MatThiet.comMật Thiết
Những chất tranh nhau, cản nhau

Rau họ cải và i-ốt: chất goitrogen trong bắp cải, súp lơ có hại tuyến giáp không

Goitrogen trong bắp cải, súp lơ, sắn tranh i-ốt ở tuyến giáp. Vì sao người đủ i-ốt ăn rau nấu chín không cần lo, khi nào mới thật sự đáng để ý.

Basket of cabbage, cauliflower and mustard greens on a farm cart in a misty vegetable field in Lam Dong, farmer seen from behind, early morning light

Rau họ cải như bắp cải, súp lơ, cải bẹ, cải xoăn chứa glucosinolate; khi rau bị cắt, nhai, các chất này chuyển thành những phân tử có thể tranh chỗ với i-ốt ở tuyến giáp hoặc cản tuyến giáp dùng i-ốt. Vì vậy chúng được gọi chung là goitrogen, tức chất có thể gây bướu cổ.

Nghe thì đáng sợ, nhưng ở người được cung cấp đủ i-ốt và ăn rau họ cải đã nấu chín với lượng bình thường, các nghiên cứu không thấy ảnh hưởng đáng kể tới tuyến giáp. Goitrogen chỉ thành vấn đề khi hai điều kiện gặp nhau: thiếu i-ốt, và ăn lượng rất lớn thực phẩm chứa goitrogen trong thời gian dài, nhất là ăn sống. Bài này giải thích cơ chế, những nguồn goitrogen quen thuộc ở Việt Nam như sắn, và cách ăn rau họ cải mà không phải lo.

Tuyến giáp dùng i-ốt thế nào và goitrogen chen vào ở đâu

Tuyến giáp cần i-ốt để làm hormone giáp, loại hormone điều chỉnh tốc độ chuyển hoá của gần như mọi tế bào. Để lấy i-ốt từ máu, tế bào tuyến giáp dùng một "máy bơm" đặc biệt ở màng tế bào kéo ion i-ốt vào trong. Sau đó một enzym gắn i-ốt vào khung đạm để tạo hormone.

Goitrogen chen vào ở hai chỗ này. Thiocyanate, một sản phẩm phân giải từ glucosinolate, có kích thước và điện tích gần giống ion i-ốt nên tranh nhau đi qua cùng máy bơm. Khi thiocyanate nhiều, ít i-ốt được kéo vào tuyến giáp hơn. Đây là kiểu cạnh tranh có thể bù bằng cách cung cấp đủ i-ốt: khi i-ốt dồi dào, nó vẫn thắng thế. Một chất khác là goitrin, sinh ra từ một loại glucosinolate có trong một số rau họ cải, cản enzym gắn i-ốt; tác động này khó bù hơn bằng i-ốt, nhưng cần lượng lớn mới đáng kể.

Khi tuyến giáp làm được ít hormone, não tiết thêm hormone kích thích tuyến giáp, khiến tuyến giáp to dần lên để cố bắt thêm i-ốt. Đó là cơ chế hình thành bướu cổ do thiếu i-ốt, và goitrogen làm nặng thêm quá trình ấy chứ hiếm khi tự gây ra khi i-ốt đầy đủ.

Những nguồn goitrogen quen thuộc và mức đáng bận tâm

Bảng dưới gom các thực phẩm thường được nhắc khi nói về goitrogen, ở mức định tính, cho người đủ i-ốt.

