Kẽm và đồng là hai khoáng vi lượng có quan hệ kéo co: khi lượng kẽm đưa vào cơ thể cao và kéo dài, ruột giữ đồng lại trong tế bào niêm mạc rồi thải ra ngoài theo phân, lâu dần dẫn tới thiếu đồng. Chiều ngược lại yếu hơn nhiều, nên mối lo thực tế gần như chỉ nằm ở phía dùng kẽm quá tay.
Với người ăn uống bình thường, lượng kẽm từ bữa cơm không đủ để gây chuyện này. Trường hợp đáng để ý là dùng viên kẽm liều cao trong nhiều tuần, nhiều tháng, hoặc vô tình tiếp xúc nguồn kẽm lớn mà không biết. Bài này giải thích cơ chế, cái ngưỡng mà các tổ chức y tế đưa ra, và những dấu hiệu khiến bạn nên đi khám.
Chiếc "bẫy" metallothionein trong tế bào ruột
Trong tế bào niêm mạc ruột non có một loại đạm tên là metallothionein, có nhiệm vụ giữ các kim loại để cơ thể điều tiết lượng vào máu. Khi bạn đưa vào nhiều kẽm, tế bào ruột phản ứng bằng cách sản xuất thêm metallothionein, như một cách tự vệ để kẽm không tràn vào máu quá mức. Vấn đề là metallothionein bám đồng còn chặt hơn bám kẽm.
Kết quả là phần đồng từ thức ăn vừa vào tế bào ruột đã bị loại đạm này giữ lại, không đi tiếp vào máu được. Tế bào niêm mạc ruột sống chỉ vài ngày rồi bong ra, theo phân ra ngoài, mang theo luôn phần đồng bị giữ. Kéo dài nhiều tuần, cơ thể hụt dần lượng đồng trong khi bữa ăn vẫn cung cấp đủ như cũ.
Điều này giải thích vì sao trong y khoa, kẽm liều cao còn được bác sĩ dùng có chủ đích cho một số bệnh tích tụ đồng hiếm gặp: chính cơ chế giữ đồng ở ruột được tận dụng để giảm đồng trong cơ thể. Điều có lợi trong tay bác sĩ trở thành có hại khi người khoẻ tự dùng kẽm kéo dài mà không theo dõi.
Đồng làm gì mà thiếu lại đáng ngại
Đồng chỉ cần với lượng rất nhỏ, nhưng nhiều enzym quan trọng không làm việc được nếu thiếu nó. Vài vai trò liên quan trực tiếp tới hậu quả khi thiếu:
- Vận chuyển sắt: một số enzym chứa đồng giúp chuyển sắt sang dạng gắn được vào đạm vận chuyển trong máu. Thiếu đồng, sắt bị kẹt lại dù không thiếu, gây thiếu máu trông giống thiếu máu thiếu sắt nhưng uống sắt không đỡ.
- Tạo bạch cầu: thiếu đồng kéo dài có thể làm giảm bạch cầu trung tính, loại bạch cầu chống vi khuẩn.
- Giữ vỏ bọc dây thần kinh: thiếu đồng lâu ngày có thể gây tê bì, đi đứng loạng choạng do tổn thương tuỷ sống và dây thần kinh ngoại biên. Tổn thương thần kinh đôi khi hồi phục chậm hoặc không hồi phục hết.
- Tạo mô liên kết: đồng tham gia liên kết các sợi collagen và elastin ở mạch máu, xương, da.
- Chống oxy hoá: đồng là một phần của enzym trung hoà gốc tự do trong tế bào.
Vì các biểu hiện trên dễ nhầm với nhiều bệnh khác, thiếu đồng do dùng kẽm có khi bị phát hiện muộn. Đây là lý do người đang dùng kẽm kéo dài cần nói rõ với bác sĩ khi đi khám vì bất kỳ triệu chứng nào kể trên.
Ngưỡng tối đa của kẽm theo một số tổ chức
Ngưỡng tối đa là lượng dùng hằng ngày, lâu dài, mà dưới mức đó hầu hết người khoẻ không gặp tác hại. Đây không phải lượng khuyến nghị, càng không phải lượng nên nhắm tới. Bảng dưới ghi một số con số được nhiều tài liệu dẫn lại cho người lớn; bạn nên tra bản hiện hành vì các tổ chức có thể cập nhật.
