MatThiet.comMật Thiết
Khoáng vi lượng

Sắt heme và sắt không heme: khác nhau thế nào, vì sao cơ thể hấp thu chênh lệch

Sắt heme trong thịt, cá và sắt không heme trong rau, đậu đi vào cơ thể bằng hai lối khác nhau. Cơ chế, nguồn thực phẩm và cách cơ thể tự điều chỉnh lượng sắt.

Butcher stall at a morning wet market in Can Tho, vendor slicing beef seen from behind, baskets of water spinach and tofu beside, soft overcast light

Sắt heme là sắt nằm trong vòng heme của hemoglobin và myoglobin, chỉ có trong thịt, cá, gia cầm, tiết và nội tạng; sắt không heme là mọi dạng sắt còn lại, có trong rau, đậu, ngũ cốc, trứng, sữa và cả trong thịt. Hai dạng này đi vào tế bào ruột qua hai lối khác nhau: sắt heme được hấp thu khá ổn định và ít bị món ăn kèm cản trở, còn sắt không heme hấp thu thấp hơn và thay đổi nhiều theo những gì ăn cùng.

Hiểu khác biệt này giúp bạn đọc đúng các bảng "thực phẩm giàu sắt" vốn hay xếp rau dền, mộc nhĩ lên đầu chỉ vì hàm lượng trên giấy cao. Bài dưới đi qua cơ chế, nguồn thực phẩm của từng dạng, cách cơ thể tự đóng mở cửa hấp thu, và vì sao thừa sắt cũng là chuyện đáng bận tâm.

Heme là gì và vì sao có hai dạng sắt

Heme là một vòng phân tử hữu cơ ôm một nguyên tử sắt ở giữa. Trong máu, heme nằm trong hemoglobin của hồng cầu và giúp gắn oxy; trong cơ, heme nằm trong myoglobin, chính là chất làm thịt bò có màu đỏ sẫm. Vì vậy sắt heme chỉ có ở mô động vật: thịt đỏ, thịt gia cầm, cá, hải sản, tiết, gan và các loại nội tạng.

Sắt không heme là sắt ở dạng ion hoặc gắn vào các protein, muối khác. Thực vật chỉ có dạng này. Trứng và sữa cũng chủ yếu là sắt không heme. Điều nhiều người không biết là ngay trong miếng thịt, sắt heme chỉ chiếm chừng một nửa hoặc ít hơn, phần còn lại vẫn là không heme. Sắt dùng để tăng cường vào bột mì, nước mắm hay trong phần lớn viên bổ sung cũng là sắt không heme.

Sự phân biệt quan trọng vì hai dạng không đi chung một cổng. Sắt heme được tế bào ruột hấp thu nguyên vòng, sau đó enzym trong tế bào mới tách sắt ra. Sắt không heme phải được chuyển về dạng sắt hoá trị hai rồi mới qua được một protein vận chuyển trên màng tế bào ruột, và chính bước này chịu ảnh hưởng mạnh của những chất có trong cùng bữa ăn.

So sánh hai dạng sắt

Bảng dưới gom các điểm khác nhau chính. Tỷ lệ hấp thu là khoảng thường được dẫn trong tài liệu dinh dưỡng; con số thật ở mỗi người dao động theo lượng sắt dự trữ trong cơ thể họ.

Tiêu chíSắt hemeSắt không heme
Có ở đâuThịt, cá, hải sản, tiết, ganRau, đậu, ngũ cốc, hạt, trứng, sữa, một phần sắt trong thịt, thực phẩm tăng cường
Tỷ lệ hấp thu thường gặpKhoảng 15–35%Khoảng 2–20%, dao động lớn
Bị món ăn kèm ảnh hưởngÍt, chủ yếu bởi canxiNhiều: phytat, polyphenol trong trà, canxi làm giảm; vitamin C, thịt cá làm tăng
Cơ thể điều chỉnhCó, nhưng ít nhạy hơnRất nhạy theo lượng sắt dự trữ
Tỷ phần trong khẩu phần thường ngàyPhần nhỏ về lượngPhần lớn về lượng

Hàng cuối là chỗ dễ hiểu sai. Dù sắt heme hấp thu tốt hơn, phần lớn sắt mà người Việt ăn mỗi ngày vẫn là sắt không heme từ cơm, rau, đậu. Vì vậy cải thiện cách hấp thu sắt không heme thường đem lại nhiều hơn là chỉ tăng thịt.

Những gì làm thay đổi hấp thu sắt không heme

Phytat. Có trong cám gạo, ngũ cốc nguyên hạt, đậu và hạt, phytat gắn với sắt thành phức không tan. Ngâm, ủ, nảy mầm, lên men làm giảm phytat; đó là lý do giá đỗ hay tương, chao giữ sắt dễ dùng hơn hạt đậu khô.

