Flo là nguyên tố vi lượng làm men răng cứng và chịu axit tốt hơn bằng cách thay một phần nhóm hydroxyl trong tinh thể men răng, tạo nên fluorapatit bền hơn; nhờ vậy răng ít bị sâu. Nguồn flo hằng ngày đến từ nước uống, trà, cá và hải sản ăn cả xương, cùng kem đánh răng có flo. Flo cũng có trong xương, nhưng vai trò với xương phức tạp hơn nhiều so với lời đồn.
Flo là trường hợp điển hình của vi chất có lợi ở lượng nhỏ và có hại khi nhiều: thừa trong giai đoạn răng đang hình thành để lại đốm trắng, nâu trên men răng; thừa kéo dài nhiều năm qua nước uống gây nhiễm flo xương. Bài dưới giải thích cơ chế, nguồn, khoảng an toàn và những gì người lớn cần để ý. Chuyện chọn lượng kem đánh răng có flo cho trẻ nhỏ có bài riêng ở các trang về chăm sóc trẻ.
Flo bảo vệ răng theo cách nào
Men răng chủ yếu là tinh thể hydroxyapatit, một dạng canxi phốt phát. Mỗi khi ăn uống đồ ngọt, tinh bột, vi khuẩn trong mảng bám lên men tạo axit, làm độ pH quanh răng giảm và kéo khoáng chất ra khỏi men răng. Khi nước bọt trung hoà axit, khoáng chất được đưa trở lại. Sâu răng xảy ra khi phần bị lấy đi nhiều hơn phần được trả lại trong thời gian dài.
Khi có flo trong nước bọt và mảng bám, quá trình trả khoáng diễn ra nhanh hơn và tạo nên lớp tinh thể có flo, gọi là fluorapatit. Tinh thể này chỉ bắt đầu tan ở độ pH thấp hơn so với hydroxyapatit, nghĩa là cần axit mạnh hơn mới làm hỏng được. Flo còn làm giảm khả năng tạo axit của vi khuẩn trong mảng bám.
Quan niệm hiện nay của giới nha khoa là phần lớn lợi ích của flo đến từ tác dụng tại chỗ, tức là flo có mặt thường xuyên quanh mặt răng, hơn là từ flo được nuốt vào và đi theo máu. Vì vậy chải răng với kem có flo và nước uống có lượng flo vừa phải đều có ích, trong khi viên uống flo không còn được coi là cách chính cho người lớn.
Flo không thay được thói quen ăn uống. Mỗi lần ăn vặt đồ ngọt hay uống nước có đường là một lần răng bị axit tấn công trong khoảng nửa giờ sau đó. Người nhâm nhi đồ ngọt rải rác cả ngày đặt răng dưới axit gần như liên tục, và flo dù có mặt cũng khó bù kịp. Giảm số lần ăn ngọt, gom đồ ngọt vào bữa chính, uống nước lọc sau khi ăn là phần việc song song với flo.
Nguồn flo trong đời sống
Lượng flo trong thực phẩm phần lớn thấp; nguồn lớn nhất của nhiều người là nước và trà. Bảng dưới chỉ mang tính định hướng, vì lượng flo trong nước thay đổi rất nhiều theo nguồn.
| Nguồn | Mức flo tương đối | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nước máy, nước giếng | Từ rất thấp đến cao | Phụ thuộc nguồn nước ngầm, nước mặt và việc có bổ sung flo hay không |
| Trà xanh, trà đen | Khá đến cao | Cây chè tích flo trong lá; lá già, trà bánh ép từ lá già nhiều flo hơn |
| Cá cơm, cá nhỏ ăn cả xương, tôm khô | Khá | Flo tập trung ở xương và vỏ |
| Hải sản nói chung | Vừa | Nhiều hơn thịt gia súc |
| Rau, ngũ cốc, thịt | Thấp | Tăng nếu nấu bằng nước giàu flo |
| Kem đánh răng, nước súc miệng có flo | Cao nhưng không phải để nuốt | Người lớn nhổ bỏ sau khi chải, phần nuốt vào rất ít |
Theo bảng của Viện Y học Hoa Kỳ, mức đủ cho người lớn là 4 mg mỗi ngày với nam và 3 mg với nữ, ngưỡng tối đa chấp nhận được với người trên 8 tuổi là 10 mg mỗi ngày. Tổ chức Y tế Thế giới đặt giá trị hướng dẫn cho flo trong nước uống là 1,5 mg mỗi lít. Quy chuẩn nước sinh hoạt của Việt Nam có giới hạn riêng; bạn nên tra bản hiện hành khi cần.
