MatThiet.comMật Thiết
Khoáng vi lượng

I-ốt trong bữa ăn: vai trò với tuyến giáp, muối i-ốt và chuyện thừa i-ốt

I-ốt là nguyên liệu làm hormone tuyến giáp. Vì sao muối i-ốt vẫn cần khi đã dùng nước mắm, hạt nêm, nguồn i-ốt tự nhiên, cách giữ i-ốt khi nấu và rủi ro khi thừa.

Wide shot of white salt fields at dawn in Ninh Thuan area of Khanh Hoa, workers in conical hats raking salt seen from far away, pale pink sky

I-ốt là khoáng vi lượng mà cơ thể dùng vào đúng một việc: làm hormone tuyến giáp, chất điều khiển tốc độ chuyển hoá của gần như mọi tế bào và sự phát triển não của thai nhi, trẻ nhỏ. Đất và nước ở nhiều vùng nội địa, vùng núi nghèo i-ốt, nên thực phẩm trồng ở đó cũng nghèo theo. Vì vậy Việt Nam và hầu hết các nước chọn cách đưa i-ốt vào muối ăn, thứ ai cũng dùng hằng ngày.

Bài này giải thích i-ốt đi đâu trong cơ thể, lấy từ những nguồn nào, vì sao thói quen dùng nước mắm, hạt nêm thay muối có thể làm lượng i-ốt vào ít đi, cách nấu để giữ i-ốt, và vì sao thừa i-ốt cũng gây rối loạn tuyến giáp như thiếu.

I-ốt đi đâu trong cơ thể

Sau khi được hấp thu gần như hoàn toàn ở ruột, i-ốt dạng iodua đi vào máu. Tuyến giáp ở trước cổ có một "máy bơm" đặc biệt kéo iodua từ máu vào tế bào giáp, gom lại với nồng độ cao hơn trong máu nhiều lần. Ở đó, i-ốt được gắn vào axit amin tyrosin để tạo hai hormone chính: T4 mang bốn nguyên tử i-ốt và T3 mang ba nguyên tử i-ốt.

T4 là dạng tuyến giáp tiết ra nhiều nhất, có thể coi là dạng dự trữ trong máu. Tại các mô, enzym tách bớt một nguyên tử i-ốt để biến T4 thành T3, dạng hoạt động mạnh. Enzym này chứa selen, nên i-ốt và selen có mối liên hệ chặt; cặp này có bài riêng trong danh mục các cặp chất hỗ trợ nhau của trang. Phần i-ốt cơ thể không dùng được thải chủ yếu qua nước tiểu, nên đo i-ốt niệu ở một nhóm dân cư là cách các chương trình y tế công cộng đánh giá cộng đồng có đủ i-ốt hay không.

Hormone giáp quyết định cơ thể đốt năng lượng nhanh hay chậm, ảnh hưởng nhịp tim, thân nhiệt, tiêu hoá, chu kỳ kinh nguyệt. Trong thai kỳ và những năm đầu đời, hormone giáp cần cho sự hình thành và trưởng thành của não. Thiếu i-ốt nặng trong giai đoạn này có thể để lại thiểu năng trí tuệ không phục hồi; các tổ chức y tế thế giới coi thiếu i-ốt là nguyên nhân hàng đầu có thể phòng được của tổn thương não ở trẻ em.

Thiếu i-ốt: từ bướu cổ đến ảnh hưởng thầm lặng

Bướu cổ là phản ứng bù trừ. Khi i-ốt thiếu, tuyến yên tiết nhiều hormone kích thích tuyến giáp để tuyến cố gom thêm i-ốt. Bị thúc liên tục, tuyến giáp to dần lên thành bướu cổ. Đây là hình ảnh quen thuộc ở các vùng núi phía Bắc trước khi có chương trình muối i-ốt.

Suy giáp làm mọi thứ chậm lại. Thiếu nhiều hơn nữa, tuyến không làm đủ hormone: người mệt, sợ lạnh, tăng cân, táo bón, da khô, nghĩ chậm. Các triệu chứng này mơ hồ và có thể do nhiều nguyên nhân khác, nhất là các bệnh tuyến giáp tự miễn.

Thai kỳ là giai đoạn nhạy cảm nhất. Nhu cầu i-ốt của phụ nữ mang thai và cho con bú cao hơn người thường; các khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới đặt mức 250 mcg mỗi ngày cho nhóm này, so với 150 mcg cho người lớn nói chung. Thiếu i-ốt ở mẹ ảnh hưởng thẳng lên não thai nhi.

Thiếu nhẹ khó nhận ra. Ở mức cộng đồng, thiếu i-ốt nhẹ không gây bướu cổ rõ nhưng có liên quan đến kết quả học tập và phát triển kém hơn ở trẻ. Vì không có dấu hiệu rõ nên cách phòng duy nhất hiệu quả là đảm bảo nguồn i-ốt đều đặn cho cả cộng đồng.