| Tổ chức | Ngưỡng tối đa kẽm cho người lớn (tổng từ mọi nguồn) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Viện Y học Hoa Kỳ (nay là Viện Hàn lâm Quốc gia) | 40 mg mỗi ngày | Lấy mốc là mức bắt đầu thấy ảnh hưởng tới chỉ số liên quan đồng |
| Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA) | 25 mg mỗi ngày | Thận trọng hơn, cũng dựa trên dữ liệu về đồng |
| Viện Dinh dưỡng (Việt Nam) | Tra trong bảng nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị hiện hành | Dùng bản mới nhất do Bộ Y tế công bố |
Điểm đáng chú ý là cả hai mốc quốc tế đều được tính dựa trên chính mối quan hệ kẽm – đồng. Nói cách khác, cái hại đầu tiên khi dùng kẽm quá tay mà các tổ chức lo ngại không phải ngộ độc cấp, mà là âm thầm làm hụt đồng. Ngưỡng này tính tổng kẽm từ thức ăn, viên uống, sữa và đồ uống có bổ sung vi chất cộng lại. Trẻ em có ngưỡng thấp hơn nhiều, tuyệt đối không áp con số người lớn.
Những nguồn kẽm dễ vượt ngưỡng mà không để ý
Dùng viên kẽm liều cao kéo dài sau đợt ốm. Nhiều người dùng kẽm trong lúc cảm, rồi quen tay dùng tiếp hàng tháng. Dùng ngắn ngày theo hướng dẫn khác hẳn với dùng liên tục không có điểm dừng.
Cộng dồn nhiều sản phẩm. Một viên đa vi chất, một viên kẽm riêng, thêm sữa hay bột ngũ cốc có bổ sung kẽm: mỗi thứ đều trong mức cho phép, cộng lại thì vượt. Đọc phần thành phần của từng thứ là việc nên làm.
Kem dán răng giả chứa kẽm. Y văn ghi nhận những trường hợp thiếu đồng ở người dùng loại kem dán hàm giả có kẽm quá nhiều trong thời gian dài, do nuốt phải phần kem thừa. Nếu bạn hoặc người nhà đeo hàm giả và có biểu hiện tê bì khó giải thích, nên nhắc chi tiết này với bác sĩ.
Viên ngậm kẽm dùng quá số lần hướng dẫn. Mỗi viên chứa ít, nhưng ngậm liên tục cả ngày trong nhiều ngày thì tổng lượng không nhỏ.
Tự pha chế, tự mua kẽm theo lời đồn trên mạng. Lời khuyên kiểu "uống kẽm để đẹp da, mọc tóc, tăng sức đề kháng" thường không nói gì về thời gian dùng hay ảnh hưởng tới đồng. Kẽm là vi chất cần thiết, không phải thứ dùng càng nhiều càng tốt.
Kẽm và sắt: cặp tranh nhau thứ hai, chủ yếu ở liều bổ sung
Ngoài đồng, kẽm còn có quan hệ cạnh tranh với sắt. Các thí nghiệm cho người tham gia uống kẽm và sắt cùng lúc dưới dạng dung dịch, lúc đói, ghi nhận hai chất làm giảm hấp thu của nhau khi lượng đủ lớn. Một giả thuyết được nhắc nhiều là chúng dùng chung một phần cửa vận chuyển kim loại ở màng tế bào ruột, dù cơ chế đầy đủ vẫn còn được nghiên cứu.
Điểm quan trọng là khi cùng lượng ấy nằm trong bữa ăn có thịt cá, rau, cơm, tác động giảm đi rất nhiều hoặc không còn thấy rõ. Thức ăn chứa nhiều chất khác gắn và dẫn đường cho từng khoáng chất, nên chúng không chen nhau trực tiếp như trong dung dịch. Vì vậy với bữa cơm gia đình, bạn không cần tách món giàu sắt khỏi món giàu kẽm; thịt bò hay hàu vốn chứa cả hai.
Mối quan tâm thực tế chỉ xuất hiện khi một người dùng đồng thời viên sắt và viên kẽm riêng, lượng cao, uống cùng lúc lúc đói. Cách sắp xếp giờ uống trong trường hợp đó thuộc phần viên bổ sung và nên do bác sĩ hoặc dược sĩ hướng dẫn. Điều bạn rút ra ở đây là: tranh chấp giữa các khoáng chất phụ thuộc rất nhiều vào dạng đưa vào, đồ ăn hay viên tập trung, chứ không chỉ vào tên chất.
Nguồn kẽm và đồng trong bữa ăn Việt
Tin vui là thức ăn thường cung cấp cả hai chất theo tỷ lệ cơ thể dễ dung hoà. Hàu, sò, ngao, cua là nguồn kẽm dồi dào và cũng có đồng. Thịt bò, thịt lợn nạc, gan và lòng gà có kẽm; riêng gan động vật là một trong những nguồn đồng đậm đặc nhất. Các loại hạt như hạt điều, lạc, vừng, hạt bí, cùng đậu đỗ, ngũ cốc nguyên hạt và ca cao có cả kẽm lẫn đồng, dù phần kẽm trong thực vật hấp thu kém hơn do có phytat đi kèm.