Thực phẩmChất liên quanMức đáng bận tâm với người đủ i-ốt
Bắp cải, súp lơ, bông cải xanh, cải bẹ, cải xoăn, su hào, củ cảiGlucosinolate, sinh thiocyanate và goitrinThấp khi nấu chín và ăn lượng bình thường
Sắn (khoai mì), măng treGlycoside sinh cyanide, cơ thể chuyển thành thiocyanateĐáng kể nếu ăn nhiều làm lương thực chính, chế biến không kỹ
Đậu nành và sản phẩm từ đậu nànhIsoflavoneThấp ở người đủ i-ốt; người điều trị bệnh tuyến giáp nên hỏi bác sĩ
Kê, một số loại hạtPolyphenol, flavonoidThấp với khẩu phần đa dạng
Nước ép, sinh tố rau họ cải sốngGlucosinolate còn nguyên, enzym chưa bị nhiệt pháCao hơn bữa ăn thường nếu uống lượng lớn mỗi ngày

Sắn đáng được nhắc riêng vì đây từng là nguồn goitrogen quan trọng nhất ở những vùng trên thế giới ăn sắn làm lương thực chính mà lại thiếu i-ốt. Ở Việt Nam, sắn còn gắn với nguy cơ ngộ độc cấp do cyanide khi ăn sắn sống, sắn đắng hoặc chế biến không kỹ, nên cách chế biến bóc vỏ, ngâm, luộc bỏ nước vừa phòng ngộ độc vừa giảm goitrogen.

Nấu chín, lượng ăn và i-ốt: ba yếu tố quyết định

Nấu chín làm giảm mạnh tác động. Glucosinolate chỉ chuyển thành chất hoạt động khi gặp enzym myrosinase có sẵn trong rau. Nhiệt làm bất hoạt enzym này, nên rau luộc, xào, nấu canh sinh ít goitrogen hơn rau sống nhiều. Vi khuẩn đường ruột vẫn chuyển hoá được một phần, nhưng ít hơn.

Lượng ăn bình thường không đáng lo. Một đĩa bắp cải luộc, bát canh cải mỗi ngày nằm xa mức gây ảnh hưởng ở người đủ i-ốt. Y văn chỉ ghi nhận những ca hiếm ở người ăn lượng rất lớn rau họ cải sống mỗi ngày trong nhiều tháng.

I-ốt đầy đủ là "lá chắn" chính. Vì thiocyanate tranh chỗ với i-ốt, khi i-ốt đủ thì thiocyanate khó thắng. Đây là lý do ở nơi dùng muối i-ốt phổ biến, rau họ cải gần như không còn là vấn đề.

Selen cũng góp phần. Tuyến giáp cần selen cho các enzym chuyển hormone giáp sang dạng hoạt động và bảo vệ tế bào tuyến. Cặp hỗ trợ i-ốt – selen có bài riêng trên trang; ở đây chỉ cần biết thiếu selen cùng thiếu i-ốt làm tuyến giáp nhạy cảm hơn với goitrogen.

Ngoài rau họ cải, những gì khác cũng tranh i-ốt

Goitrogen trong rau chỉ là một nhánh của câu chuyện. Tuyến giáp còn chịu tác động của vài yếu tố khác, có cái mạnh hơn rau họ cải nhiều:

  • Perchlorate: một chất có trong môi trường do công nghiệp, pháo, phân bón, có thể lẫn vào nước và thực phẩm. Nó tranh máy bơm i-ốt mạnh hơn thiocyanate nhiều lần. Ở mức thường gặp trong nước sinh hoạt đạt chuẩn, tác động ở người đủ i-ốt là nhỏ, nhưng đây là lý do các quy chuẩn nước uống có theo dõi chất này ở một số nước.
  • Nitrat: có tự nhiên trong rau lá và trong nước giếng ở vùng bón phân nhiều. Nitrat cũng tranh chỗ với i-ốt nhưng yếu, đáng kể chủ yếu khi nước uống nhiễm nitrat cao kéo dài.
  • Thiếu sắt: enzym gắn i-ốt vào khung đạm trong tuyến giáp cần sắt để hoạt động. Người vừa thiếu sắt vừa thiếu i-ốt đáp ứng kém hơn khi chỉ bổ sung i-ốt, một ví dụ khác của quan hệ mật thiết giữa các vi chất.
  • Thiếu selen: làm tuyến giáp kém được bảo vệ trước tổn thương oxy hoá trong quá trình làm hormone và giảm chuyển hormone sang dạng hoạt động.
  • Khói thuốc lá: chứa cyanide, cơ thể chuyển thành thiocyanate, nên người hút thuốc nhiều có lượng thiocyanate trong máu cao hơn người không hút.

