Mangan là khoáng vi lượng tham gia vào enzym chống oxy hoá chính trong ty thể, các enzym chuyển hoá đường, đạm và các enzym tạo nên chất nền của sụn, xương. Người lớn chỉ cần khoảng hai miligam mỗi ngày, và bữa ăn có gạo, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, hạt, rau lá cùng chén trà của người Việt thường đã cung cấp đủ, thậm chí dư.
Thiếu mangan do ăn uống ở người gần như chưa được ghi nhận rõ ngoài vài trường hợp thí nghiệm. Chuyện đáng bàn với mangan lại nằm ở phía thừa: qua nước giếng nhiễm mangan, qua bụi trong nghề hàn, khai mỏ, luyện kim, hoặc ở người có bệnh gan. Bài dưới giải thích mangan làm gì, lấy từ đâu, liên quan với sắt ra sao, và khi nào cần lưu ý.
Mangan làm những việc gì
Trong ty thể, nơi tế bào đốt chất dinh dưỡng để tạo năng lượng, liên tục sinh ra một loại gốc tự do tên là superoxid. Enzym superoxid dismutase chứa mangan đứng ngay tại chỗ để chuyển gốc này thành chất ít hại hơn. Đây là một trong những tuyến bảo vệ đầu tiên của tế bào; các thí nghiệm trên động vật thiếu hẳn enzym này cho thấy chúng không sống được lâu.
Mangan cũng có mặt trong arginase, enzym ở gan làm khâu cuối của chu trình biến amoniac độc hại thành ure để thải qua nước tiểu, và trong pyruvat carboxylase, enzym giúp gan tạo đường mới khi cơ thể nhịn đói. Ngoài ra, một nhóm enzym gắn đường vào protein để tạo proteoglycan, chất nền giữ nước của sụn khớp và khung xương, cần mangan để hoạt động.
Nhiều enzym có thể dùng magie thay cho mangan và ngược lại, vì hai ion có kích thước, điện tích gần nhau. Sự linh hoạt này phần nào giải thích vì sao thiếu mangan thuần tuý rất khó gây ra ở người: các enzym tìm được chất thay thế trong một thời gian.
Nguồn mangan trong bữa ăn Việt
Mangan tập trung ở lớp cám, mầm của hạt và ở lá cây. Bảng dưới xếp theo mức tương đối; số cụ thể bạn tra trong bảng thành phần thực phẩm của Viện Dinh dưỡng.
| Nguồn | Mức mangan tương đối | Ghi chú |
|---|---|---|
| Trà xanh, trà đen | Cao | Với người uống trà nhiều, đây có thể là nguồn mangan lớn nhất trong ngày |
| Gạo lứt, yến mạch, bột ngũ cốc nguyên hạt | Cao | Gạo trắng mất phần lớn mangan khi xát bỏ cám |
| Hạt điều, hạt dẻ, hạt phỉ, đậu phộng | Khá cao | Một nắm nhỏ đóng góp đáng kể |
| Đậu nành, đậu đen, đậu xanh | Khá | Phytat làm giảm hấp thu một phần |
| Dứa, chuối, một số quả mọng | Vừa đến khá | Dứa thường được nhắc là quả giàu mangan |
| Rau dền, cải bó xôi, rau muống | Vừa | Phụ thuộc đất trồng |
| Thịt, cá, sữa | Thấp | Nguồn mangan chính là thực vật |
Theo bảng của Viện Y học Hoa Kỳ, mức đủ cho người lớn là 2,3 mg mỗi ngày với nam và 1,8 mg với nữ; ngưỡng tối đa chấp nhận được là 11 mg. Nhiều khẩu phần nhiều ngũ cốc nguyên hạt và trà vượt mức đủ một cách tự nhiên mà không gây vấn đề, vì cơ thể điều chỉnh tốt mangan đến từ đường ăn.
Cơ thể kiểm soát mangan thế nào
Ruột chỉ hấp thu một tỷ lệ nhỏ mangan trong thức ăn, thường được dẫn trong khoảng vài phần trăm. Khi ăn nhiều, tỷ lệ này giảm; khi ăn ít, nó tăng. Phần đã vào máu được gan lọc và đưa vào mật để thải ra ngoài theo phân. Hai cơ chế này phối hợp giữ lượng mangan trong cơ thể ổn định trong một khoảng rộng của khẩu phần.