Thừa flo ở răng: đốm men răng
Chỉ hình thành khi răng đang phát triển. Nhiễm flo răng xảy ra khi trẻ nhận quá nhiều flo trong những năm men răng đang được tạo, khoảng từ khi sinh đến tám tuổi. Răng đã mọc xong ở người lớn không bị nhiễm flo kiểu này dù uống nước nhiều flo.
Mức nhẹ chỉ là vệt trắng. Phần lớn trường hợp là những vệt trắng đục mờ, khó thấy, không ảnh hưởng chức năng răng. Mức nặng hơn có đốm nâu, rỗ men răng, ảnh hưởng thẩm mỹ.
Nguyên nhân thường gặp. Trẻ nuốt nhiều kem đánh răng, dùng kem người lớn quá nhiều, uống nước có flo cao, hoặc được cho dùng viên flo khi nước đã đủ flo. Hướng dẫn lượng kem cho từng độ tuổi trẻ nên theo khuyến cáo của nha sĩ.
Không phải mọi đốm trắng đều do flo. Thiểu sản men răng do sốt cao, suy dinh dưỡng, chấn thương răng sữa hoặc sâu răng giai đoạn đầu cũng gây đốm trắng. Chỉ nha sĩ mới phân biệt được.
Thừa flo kéo dài: nhiễm flo xương
Trong phần flo được hấp thu vào máu, khoảng một nửa đọng lại trong xương ở người lớn và nhiều hơn ở trẻ em đang lớn. Khi uống nước có hàm lượng flo cao trong nhiều năm, flo tích lại làm xương đặc hơn nhưng giòn hơn, dây chằng và gân bị vôi hoá, gây đau và cứng khớp, hạn chế cử động; mức nặng làm biến dạng cột sống. Đây là bệnh nhiễm flo xương.
Nhiễm flo xương thường gặp ở những vùng nước ngầm tự nhiên giàu flo trên thế giới, như một số vùng ở Ấn Độ, Trung Quốc và dọc thung lũng tách giãn ở Đông Phi. Một số nơi ở Tây Tạng và Trung Quốc còn ghi nhận nhiễm flo do uống nhiều trà bánh ép từ lá chè già. Với người uống trà ở mức thông thường bằng trà búp, nguy cơ này rất thấp.
Từng có giai đoạn flo liều cao được thử dùng để làm tăng mật độ xương ở người loãng xương. Kết quả cho thấy xương đặc hơn trên phim nhưng không giảm gãy xương, thậm chí tăng gãy ở một số vị trí. Bài học này nhắc rằng chỉ số đẹp lên trên xét nghiệm không đồng nghĩa với cơ thể khoẻ hơn.
Flo có thật sự là chất thiết yếu không
Các tổ chức dinh dưỡng không hoàn toàn thống nhất. Bảng của Mỹ đặt mức đủ cho flo vì lợi ích phòng sâu răng, nhưng nhiều tài liệu xếp flo vào nhóm nguyên tố "có lợi" thay vì "thiết yếu" theo nghĩa chặt, vì không có flo, con người không mắc một bệnh thiếu hụt đặc trưng nào, chỉ có nguy cơ sâu răng cao hơn.
Cách xếp loại không làm thay đổi lời khuyên thực tế: một lượng flo vừa phải giúp răng bền, nhiều quá trong giai đoạn trẻ nhỏ gây đốm răng, nhiều quá trong nhiều năm gây hại xương. Khoảng an toàn giữa có lợi và có hại tương đối hẹp, nhất là với trẻ em, nên tổng lượng flo từ mọi nguồn mới là điều cần nghĩ tới.
Flo cũng là chủ đề hay bị đồn thổi theo hai cực, hoặc thần kỳ, hoặc độc hại ở mọi liều. Các tổ chức y tế lớn hiện vẫn ủng hộ dùng kem đánh răng có flo đúng cách. Những tranh luận khoa học về mức flo tối ưu trong nước uống vẫn tiếp diễn và được cập nhật khi có nghiên cứu mới.
Người lớn nên lưu ý gì với flo
Với người trưởng thành, vài việc đơn giản giúp nhận lợi ích của flo mà không lo thừa:
- Chải răng hai lần mỗi ngày bằng kem có flo, nhổ bọt và không cần súc miệng thật nhiều nước ngay sau đó.