Đặt cạnh danh sách này, một đĩa bắp cải luộc là yếu tố rất nhỏ. Nếu bạn muốn chăm sóc tuyến giáp bằng ăn uống, ưu tiên là đủ i-ốt, đủ sắt, đủ selen từ bữa ăn đa dạng và không hút thuốc, chứ không phải kiêng rau.

Muối i-ốt ở Việt Nam và vì sao không nên bỏ

Việt Nam từng có nhiều vùng thiếu i-ốt, nhất là miền núi, và chương trình muối i-ốt đã giúp giảm rõ tỷ lệ bướu cổ. Theo quy định về bổ sung vi chất dinh dưỡng vào thực phẩm hiện hành, muối dùng để ăn trực tiếp và muối dùng trong chế biến thực phẩm phải được bổ sung i-ốt; bạn nên tra văn bản mới nhất vì quy định có thể được sửa đổi. Điều cần lưu ý trong bếp là không phải gia vị mặn nào cũng có i-ốt, nên khi chọn muối, nước mắm, bột canh, hạt nêm, bạn nên đọc thành phần trên bao bì.

Xu hướng chuyển sang muối hồng, muối biển không tinh chế, hoặc chỉ nêm bằng nước mắm và hạt nêm có thể làm lượng i-ốt giảm mà người dùng không để ý. Nếu cả nhà đồng thời ăn nhiều rau họ cải sống, uống sinh tố cải xoăn mỗi ngày, hai yếu tố nhỏ cộng lại có thể thành đáng kể với người có tuyến giáp nhạy cảm.

Ngoài muối i-ốt, i-ốt có trong hải sản, rong biển, trứng, sữa. Rong biển có thể chứa rất nhiều i-ốt, và thừa i-ốt cũng gây rối loạn tuyến giáp, nên không nên lấy rong biển làm "thuốc bổ" ăn lượng lớn mỗi ngày. Như mọi vi chất, i-ốt cần đủ chứ không cần càng nhiều càng tốt.

Ăn rau họ cải thoải mái mà không lo cho tuyến giáp

Rau họ cải là nhóm rau giàu vitamin C, vitamin K, folate, chất xơ và canxi dễ hấp thu. Không có lý do để người khoẻ bỏ chúng. Vài nguyên tắc dưới đây đủ để yên tâm.

  1. Dùng muối có i-ốt trong bếp. Đây là bước quan trọng nhất, rẻ nhất.
  2. Ăn rau họ cải đã nấu chín là chính. Luộc, xào, nấu canh đều được; rau sống như gỏi bắp cải, dưa cải muối ăn với lượng vừa phải.
  3. Đừng biến một loại rau thành "thuốc". Uống sinh tố cải xoăn, nước ép bông cải sống lượng lớn mỗi ngày theo trào lưu là kiểu dùng nên tránh, nhất là với người có bệnh tuyến giáp.
  4. Chế biến sắn, măng đúng cách. Bóc vỏ, ngâm nước, luộc kỹ và bỏ nước luộc; không ăn sắn sống, sắn có vị đắng.
  5. Xoay vòng các loại rau. Họ cải xen với rau muống, rau ngót, mồng tơi, bí, mướp giúp khẩu phần đa dạng và tránh dồn một nhóm chất.

Với người đang được điều trị bệnh tuyến giáp, những nguyên tắc trên vẫn áp dụng, nhưng lượng rau họ cải, đậu nành và thời điểm ăn so với giờ uống thuốc nên được bác sĩ điều trị hướng dẫn cụ thể.

