Molypden là khoáng vi lượng giúp bốn enzym của cơ thể làm việc, trong đó có enzym xử lý sulfit từ axit amin chứa lưu huỳnh và enzym biến purin thành axit uric; coban chỉ có ích cho người khi đã nằm sẵn ở trung tâm phân tử vitamin B12. Cả hai được cung cấp đủ qua bữa ăn bình thường: molypden từ đậu, hạt, ngũ cốc, rau lá; coban dưới dạng vitamin B12 từ thịt, cá, trứng, sữa.
Ít ai cần lo thiếu hai chất này, và chính vì vậy chúng hay bị bỏ qua. Nhưng cả hai lại minh hoạ rất rõ cách các chất dinh dưỡng phụ thuộc nhau: molypden liên quan chặt với đồng, còn coban cho thấy một nguyên tố có thể vô dụng ở dạng tự do mà thiết yếu khi nằm trong vitamin. Bài dưới giải thích những mối liên hệ đó và các tình huống hiếm gặp cần đến bác sĩ.
Molypden làm việc trong bốn enzym
Ở người, molypden không đứng một mình mà được gắn vào một phân tử hữu cơ nhỏ do cơ thể tự tạo, gọi là đồng yếu tố molypden. Phức này nằm trong bốn enzym. Enzym sulfit oxidase biến sulfit, sản phẩm phụ của quá trình phân giải các axit amin chứa lưu huỳnh như methionin và cystein, thành sulfat để thải qua nước tiểu. Sulfit tích lại thì độc với não.
Điều đáng chú ý là cơ thể phải tự lắp ráp đồng yếu tố molypden qua nhiều bước, dùng cả đồng, sắt và các nhóm phân tử khác. Molypden từ thức ăn chỉ là một mảnh ghép; nếu khâu lắp ráp hỏng do di truyền, có ăn bao nhiêu molypden cũng không dùng được. Đây lại là một ví dụ cho thấy các vi lượng phụ thuộc lẫn nhau theo chuỗi, không chất nào làm việc một mình.
Enzym xanthin oxidase làm khâu cuối của quá trình phân giải purin, chất có trong ADN, ARN và nhiều thực phẩm như nội tạng, hải sản, biến chúng thành axit uric. Enzym aldehyd oxidase tham gia chuyển hoá một số chất và thuốc ở gan. Enzym thứ tư, được phát hiện gần đây hơn, có liên quan đến việc khử một số hợp chất chứa nitơ, vai trò vẫn đang được nghiên cứu.
Mặc dù xanthin oxidase tạo ra axit uric, không có bằng chứng rằng ăn thực phẩm có molypden làm bệnh gút nặng thêm ở người. Lượng molypden trong cơ thể không phải yếu tố quyết định axit uric; chế độ ăn nhiều purin, rượu bia, đồ uống nhiều đường, cân nặng và chức năng thận mới là các yếu tố chính.
Nguồn molypden và nhu cầu
Molypden trong thực vật phụ thuộc vào đất, nhất là độ pH của đất. Bảng dưới xếp theo mức tương đối.
| Nguồn | Mức molypden tương đối | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đậu nành, đậu đen, đậu xanh, đậu lăng | Cao | Nguồn chính trong nhiều khẩu phần |
| Đậu phộng, hạt điều, hạt dẻ | Khá | Một nắm nhỏ đóng góp đáng kể |
| Ngũ cốc nguyên hạt, gạo lứt, yến mạch | Khá | Xay xát kỹ làm giảm |
| Gan, thận động vật | Khá | Ăn vừa phải vì gan nhiều vitamin A |
| Rau lá, khoai, trứng, sữa | Vừa | Đóng góp đều do ăn thường xuyên |
| Thịt nạc, cá, trái cây | Thấp |
Theo bảng của Viện Y học Hoa Kỳ, nhu cầu của người lớn là 45 mcg mỗi ngày và ngưỡng tối đa chấp nhận được là 2.000 mcg. Ruột hấp thu molypden rất tốt, phần dư được thận thải nhanh qua nước tiểu, nên lượng trong cơ thể ổn định trong một khoảng rộng của khẩu phần.
Thiếu molypden: hiếm nhưng có thật
Thiếu do ăn uống gần như không gặp. Chỉ có một ca được ghi nhận rõ trong y văn, ở một người nuôi dưỡng hoàn toàn qua đường tĩnh mạch nhiều tháng với dịch nuôi không có molypden. Người này có nhịp tim nhanh, đau đầu, quáng gà, hôn mê, và cải thiện khi được bổ sung.