Polyphenol. Trà, cà phê, ca cao, một số loại rau có nhiều polyphenol, gắn sắt trong lòng ruột. Ảnh hưởng mạnh nhất khi uống cùng hoặc ngay sau bữa. Bài về trà, cà phê với sắt nằm ở danh mục các chất tranh nhau của trang.

Canxi. Canxi với lượng lớn trong cùng bữa làm giảm hấp thu cả hai dạng sắt. Với bữa ăn bình thường, mức ảnh hưởng tổng thể theo thời gian không lớn như các thí nghiệm một bữa cho thấy.

Vitamin C và các axit hữu cơ. Giữ sắt ở dạng hoá trị hai, dạng dễ qua cổng hấp thu. Rau sống, trái cây chua ăn trong cùng bữa có ích; chi tiết cặp này nằm ở danh mục các cặp hỗ trợ nhau.

Thịt, cá, hải sản trong cùng bữa. Ngoài phần sắt heme của chính chúng, mô động vật còn làm tăng hấp thu sắt không heme từ rau, đậu ăn kèm. Hiện tượng này được gọi là "yếu tố thịt", cơ chế cụ thể đến nay vẫn chưa được xác định hết.

Cơ thể tự đóng mở cửa hấp thu sắt

Cơ thể không có đường chủ động thải sắt ra ngoài, nên toàn bộ việc giữ cân bằng dồn vào cửa vào. Gan tiết ra một hormone tên là hepcidin để điều khiển cửa này. Khi kho sắt đầy hoặc khi cơ thể đang viêm, gan tiết nhiều hepcidin, protein đưa sắt từ tế bào ruột vào máu bị khoá lại, sắt mắc kẹt trong tế bào ruột rồi bị bong ra theo phân sau vài ngày. Khi kho sắt cạn, hepcidin giảm, cửa mở rộng.

Nhờ cơ chế này, người có dự trữ sắt thấp hấp thu tỷ lệ cao hơn hẳn từ cùng một bữa ăn so với người có dự trữ đầy. Điều đó cũng giải thích vì sao các con số "phần trăm hấp thu" dao động lớn giữa các nghiên cứu: chúng phụ thuộc người tham gia đang ở tình trạng sắt thế nào.

Một hệ quả ít người biết: khi cơ thể đang viêm, nhiễm trùng hay có bệnh mạn tính, hepcidin tăng và sắt bị giữ lại trong kho dù máu đang cần. Thiếu máu kiểu này không cải thiện bằng ăn thêm sắt hay uống viên sắt, mà cần điều trị nguyên nhân. Đây là một lý do không nên tự kết luận thiếu sắt khi thấy mình xanh xao, mệt mỏi.

Đọc đúng bảng "thực phẩm giàu sắt"

Các bảng hàm lượng thường ghi miligam sắt trong 100 gam thực phẩm, nhiều khi là thực phẩm khô. Bảng dưới không ghi số cụ thể mà chỉ ra những điểm cần nghĩ thêm khi đọc, với các thực phẩm hay được nhắc trong bữa ăn Việt.

Thực phẩmDạng sắt chínhĐiểm cần lưu ý khi đọc bảng
Thịt bò, thịt trâuHeme và không hemeHàm lượng vừa phải nhưng hấp thu tốt; một khẩu phần ăn thường ngày đã có ý nghĩa
Tiết, ganPhần lớn hemeRất giàu sắt; gan còn rất nhiều vitamin A nên không nên ăn quá nhiều, quá thường xuyên
Cá, tôm, hến, nghêuHeme và không hemeCác loại có vỏ như hến, nghêu thường giàu sắt hơn cá thịt trắng
Mộc nhĩ, nấm hương khôKhông hemeSố trên bảng tính cho 100 gam khô; lượng ăn thực tế trong một món chỉ vài gam
Rau dền, rau ngót, cải bó xôiKhông hemeCó sắt nhưng đi kèm oxalat, polyphenol; ăn cùng đạm và rau quả chua thì tốt hơn
Đậu nành, đậu phụ, đậu đenKhông hemeCó phytat; ngâm, nảy mầm, lên men giúp tăng phần dùng được

Ví dụ giả định: một đĩa mộc nhĩ xào nhìn trên bảng có vẻ giàu sắt, nhưng nếu món chỉ dùng mười gam mộc nhĩ khô thì lượng sắt thực tế nhỏ hơn nhiều so với một bát canh có thịt bò và rau ngót. Khi so, hãy nghĩ theo khẩu phần thật, không theo 100 gam.

Thừa sắt: mặt kia ít được nhắc

Vì không có đường thải, sắt dư tích dần vào gan, tim, tuyến tụy, khớp. Ở người khoẻ ăn uống bình thường, cửa hấp thu đã đủ kín để chuyện này hiếm khi xảy ra. Thừa sắt thường gặp ở ba nhóm: người mang bệnh di truyền làm ruột hấp thu sắt quá mức dù kho đã đầy, người phải truyền máu nhiều lần vì bệnh về máu như thalassemia, và người tự uống viên sắt liều cao kéo dài khi không thiếu.