Điểm yếu của hệ thống nằm ở chỗ nó được thiết kế cho mangan đi qua ruột và gan. Khi mangan vào bằng đường thở, như bụi và khói kim loại trong nghề hàn, luyện thép, khai thác quặng, nó có thể đi thẳng từ mũi và phổi vào máu, thậm chí theo dây thần kinh khứu giác lên não, bỏ qua bộ lọc ở gan. Khi gan bị bệnh nặng, bộ lọc này cũng yếu đi, mangan từ thức ăn tích lại.
Đó là lý do cùng một nguyên tố, lượng ăn vào hằng ngày từ trà và gạo lứt gần như vô hại, nhưng lượng nhỏ hơn hít vào trong nhiều năm lại có thể gây bệnh thần kinh.
Thiếu mangan: vì sao gần như không gặp
Trong y văn, thiếu mangan ở người chủ yếu được ghi nhận trong vài nghiên cứu cho người tình nguyện ăn khẩu phần gần như không có mangan trong nhiều tuần. Những người này xuất hiện ban da thoáng qua, thay đổi nhẹ về cholesterol và men liên quan đến xương, rồi hồi lại khi ăn bình thường. Một ca được nhắc nhiều từ thập niên 1970 là một người tham gia nghiên cứu vô tình ăn khẩu phần thiếu mangan, nhưng cách diễn giải ca này vẫn còn bàn cãi.
Ở động vật, thiếu mangan gây dị dạng xương, sụn, rối loạn thăng bằng ở con non và giảm khả năng sinh sản, nên vai trò của mangan với sụn và xương được chấp nhận rộng rãi. Nhưng ở người, khẩu phần dựa vào thực vật như của người Việt khó mà thiếu mangan. Người ăn rất nhiều thực phẩm chế biến sẵn, ít rau, ít ngũ cốc nguyên hạt có thể nhận ít hơn, song vẫn hiếm khi xuống tới mức gây biểu hiện.
Vì vậy nếu một sản phẩm khuyên bạn bổ sung mangan vì "người hiện đại thiếu mangan", hãy hỏi lại bằng chứng. Với mangan, nỗi lo hợp lý hơn là nguồn nước và môi trường làm việc.
Mangan và sắt dùng chung một lối
Cùng một protein vận chuyển. Ở thành ruột, mangan và sắt không heme đi qua cùng một loại protein vận chuyển. Vì vậy chúng ảnh hưởng lẫn nhau ở cửa vào.
Thiếu sắt thì hấp thu mangan nhiều hơn. Khi kho sắt cạn, cơ thể tăng số lượng protein vận chuyển đó để kéo thêm sắt, và mangan cũng được kéo vào nhiều hơn. Người thiếu sắt sống ở nơi nước nhiễm mangan có thể hấp thu mangan cao hơn người đủ sắt.
Sắt liều cao làm giảm hấp thu mangan. Ngược lại, khi dùng viên sắt liều cao, mangan vào ít hơn. Với người khoẻ ăn uống bình thường, điều này không thành vấn đề vì mangan trong khẩu phần dồi dào.
Canxi, phytat, chất xơ cũng giảm một phần. Như với nhiều khoáng chất khác, những chất này làm giảm hấp thu mangan ở mức độ vừa phải. Đây là ảnh hưởng nhỏ trong bữa ăn đa dạng.
Nhìn chung là cân bằng tự nhiên. Bữa ăn có cả thịt cá lẫn ngũ cốc, rau, đậu đưa sắt và mangan vào theo tỷ lệ mà cơ thể đã quen xử lý. Mối quan hệ này chỉ trở nên đáng kể khi một bên lệch hẳn: thiếu sắt nặng, uống viên sắt liều cao, hoặc nguồn nước mang nhiều mangan.
Nước giếng nhiễm mangan và nghề nghiệp: hai nguồn thừa đáng lưu ý
Ở nhiều vùng của Việt Nam, đặc biệt nơi dùng nước giếng khoan, nước ngầm có thể chứa sắt và mangan hoà tan. Nước mới bơm lên trông trong, để một lúc ngả vàng hoặc nâu, để lại vết đen, nâu trên thiết bị vệ sinh, quần áo giặt bị ố. Mangan thường khó xử lý hơn sắt và cần quy trình lọc phù hợp. Một số nghiên cứu quốc tế gợi ý mối liên hệ giữa uống nước nhiễm mangan lâu năm và ảnh hưởng đến phát triển thần kinh ở trẻ em, nên Tổ chức Y tế Thế giới có giá trị hướng dẫn cho mangan trong nước uống. Quy chuẩn nước sinh hoạt của Việt Nam cũng có giới hạn riêng, bạn nên tra bản hiện hành.