Bệnh di truyền mới là vấn đề thật. Thiếu đồng yếu tố molypden là bệnh di truyền hiếm, trẻ không tự tạo được phức chứa molypden nên cả ba enzym chính đều ngừng làm việc. Sulfit tích lại gây co giật nặng từ những ngày đầu sau sinh. Bổ sung molypden qua ăn uống không giúp được vì vấn đề nằm ở khâu tạo phức.
Thiếu riêng sulfit oxidase. Một bệnh di truyền hiếm khác chỉ làm hỏng enzym sulfit oxidase, với biểu hiện thần kinh tương tự. Cả hai bệnh này được chẩn đoán và theo dõi bởi bác sĩ chuyên khoa chuyển hoá di truyền.
Sulfit trong thực phẩm là chuyện khác. Một số người nhạy cảm với sulfit dùng làm chất bảo quản trong rượu vang, trái cây sấy. Đó là phản ứng nhạy cảm, không phải dấu hiệu thiếu molypden, và bổ sung molypden không phải cách xử lý.
Molypden và đồng: mối liên hệ học được từ đồng cỏ
Mối liên hệ giữa molypden và đồng được phát hiện đầu tiên ở gia súc. Trên những đồng cỏ có đất giàu molypden, bò và cừu bị thiếu đồng dù cỏ không thiếu đồng: trong dạ cỏ, molypden kết hợp với lưu huỳnh thành thiomolybdat, chất này gắn chặt với đồng và khiến đồng không dùng được. Người chăn nuôi phải bổ sung đồng cho đàn ở những vùng này.
Ở người, không có dạ cỏ nên hiệu ứng này yếu hơn nhiều, và với lượng molypden từ bữa ăn thông thường thì không gây thiếu đồng. Tuy vậy, chính cơ chế gắn đồng của thiomolybdat đã được giới y học khai thác: một hợp chất thuộc nhóm này từng được nghiên cứu làm thuốc giảm đồng ở người mắc bệnh tích đồng. Đây là ví dụ thú vị về một quan hệ đối kháng giữa hai khoáng chất được chuyển thành ứng dụng điều trị.
Với người dùng viên bổ sung, bài học là: viên molypden liều cao không có lý do dùng ở người khoẻ, và về lý thuyết có thể ảnh hưởng đến cân bằng đồng. Phần lớn viên đa vi chất chứa molypden ở mức gần nhu cầu, không đáng lo.
Coban: thiết yếu chỉ khi nằm trong vitamin B12
Vitamin B12 có tên hoá học là cobalamin vì ở trung tâm phân tử là một nguyên tử coban. Đây là vai trò duy nhất được biết của coban ở người. Cơ thể người không thể tự lắp coban vào để tạo B12; chỉ vi khuẩn mới làm được việc đó. Động vật nhai lại như bò, dê có vi khuẩn trong dạ cỏ tạo B12 từ coban trong thức ăn, rồi B12 đi vào thịt, sữa của chúng. Đó là lý do người chăn nuôi phải đảm bảo đồng cỏ có đủ coban.
Ở người, vi khuẩn ở ruột già cũng tạo ra một ít B12, nhưng vị trí hấp thu B12 lại nằm ở cuối ruột non, trước ruột già, nên phần B12 đó gần như không được dùng. Vì vậy người phải nhận B12 đã làm sẵn từ thực phẩm động vật hoặc thực phẩm tăng cường, viên bổ sung. Uống muối coban không giúp cơ thể có thêm B12.
Bữa ăn thông thường có một lượng nhỏ coban vô cơ từ rau, ngũ cốc, hải sản. Lượng này được hấp thu một phần rồi thải qua nước tiểu, không gây hại ở mức ăn uống và cũng không mang lại lợi ích dinh dưỡng nào đã biết. Vì vậy các bảng "thực phẩm giàu coban" ít ý nghĩa với người; bảng thực phẩm giàu vitamin B12 mới là thứ đáng tra.
Chuyện thiếu B12 ở các nhóm người cụ thể, cũng như cặp B12 và folate, có bài riêng ở các danh mục vitamin tan trong nước và các cặp chất hỗ trợ nhau. Ở đây chỉ cần nhớ: không có nhu cầu khuyến nghị riêng cho coban, vì nhu cầu thật của người là nhu cầu B12.