Thalassemia là bệnh di truyền khá phổ biến ở Việt Nam. Người mang gen hoặc mắc bệnh có thể thiếu máu mà không hề thiếu sắt, và nếu tự bổ sung sắt chỉ vì thấy mình thiếu máu thì kho sắt càng đầy thêm. Đây là ví dụ rõ nhất cho việc thiếu máu không đồng nghĩa với thiếu sắt.

Ngộ độc sắt cấp do nuốt nhiều viên một lúc là mối nguy riêng với trẻ nhỏ. Viên sắt của người lớn, nhất là loại có vỏ ngọt, cần cất xa tầm tay trẻ như mọi loại thuốc khác.

Với người khoẻ, cách giữ cân bằng hợp lý nhất vẫn là để bữa ăn làm việc chính: vài bữa có thịt, cá hoặc hải sản mỗi tuần, đậu và rau lá xanh hằng ngày, trái cây tươi, uống trà và cà phê cách xa bữa chính. Kiểu ăn này cho cơ thể lượng sắt vừa đủ để hepcidin tự điều chỉnh, thay vì dồn một lượng lớn vào một lúc như viên uống liều cao.

Khi nào nên gặp bác sĩ

Hãy đi khám nếu bạn mệt kéo dài, da niêm nhợt, khó thở hay tim đập nhanh khi leo cầu thang, móng tay mỏng, lõm, thèm ăn những thứ lạ như đá lạnh, đất, gạo sống, kinh nguyệt nhiều hoặc kéo dài, phân đen hay có máu. Thiếu sắt ở người lớn đôi khi là dấu hiệu của mất máu âm thầm qua đường tiêu hoá, cần được tìm nguyên nhân chứ không chỉ bù sắt.

Bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm phù hợp để phân biệt thiếu sắt với thiếu máu do nguyên nhân khác, rồi quyết định có cần bổ sung, dạng nào, trong bao lâu. Người có tiền sử gia đình mắc thalassemia hoặc bệnh thừa sắt, người có bệnh gan, người mang thai nên trao đổi với bác sĩ trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào chứa sắt.

Nếu đang được kê viên sắt, bạn nên hỏi rõ bác sĩ hoặc dược sĩ về thời gian dùng và lịch kiểm tra lại, thay vì uống mãi khi đã hết đơn. Lượng sắt phù hợp lúc kho đang cạn có thể trở thành dư thừa khi kho đã đầy trở lại.

Câu hỏi thường gặp

Ăn chay có đủ sắt không nếu chỉ có sắt không heme?

Nhiều người ăn chay vẫn duy trì được tình trạng sắt bình thường nhờ ăn đủ đậu, hạt, ngũ cốc, rau lá và phối với rau quả giàu vitamin C. Tuy vậy nhu cầu thực tế cao hơn người ăn mặn, nên người ăn chay lâu năm nên được kiểm tra định kỳ theo lời khuyên của bác sĩ.

Nấu bằng nồi gang có làm tăng sắt trong món ăn không?

Có nghiên cứu cho thấy món nấu trong nồi gang, nhất là món có vị chua và nấu lâu, nhận thêm một ít sắt từ thành nồi, dạng không heme. Lượng tăng thay đổi nhiều theo món và độ mới của nồi, nên đây chỉ là phần cộng thêm nhỏ, không thay cho chế độ ăn hợp lý.

Lòng đỏ trứng có phải nguồn sắt tốt không?

Lòng đỏ có sắt nhưng là sắt không heme và đi kèm một protein gắn sắt làm giảm hấp thu. Trứng vẫn là thực phẩm bổ dưỡng, chỉ không nên coi là nguồn sắt chính. Ăn trứng cùng rau quả tươi và một ít thịt cá sẽ tốt hơn ăn riêng.

Vì sao uống viên sắt lại hay bị táo bón, buồn nôn?

Viên sắt đưa vào một lượng lớn sắt không heme trong một lần; phần không hấp thu được ở lại trong ruột và kích thích niêm mạc. Đó là lý do bác sĩ thường dặn cách uống, dạng thuốc phù hợp. Nếu tác dụng phụ khó chịu, hãy báo bác sĩ thay vì tự bỏ thuốc.

Thịt càng đỏ thì càng nhiều sắt heme phải không?

Màu đỏ của thịt chủ yếu đến từ myoglobin chứa heme, nên nhìn chung thịt bò, trâu, cừu nhiều sắt heme hơn thịt gà, thịt lợn nạc. Tuy vậy màu còn phụ thuộc cách bảo quản và độ tươi, nên chỉ dùng như một gợi ý chung, không phải phép đo.

Có xét nghiệm nào biết ngay cơ thể thiếu sắt không?

Thường cần kết hợp nhiều chỉ số chứ không chỉ một con số, vì có chỉ số tăng giả khi đang viêm. Việc chọn xét nghiệm và đọc kết quả nên để bác sĩ thực hiện dựa trên triệu chứng và bệnh sử của bạn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138