Nếu nhà dùng nước giếng, cách làm đúng là gửi mẫu nước đi xét nghiệm ở cơ sở có chức năng, dựa vào kết quả để chọn cách xử lý, thay vì đoán qua màu nước. Với nước pha sữa cho trẻ, nấu ăn hằng ngày, ưu tiên nguồn nước đã được kiểm tra.
Ở môi trường làm việc, nguy cơ đến từ hít bụi, khói kim loại có mangan trong thời gian dài: thợ hàn, công nhân luyện kim, sản xuất pin, khai thác quặng. Bệnh do mangan gây ra có các biểu hiện giống bệnh Parkinson như cứng cơ, cử động chậm, run, đi lại khó, kèm thay đổi tâm trạng. Phòng chính là thông gió, dùng khẩu trang phù hợp, khám sức khoẻ nghề nghiệp định kỳ theo quy định.
Ngoài hai nguồn trên, người nuôi dưỡng hoàn toàn qua đường tĩnh mạch trong thời gian dài cũng từng được ghi nhận tích mangan ở não, vì mangan trong dịch truyền đi thẳng vào máu mà không qua ruột. Các hướng dẫn dinh dưỡng lâm sàng hiện nay đã điều chỉnh lượng mangan trong dịch nuôi vì lý do này.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Bạn nên đi khám nếu làm nghề tiếp xúc với khói, bụi kim loại và thấy run tay, cử động chậm, cứng người, đi đứng khó, thay đổi tính tình, rối loạn giấc ngủ. Hãy nói rõ với bác sĩ về nghề nghiệp và thời gian tiếp xúc. Gia đình dùng nước giếng lâu năm có dấu hiệu nhiễm sắt, mangan nên cho xét nghiệm nước, và nếu có trẻ nhỏ hoặc người có bệnh gan thì nên hỏi ý kiến bác sĩ.
Người có bệnh gan mạn, người nuôi dưỡng qua đường tĩnh mạch dài ngày cần được bác sĩ theo dõi lượng mangan. Viên bổ sung chứa mangan liều cao, sản phẩm "hỗ trợ xương khớp" có mangan nên được dược sĩ xem thành phần trước khi dùng, vì phần lớn người đã nhận đủ mangan từ bữa ăn.
Nếu bạn quản lý một xưởng hàn, cơ sở cơ khí nhỏ, việc tổ chức khám sức khoẻ nghề nghiệp cho người lao động theo quy định hiện hành và bố trí thông gió, hút khói tại chỗ hàn là cách phòng hiệu quả hơn nhiều so với chờ đến lúc có triệu chứng mới đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Uống trà nhiều có bị thừa mangan không?
Trà là nguồn mangan lớn, nhưng mangan đi qua đường ăn được cơ thể điều chỉnh tốt, nên người khoẻ uống trà với lượng thông thường không bị thừa. Người có bệnh gan nặng nên hỏi bác sĩ về lượng trà phù hợp.
Mangan có liên quan đến magie không?
Tên gọi gần giống nhưng đây là hai nguyên tố khác nhau. Magie là khoáng đa lượng, cơ thể cần hàng trăm miligam mỗi ngày; mangan là vi lượng, chỉ cần vài miligam. Một số enzym dùng được cả hai.
Có cần uống thêm mangan cho xương khớp không?
Mangan cần cho sụn và xương, nhưng hầu hết mọi người đã nhận đủ từ bữa ăn. Chưa có bằng chứng vững cho thấy bổ sung mangan riêng có lợi cho xương khớp ở người đủ. Nếu đau khớp kéo dài, hãy đi khám.
Nước giếng có mangan đun sôi có hết không?
Đun sôi diệt vi sinh vật nhưng không loại bỏ mangan hoà tan, thậm chí khi nước bay hơi còn làm nồng độ tăng nhẹ. Cần dùng phương pháp lọc phù hợp dựa trên kết quả xét nghiệm nước.
Người thiếu sắt có cần lo về mangan không?
Người thiếu sắt hấp thu mangan nhiều hơn, nhưng với nguồn nước sạch và bữa ăn bình thường thì không đáng lo. Điều quan trọng hơn là điều trị thiếu sắt theo hướng dẫn của bác sĩ và kiểm tra nguồn nước nếu dùng nước giếng.