Muối i-ốt: vì sao chọn muối và quy định hiện nay

Muối được chọn làm "xe chở" i-ốt vì mọi người đều ăn, lượng ăn mỗi ngày tương đối ổn định, giá rẻ và việc trộn i-ốt vào muối đơn giản. Tổ chức Y tế Thế giới và Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc khuyến nghị i-ốt hoá muối toàn dân như biện pháp chính để phòng thiếu i-ốt.

Việt Nam triển khai chương trình phòng chống các rối loạn do thiếu i-ốt từ những năm 1990 và từng đạt độ phủ muối i-ốt cao. Sau một giai đoạn quy định bắt buộc được nới, tỷ lệ hộ dùng muối i-ốt giảm và tình trạng thiếu i-ốt quay lại ở nhiều nơi. Quy định về tăng cường vi chất dinh dưỡng vào thực phẩm ban hành năm 2016 đưa lại yêu cầu muối ăn và muối dùng chế biến thực phẩm phải được bổ sung i-ốt. Các chi tiết về hàm lượng, phạm vi áp dụng có thể được điều chỉnh, bạn nên tra văn bản hiện hành của Bộ Y tế khi cần con số chính xác.

Điểm cần nghĩ thêm là thói quen ăn uống đã thay đổi. Nhiều gia đình Việt nêm bằng nước mắm, hạt nêm, bột canh, xì dầu nhiều hơn muối hạt. Nếu các gia vị này được làm từ muối không có i-ốt, hoặc người nấu dùng muối thường mua ở chợ không ghi rõ, thì lượng i-ốt thực sự vào bữa ăn có thể thấp hơn ta tưởng dù vẫn ăn mặn. Khi mua gia vị, bạn có thể xem trên bao bì có ghi bổ sung i-ốt hay không.

Nguồn i-ốt ngoài muối

Ngoài muối i-ốt, một số thực phẩm tự nhiên có i-ốt, nhưng hàm lượng dao động rất lớn theo vùng biển, đất, thức ăn chăn nuôi. Bảng dưới chỉ mang tính định hướng.

Thực phẩmMức i-ốt tương đốiLưu ý
Rong biển khô, tảo bẹTừ cao đến cực caoMột số loại tảo bẹ chứa i-ốt rất nhiều; ăn thường xuyên với lượng lớn có thể gây thừa
Cá biển, tôm, mực, nghêu, sòKháCá nước ngọt ít i-ốt hơn cá biển
TrứngVừaPhụ thuộc thức ăn của gà
Sữa và chế phẩm sữaVừaPhụ thuộc thức ăn bò và chất sát khuẩn dùng trong vắt sữa
Rau, ngũ cốcThấp, thay đổi theo đấtTrồng ở vùng núi, nội địa thường rất ít i-ốt

Vì nguồn tự nhiên thất thường như vậy, các chuyên gia y tế công cộng coi muối i-ốt là nền, còn hải sản, trứng, sữa là phần cộng thêm. Người sống ở vùng biển ăn nhiều hải sản vẫn nên dùng muối i-ốt, chỉ cần không ăn mặn. Ngược lại, người ở vùng núi ít có hải sản tươi càng cần muối i-ốt vì gần như không có nguồn bù nào khác.

Giữ i-ốt trong muối và trong món ăn

I-ốt trong muối có thể thất thoát khi gặp ẩm, nhiệt và ánh sáng. Vài thói quen nhỏ giúp lượng i-ốt đến được bát ăn:

  1. Mua muối, bột canh i-ốt có bao bì kín, xem hạn dùng; tránh mua muối xá để ngoài trời.
  2. Đựng trong lọ có nắp kín, để chỗ khô mát, xa bếp lửa, tránh nắng chiếu trực tiếp.
  3. Không rang muối i-ốt; nếu cần muối rang để chấm, dùng phần muối riêng.
  4. Nêm muối i-ốt vào cuối khi món sắp chín thay vì cho vào từ đầu và đun lâu.
  5. Dùng lượng vừa phải: muối i-ốt không phải lý do để ăn mặn hơn, vì giảm muối vẫn quan trọng với huyết áp.

Điểm cuối nghe có vẻ mâu thuẫn nhưng không phải vậy. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị cả hai cùng lúc: giảm tổng lượng muối và dùng muối có i-ốt. Lượng i-ốt trong muối được tính để người ăn ít muối vẫn nhận đủ.

Thừa i-ốt cũng làm rối tuyến giáp

Tuyến giáp có cơ chế tự bảo vệ: khi i-ốt đổ vào quá nhiều, tuyến tạm giảm làm hormone. Ở người khoẻ, cơ chế này hồi lại sau vài ngày. Nhưng ở người từng thiếu i-ốt lâu năm, người có nhân giáp, người có bệnh tuyến giáp tự miễn, lượng i-ốt lớn có thể làm cường giáp hoặc suy giáp. Ngưỡng tối đa chấp nhận được cho người lớn theo bảng của Viện Y học Hoa Kỳ là 1.100 mcg mỗi ngày.