- Nếu nhà dùng nước giếng khoan, nên gửi mẫu xét nghiệm, trong đó có chỉ tiêu flo, trước khi dùng lâu dài cho ăn uống.
- Uống trà ở mức vừa phải, ưu tiên trà búp; người uống rất nhiều trà đặc từ lá già hằng ngày nên cân nhắc giảm.
- Không tự dùng viên flo hay nước súc miệng flo nồng độ cao nếu không có chỉ định của nha sĩ.
- Cất kem đánh răng, nước súc miệng có flo xa tầm tay trẻ nhỏ.
Người có bệnh thận mạn thải flo kém hơn, nên tích flo nhiều hơn từ cùng một nguồn. Những người này nên trao đổi với bác sĩ về nguồn nước và lượng trà uống mỗi ngày.
Ngoài ra, nếu bạn nấu ăn và pha trà bằng cùng một nguồn nước giếng giàu flo, lượng flo cộng dồn trong ngày sẽ lớn hơn nhiều so với chỉ tính nước uống. Đây là lý do kết quả xét nghiệm nước quan trọng hơn mọi ước lượng bằng mắt: nước có flo cao vẫn trong, không mùi, không vị lạ.
Khi nào nên gặp bác sĩ hoặc nha sĩ
Bạn nên gặp nha sĩ nếu thấy răng có đốm trắng đục, nâu, rỗ men hoặc ê buốt, để phân biệt nhiễm flo với sâu răng, thiểu sản men hay các vấn đề khác, và được tư vấn cách xử lý. Nha sĩ cũng là người nên quyết định có cần dùng thêm sản phẩm flo nồng độ cao ở người có nguy cơ sâu răng cao như người khô miệng hay đang đeo mắc cài.
Hãy gặp bác sĩ nếu đau, cứng khớp, cột sống kéo dài mà gia đình sống ở vùng dùng nước ngầm lâu năm chưa từng xét nghiệm. Nếu trẻ nhỏ nuốt một lượng lớn kem đánh răng hoặc nước súc miệng có flo, gây nôn, đau bụng, hãy đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay và mang theo vỏ sản phẩm.
Người đang điều trị loãng xương, bệnh thận mạn, hoặc được giới thiệu dùng sản phẩm có flo liều cao vì bất kỳ lý do nào nên hỏi bác sĩ điều trị trước. Flo không phải thuốc bổ xương, và việc dùng flo ngoài răng miệng chỉ nên theo chỉ định chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn có cần dùng kem đánh răng có flo không?
Có. Các tổ chức nha khoa khuyến nghị người lớn dùng kem có flo để phòng sâu răng, kể cả người lớn tuổi có tụt lợi lộ chân răng, vốn dễ sâu hơn. Chỉ cần nhổ bỏ sau khi chải, phần nuốt vào rất nhỏ.
Uống trà nhiều có làm răng ố vàng vì flo không?
Răng ố khi uống trà chủ yếu do sắc tố trong trà bám vào bề mặt răng, không phải do flo. Nhiễm flo răng chỉ hình thành trong giai đoạn răng đang phát triển ở trẻ em, không xảy ra ở răng người lớn.
Nước đóng chai có chứa flo không?
Tuỳ nguồn nước và sản phẩm. Một số nước khoáng thiên nhiên có lượng flo đáng kể, một số nước tinh khiết gần như không có. Nhãn sản phẩm thường ghi các chỉ tiêu khoáng; với trẻ nhỏ, nên hỏi nha sĩ về lựa chọn phù hợp.
Máy lọc nước có loại bỏ flo không?
Lọc than hoạt tính thông thường loại bỏ ít flo; lọc thẩm thấu ngược loại bỏ phần lớn. Nếu nguồn nước của bạn có flo cao theo kết quả xét nghiệm, hãy chọn công nghệ lọc dựa trên kết quả đó chứ không dựa trên quảng cáo chung.
Đốm trắng trên răng do flo có chữa được không?
Các đốm nhẹ thường không cần điều trị. Nếu ảnh hưởng thẩm mỹ, nha sĩ có nhiều cách như mài bề mặt vi lượng, tẩy trắng, trám thẩm mỹ hoặc dán sứ tuỳ mức độ. Cách chọn nên do nha sĩ tư vấn sau khi khám.