thu một số chất khác như thiamin (vitamin B1) khi uống rất nhiều trà đặc kéo dài, nhưng với lượng uống thông thường, điều này hiếm khi đáng lo. Caffeine trong cà phê làm tăng nhẹ lượng canxi mất qua nước tiểu trong vài giờ sau khi uống; mức này nhỏ và thường được bù nếu khẩu phần đủ canxi, ví dụ thêm chút sữa vào cà phê.

Cũng cần công bằng với trà và cà phê: chúng là đồ uống phổ biến, gắn với văn hoá, và có những mặt được nhiều nghiên cứu quan sát quan tâm. Bài này không bàn chuyện lợi hại tổng thể, chỉ nói rõ một điểm: polyphenol làm giảm sắt không heme khi uống cùng bữa. Hiểu đúng điểm đó, bạn có cách giữ cả hai thứ mà không phải chọn.

Người đang dùng thuốc nên hỏi dược sĩ về việc uống thuốc với trà, cà phê, sữa. Một số nhóm thuốc và viên khoáng được dặn uống bằng nước lọc, cách xa đồ uống khác; lời dặn này khác nhau theo từng loại nên không áp dụng chung được.

Khi nào nên gặp bác sĩ

Nếu bạn thường xuyên mệt, da xanh, khó thở hay tim đập nhanh khi leo cầu thang, chóng mặt khi đứng dậy, móng tay mỏng dễ gãy hoặc thèm ăn những thứ lạ như đá lạnh, hãy đi khám. Đổi giờ uống trà không thay được việc tìm nguyên nhân, vì thiếu sắt có khi là dấu hiệu của mất máu kín đáo cần được bác sĩ kiểm tra.

Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người có bệnh dạ dày, ruột, thận và người đang dùng thuốc dài ngày nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi tự dùng viên sắt. Không tự ý dùng sắt chỉ vì nghĩ mình uống trà nhiều: thừa sắt cũng gây hại, và người có rối loạn tích luỹ sắt di truyền cần tránh bổ sung sắt khi không có chỉ định.

Nếu bạn đã đổi thói quen uống trà, ăn thêm thịt cá và rau quả trong vài tháng mà các biểu hiện vẫn còn, đó là lý do để quay lại bác sĩ chứ không phải để thử thêm mẹo ăn uống khác. Khi khám, bạn nên kể cả thói quen ăn uống, lượng trà, cà phê mỗi ngày và các sản phẩm bổ sung đang dùng.

Câu hỏi thường gặp

Uống trà cách bữa bao lâu là hợp lý?

Các tài liệu phổ thông thường gợi ý khoảng một giờ trước hoặc sau bữa chính giàu sắt. Đây là mốc tham khảo, khoảng cách dài hơn thì tác động càng ít. Nếu bạn đang điều trị thiếu sắt, khoảng cách cụ thể nên theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.

Trà xanh có cản sắt ít hơn trà đen không?

Cả hai đều chứa polyphenol và đều cản sắt không heme. Mức độ phụ thuộc nhiều vào độ đậm, thời gian hãm và lượng uống hơn là loại trà. Một cốc trà xanh pha đặc có thể tác động không kém một cốc trà đen.

Cà phê hoà tan có cản sắt không?

Cà phê hoà tan vẫn chứa polyphenol từ hạt cà phê nên vẫn có tác động. Loại gói pha sẵn còn có đường và chất béo nhưng không làm mất polyphenol. Cách xử lý giống cà phê pha phin: dùng tách khỏi bữa giàu sắt nếu bạn cần để ý.

Uống trà có làm mất sắt đã dự trữ trong người không?

Không. Polyphenol tác động ở lòng ruột, lên phần sắt đang có trong thức ăn cùng lúc. Sắt đã dự trữ trong gan và tuỷ xương không bị trà kéo ra. Vấn đề chỉ là phần sắt mới đưa vào ít hơn, kéo dài lâu thì kho có thể vơi dần.

Thêm sữa vào trà có làm giảm tác động của tanin không?

Đạm sữa có thể gắn với một phần polyphenol, nhưng sữa lại mang canxi, cũng là chất cản sắt. Vì vậy trà sữa không phải giải pháp cho chuyện sắt. Cách đơn giản vẫn là uống xa bữa chính.

Trẻ em uống trà sữa thường xuyên có sao không?

Trẻ cần sắt cho tăng trưởng, và trà sữa vừa có polyphenol vừa có canxi, thêm nhiều đường. Uống thường xuyên, nhất là thay bữa, không có lợi. Nếu trẻ ăn kém, xanh xao, bạn nên đưa trẻ đi khám bác sĩ nhi thay vì tự bổ sung.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138