Ăn uống thông thường với muối i-ốt và hải sản khó vượt ngưỡng này. Nguồn thừa thường gặp là ăn rất nhiều tảo bẹ, rong biển khô hằng ngày, dùng viên bổ sung có tảo hoặc i-ốt liều cao không rõ hàm lượng, dùng nhiều thuốc sát khuẩn chứa i-ốt trên vùng da rộng kéo dài, hoặc các thuốc cản quang chứa i-ốt khi chụp chiếu. Những trường hợp thuốc thì bác sĩ điều trị sẽ cân nhắc; người có bệnh giáp nên nhắc bác sĩ về bệnh của mình trước khi chụp có cản quang.

Một tình huống hay gặp hơn là "uống cho chắc": người đã dùng muối i-ốt, ăn hải sản đều, lại thêm viên đa vi chất có i-ốt và một sản phẩm tảo biển vì nghe nói tốt cho tuyến giáp. Từng thứ nhìn riêng có vẻ vô hại, nhưng cộng lại có thể nhiều hơn hẳn nhu cầu. Với i-ốt, đủ là đủ; thêm vào không làm tuyến giáp khoẻ hơn.

Khi nào nên gặp bác sĩ

Bạn nên đi khám nếu thấy cổ to ra, sờ thấy cục ở trước cổ, nuốt vướng, khàn tiếng kéo dài; hoặc có các dấu hiệu kéo dài như hồi hộp, run tay, sụt cân nhanh, ra nhiều mồ hôi, hay ngược lại là mệt, sợ lạnh, tăng cân, táo bón không rõ lý do. Chỉ bác sĩ mới xác định được đó là do i-ốt hay do bệnh tuyến giáp khác, và phần lớn bệnh tuyến giáp ở người lớn không phải do thiếu i-ốt.

Người đang có bệnh tuyến giáp, đang dùng thuốc tuyến giáp, phụ nữ mang thai hoặc định có thai nên hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ viên bổ sung nào có i-ốt hoặc tảo biển. Người được bác sĩ dặn kiêng i-ốt trước một số thủ thuật cần làm đúng hướng dẫn riêng, không tự điều chỉnh.

Nếu gia đình bạn sống ở vùng núi, vùng xa biển và từ lâu dùng muối không rõ có i-ốt, có thể hỏi trạm y tế nơi mình ở về tình hình i-ốt của địa phương. Các chương trình y tế công cộng thường nắm được vùng nào còn thiếu và có hướng dẫn cụ thể cho phụ nữ mang thai.

Câu hỏi thường gặp

Đã ăn nước mắm hằng ngày thì còn cần muối i-ốt không?

Nước mắm có muối nhưng không chắc có i-ốt, tuỳ nhà sản xuất có dùng muối i-ốt hay không. Vì vậy nên dùng muối i-ốt hoặc gia vị có ghi bổ sung i-ốt cho phần nêm bằng muối, thay vì cho rằng nước mắm đã đủ.

Người bị bệnh tuyến giáp có nên ăn muối i-ốt không?

Phần lớn người có bệnh tuyến giáp vẫn dùng muối i-ốt bình thường với lượng ăn hằng ngày. Một số tình huống điều trị cụ thể có thể cần hạn chế i-ốt tạm thời. Bạn nên hỏi bác sĩ đang theo dõi bệnh của mình để có lời khuyên đúng.

Muối hồng, muối biển tự nhiên có đủ i-ốt không?

Phần lớn các loại muối này có rất ít i-ốt nếu không được bổ sung. Muối biển chưa qua i-ốt hoá có lượng i-ốt nhỏ không đáng kể so với nhu cầu. Nếu dùng, nên xem bao bì có ghi bổ sung i-ốt hay không.

Ăn rong biển mỗi ngày có tốt không?

Rong biển là thực phẩm bổ dưỡng, nhưng một số loại như tảo bẹ có lượng i-ốt rất cao. Ăn thỉnh thoảng thì không đáng lo; ăn nhiều mỗi ngày trong thời gian dài, đặc biệt với người có bệnh giáp, có thể gây thừa i-ốt.

Bắp cải, súp lơ có làm hại tuyến giáp không?

Các loại rau họ cải có chất có thể cản tuyến giáp dùng i-ốt, nhưng với lượng ăn bình thường và rau đã nấu chín thì ảnh hưởng không đáng kể ở người đủ i-ốt. Không có lý do để kiêng các loại rau này.

Muối i-ốt để lâu có còn i-ốt không?

Lượng i-ốt giảm dần theo thời gian, nhanh hơn khi muối bị ẩm, nóng hoặc để hở. Mua lượng vừa đủ dùng trong vài tháng, đựng kín, để nơi khô mát và dùng trước hạn sẽ giữ được phần lớn i-ốt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138