Vì thế, người khoẻ ăn đa dạng gần như không bao giờ gặp cảnh mất cân bằng kẽm – đồng chỉ từ bữa ăn. Một bữa canh ngao, một đĩa bò xào, một nắm lạc rang không thể đẩy lượng kẽm lên mức gây giữ đồng. Mối lo chỉ bắt đầu khi có nguồn kẽm tập trung từ bên ngoài bữa ăn, đều đặn, kéo dài.
Ngược lại, cũng không có lý do để tự uống thêm đồng "cho cân". Đồng thừa cũng có hại, nhất là với gan, và người có bệnh gan hoặc bệnh chuyển hoá đồng cần theo dõi chuyên khoa. Cân bằng tốt nhất vẫn đến từ bữa ăn, còn khi đã dùng viên bổ sung thì nên có ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Bạn nên đi khám và nói rõ việc đang hoặc đã dùng kẽm nếu sau một thời gian dùng kéo dài xuất hiện mệt mỏi, da xanh, hay nhiễm trùng, tê bì hoặc châm chích ở tay chân, đi lại loạng choạng, yếu chân. Những biểu hiện này có nhiều nguyên nhân, việc của bạn là cung cấp đủ thông tin để bác sĩ xem xét, không phải tự kết luận là thiếu đồng.
Trước khi dùng kẽm quá vài tuần, người đang dùng thuốc điều trị dài ngày, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, người có bệnh thận, gan, đường ruột, và trẻ nhỏ nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. Một số nhóm thuốc kháng sinh và thuốc khác được dặn uống cách xa khoáng chất như kẽm; dược sĩ sẽ cho bạn biết cụ thể với thuốc bạn đang dùng. Đừng tự uống đồng để "bù" khi chưa có chỉ định.
Khi đi khám, bạn nên mang theo hộp hoặc vỏ của mọi sản phẩm đang dùng, kể cả sữa bột, bột ngũ cốc, viên ngậm và kem dán răng giả. Bác sĩ cần biết bạn dùng gì, hàm lượng bao nhiêu, đã dùng bao lâu thì mới đánh giá đúng được, và thông tin này thường bị bỏ sót nhất khi người bệnh chỉ kể triệu chứng.
Câu hỏi thường gặp
Ăn hàu thường xuyên có gây thiếu đồng không?
Hàu rất giàu kẽm nhưng cũng chứa đồng, và người ta hiếm khi ăn hàu với lượng lớn mỗi ngày trong nhiều tháng. Với thói quen ăn bình thường, chưa có lý do để lo thiếu đồng vì hàu. Mối lo chủ yếu nằm ở viên kẽm liều cao dùng kéo dài.
Dùng kẽm ngắn ngày khi bị cảm có ảnh hưởng tới đồng không?
Ảnh hưởng tới đồng hình thành dần qua nhiều tuần do tế bào ruột thay mới chậm. Dùng ngắn ngày theo hướng dẫn trên sản phẩm hoặc của dược sĩ thường không đủ để gây thiếu đồng. Vấn đề là thói quen dùng tiếp mà không có điểm dừng.
Thiếu đồng do kẽm có hồi phục được không?
Khi được phát hiện và xử lý, các chỉ số máu thường cải thiện, còn tổn thương thần kinh có thể hồi phục chậm hoặc không hoàn toàn tuỳ mức độ và thời gian. Việc ngừng kẽm, có cần bù đồng hay không và theo dõi ra sao là quyết định của bác sĩ.
Viên đa vi chất có cả kẽm và đồng thì có còn tranh nhau không?
Nhiều viên đa vi chất được phối sẵn kẽm cùng một lượng đồng nhỏ chính để hạn chế mất cân bằng. Với liều dùng theo nhãn, mối lo thấp. Vấn đề phát sinh khi bạn dùng thêm viên kẽm riêng hoặc nhiều sản phẩm cùng lúc.
Đồng có làm giảm hấp thu kẽm không?
Ở mức ăn uống thông thường, ảnh hưởng của đồng tới kẽm nhỏ hơn nhiều so với chiều ngược lại. Đó là lý do các tổ chức y tế đặt ngưỡng tối đa của kẽm dựa trên chuyện đồng, chứ không phải ngược lại.
Làm sao biết mình đang dùng bao nhiêu kẽm mỗi ngày?
Bạn liệt kê mọi sản phẩm đang dùng, đọc hàm lượng kẽm tính theo nguyên tố trên nhãn, cộng lại rồi so với ngưỡng tối đa của tổ chức bạn tham khảo. Nếu nhãn chỉ ghi tên muối kẽm mà không ghi lượng nguyên tố, hãy hỏi dược sĩ.