Thừa coban: từ bọt bia đến khớp háng nhân tạo
Coban tự do ở lượng lớn là chất độc. Vào thập niên 1960, ở một số nơi tại Bắc Mỹ và châu Âu, muối coban từng được thêm vào bia để giữ bọt. Nhiều người uống bia rất nhiều mỗi ngày đã mắc một dạng bệnh cơ tim nặng, một số người tử vong, và việc dùng coban trong bia sau đó bị dừng. Những người này thường cũng thiếu dinh dưỡng, cho thấy coban gây hại mạnh hơn khi cơ thể đã yếu.
Gần đây hơn, coban được chú ý ở người mang khớp háng nhân tạo loại kim loại trên kim loại. Ma sát giữa hai bề mặt có thể giải phóng ion coban vào máu, ở một số người gây triệu chứng ở tim, thần kinh, tuyến giáp và thị giác, thính giác. Các bác sĩ chỉnh hình theo dõi chỉ số coban ở nhóm bệnh nhân này.
Coban cũng từng bị lạm dụng trong thể thao vì nó kích thích cơ thể tạo hồng cầu, và bị cấm dùng theo quy định chống doping. Với người bình thường, mọi sản phẩm bổ sung coban riêng lẻ đều không có lý do dùng.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Trẻ sơ sinh co giật không rõ nguyên nhân, bú kém, trương lực cơ bất thường cần được khám cấp cứu; bác sĩ sẽ quyết định có cần làm các xét nghiệm chuyển hoá, trong đó có các bệnh liên quan đến đồng yếu tố molypden, hay không. Người có bệnh thận nặng thải molypden và nhiều chất khác kém hơn, nên hỏi bác sĩ trước khi dùng viên đa vi chất.
Người mang khớp nhân tạo bằng kim loại mà xuất hiện đau quanh khớp, tiếng kêu ở khớp, hoặc các triệu chứng mới ở tim, thính giác, thị giác, tê bì nên báo bác sĩ chỉnh hình đang theo dõi. Người có dấu hiệu nghi thiếu B12 như tê bì tay chân, mệt, thiếu máu cần đi khám để được xét nghiệm và điều trị đúng; uống coban không thay được B12.
Nếu bạn đang dùng viên đa vi chất và thấy trên nhãn có molypden, coban hay những nguyên tố ít quen, đừng lo chỉ vì tên lạ. Hãy đọc lượng ghi trên nhãn và so với nhu cầu; khi không chắc, mang sản phẩm đến hỏi dược sĩ, nhất là khi bạn đang có bệnh thận, bệnh gan hoặc đang dùng nhiều thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Ăn nhiều đậu có bị thừa molypden không?
Đậu là nguồn molypden lớn, nhưng ruột và thận điều chỉnh molypden rất tốt nên người khoẻ ăn đậu hằng ngày không bị thừa. Ngưỡng tối đa chủ yếu liên quan đến viên bổ sung liều cao hoặc môi trường nhiễm molypden.
Người bị gút có nên kiêng thực phẩm chứa molypden không?
Không có bằng chứng cần kiêng molypden khi bị gút. Lời khuyên ăn uống cho người gút tập trung vào giảm purin từ nội tạng, một số hải sản, rượu bia và đồ uống nhiều đường, theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.
Rong biển, tảo có cung cấp vitamin B12 nhờ coban không?
Một số loại tảo chứa chất giống B12 nhưng phần lớn không có hoạt tính B12 ở người, và việc có coban trong tảo không giúp gì. Người ăn chay nên dựa vào thực phẩm tăng cường hoặc viên B12 theo tư vấn của bác sĩ, dược sĩ.
Molypden có giúp giải độc cơ thể như quảng cáo không?
Molypden tham gia chuyển hoá sulfit và một số chất ở gan, nhưng điều đó không có nghĩa là uống thêm molypden giúp "thải độc". Ở người đủ molypden, các enzym này đã làm việc bình thường; thêm viên không làm chúng nhanh hơn.
Đồ dùng mạ hoặc hợp kim có coban có nguy hiểm không?
Đồ dùng thông thường giải phóng rất ít coban qua tiếp xúc. Một số người bị dị ứng tiếp xúc với coban có trong trang sức, khoá kim loại, gây ngứa đỏ da. Đó là vấn đề dị ứng, nên gặp bác sĩ da liễu nếu kéo dài.