Khi nào nên gặp bác sĩ

Bạn nên đi khám nếu thấy cổ to lên hoặc sờ thấy khối ở vùng cổ, khó nuốt, khàn tiếng kéo dài, hoặc có các biểu hiện như mệt mỏi bất thường, sợ lạnh, tăng cân không rõ lý do, da khô, táo bón kéo dài, hay ngược lại là hồi hộp, run tay, sụt cân, ra nhiều mồ hôi. Những biểu hiện này có thể liên quan tới tuyến giáp nhưng cũng gặp trong nhiều bệnh khác, và chỉ bác sĩ cùng xét nghiệm mới xác định được.

Phụ nữ mang thai và cho con bú có nhu cầu i-ốt cao hơn, nên hỏi bác sĩ về nguồn i-ốt phù hợp. Người đang điều trị bệnh tuyến giáp không nên tự thay đổi lớn chế độ ăn, tự dùng viên i-ốt, rong biển liều cao hay kiêng hẳn rau họ cải theo lời khuyên trên mạng. Nếu đang ăn sắn mà xuất hiện chóng mặt, buồn nôn, nôn, khó thở, hãy đến cơ sở y tế ngay vì đó có thể là ngộ độc cấp.

Khi đi khám vì nghi vấn tuyến giáp, bạn nên kể với bác sĩ thói quen ăn uống đặc biệt nếu có, như uống sinh tố rau sống hằng ngày, ăn nhiều rong biển, dùng muối không i-ốt, hay đang dùng sản phẩm bổ sung nào. Những chi tiết này giúp bác sĩ đánh giá đúng hơn.

Câu hỏi thường gặp

Người bị suy giáp có nên kiêng bắp cải không?

Phần lớn người suy giáp đang điều trị không cần kiêng hẳn bắp cải nấu chín ăn với lượng bình thường. Tuy vậy, mỗi người có tình trạng khác nhau, và bác sĩ điều trị là người đưa ra lời khuyên phù hợp, kể cả về thời điểm ăn so với giờ uống thuốc.

Ăn dưa cải muối có ảnh hưởng tới tuyến giáp không?

Dưa cải muối là rau họ cải chưa nấu, vẫn còn glucosinolate, nhưng lượng ăn thường nhỏ. Với người đủ i-ốt, mức này ít đáng lo. Điều cần để ý ở dưa muối là lượng muối cao và vệ sinh khi muối dưa.

Sữa đậu nành có làm hại tuyến giáp không?

Ở người đủ i-ốt, tuyến giáp bình thường, các nghiên cứu nhìn chung không thấy sữa đậu nành với lượng thông thường gây hại tuyến giáp. Người đang điều trị bệnh tuyến giáp nên hỏi bác sĩ về lượng và thời điểm dùng sản phẩm đậu nành.

Rau họ cải sống có tốt hơn rau nấu chín không?

Rau sống giữ nhiều vitamin C hơn và sinh ra nhiều isothiocyanate, chất đang được nghiên cứu về các đặc tính có lợi. Đổi lại, rau sống cũng sinh nhiều goitrogen hơn. Kết hợp cả hai cách với lượng vừa phải là lựa chọn hợp lý cho người khoẻ đủ i-ốt.

Có nên uống viên i-ốt để phòng bướu cổ khi ăn nhiều rau cải?

Người dùng muối i-ốt trong bếp thường không cần viên i-ốt riêng. Tự uống i-ốt có thể gây thừa, cũng làm rối loạn tuyến giáp. Nếu lo lắng, hãy hỏi bác sĩ để được đánh giá thay vì tự bổ sung.

Trẻ em ăn nhiều súp lơ, bông cải có sao không?

Súp lơ, bông cải nấu chín là rau tốt cho trẻ. Với trẻ ăn uống đa dạng và gia đình dùng muối i-ốt, không có lý do lo về tuyến giáp. Nhu cầu i-ốt và chế độ ăn của trẻ nên tham khảo bác sĩ nhi nếu có băn khoăn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138