Đồng là khoáng vi lượng giúp cơ thể chuyển sắt từ kho dự trữ vào máu, tạo collagen và elastin cho da, mạch máu, xương, làm sắc tố cho da và tóc, và tham gia khâu cuối của quá trình tạo năng lượng trong tế bào. Người lớn chỉ cần dưới một miligam đồng mỗi ngày, lấy từ gan, hải sản có vỏ, các loại hạt, đậu và ca cao.
Đồng ít khi được nhắc vì thiếu đồng hiếm gặp ở người ăn uống bình thường. Nhưng khi gặp thì nó hay bị nhầm thành thiếu sắt, và nguyên nhân thường nằm ở một thứ người ta tưởng có lợi: viên kẽm liều cao. Bài dưới giải thích đồng làm gì, lấy ở đâu, khi nào thiếu, khi nào tích quá nhiều.
Đồng làm việc gì trong cơ thể
Giống kẽm, đồng chủ yếu làm việc bên trong các enzym. Điểm đặc biệt của đồng là nó dễ nhận và nhường electron, nên thường xuất hiện ở những enzym làm phản ứng oxy hoá khử. Ở ty thể, một enzym chứa đồng thực hiện bước cuối của chuỗi hô hấp tế bào, nơi oxy được dùng để tạo năng lượng. Thiếu đồng nghĩa là khâu này chạy kém, các mô cần nhiều năng lượng như thần kinh và tim dễ bị ảnh hưởng.
Một enzym chứa đồng khác giúp nối các sợi collagen và elastin với nhau. Nhờ những mối nối này mà thành mạch máu đàn hồi, da săn và xương có khung chắc. Đồng cũng có trong enzym tạo melanin, sắc tố của da và tóc, và trong enzym biến dopamin thành noradrenalin, một chất dẫn truyền thần kinh.
Đồng còn nằm trong enzym chống oxy hoá cùng với kẽm, giúp dọn bớt các gốc tự do sinh ra trong quá trình chuyển hoá bình thường. Một phần lớn đồng trong máu gắn vào protein ceruloplasmin do gan sản xuất, protein này có liên quan mật thiết với sắt như phần dưới sẽ nói.
Đồng đi vào và đi ra khỏi cơ thể thế nào
Đồng trong thức ăn được hấp thu chủ yếu ở phần đầu ruột non, một ít ở dạ dày. Tỷ lệ hấp thu thay đổi theo lượng ăn vào: bữa ăn ít đồng thì cơ thể hấp thu tỷ lệ cao, bữa ăn nhiều đồng thì tỷ lệ giảm xuống. Sau khi vào máu, đồng được đưa về gan, nơi nó được gắn vào ceruloplasmin hoặc được giữ lại khi cần.
Khác với sắt, cơ thể có đường thải đồng khá hiệu quả: gan đưa phần đồng dư vào mật, mật đổ xuống ruột và đồng theo phân ra ngoài. Đây là lý do người khoẻ hiếm khi bị thừa đồng do ăn uống, và cũng là lý do người có bệnh gan hoặc tắc mật lại dễ tích đồng hơn người khác.
Một phần đồng mất đi qua mồ hôi, nước tiểu, da và tóc bong ra, nhưng lượng này nhỏ. Tổng lượng đồng trong cơ thể một người lớn chỉ vào khoảng vài chục đến hơn một trăm miligam, phân bố nhiều nhất ở cơ, xương và gan. Con số nhỏ như vậy cho thấy vì sao đồng được xếp vào nhóm vi lượng, và vì sao cơ chế điều chỉnh ở gan quan trọng đến thế.
Hai đầu cơ chế này, hấp thu ở ruột và thải qua mật, đều có thể hỏng do bệnh di truyền. Hỏng đầu vào gây bệnh Menkes, cơ thể thiếu đồng dù ăn đủ; hỏng đầu ra gây bệnh Wilson, đồng tích lại dù ăn bình thường. Hai bệnh hiếm này là ví dụ rõ nhất cho việc lượng đồng trong máu phụ thuộc cách cơ thể vận chuyển hơn là lượng ăn vào.
Mối nối giữa đồng và sắt
Sắt cần đồng để ra khỏi kho. Sắt được giữ trong tế bào gan và tế bào ruột ở dạng hoá trị hai. Muốn gắn lên protein chở sắt trong máu, nó phải chuyển sang dạng hoá trị ba. Ceruloplasmin trong máu và một protein chứa đồng tương tự ở ruột làm việc chuyển dạng đó. Cặp đồng và sắt có bài phân tích riêng ở danh mục các cặp chất hỗ trợ nhau; ở đây chỉ nêu những điểm chính.
Thiếu đồng gây thiếu máu dù ăn đủ sắt. Khi đồng thiếu, sắt mắc kẹt trong kho, tuỷ xương không nhận đủ để làm hồng cầu. Người bệnh trông như thiếu máu thiếu sắt, nhưng uống sắt không cải thiện. Đây là tình huống mà bác sĩ cần nghĩ tới khi thiếu máu không đáp ứng điều trị.
Bạch cầu cũng giảm. Thiếu đồng thường làm giảm bạch cầu trung tính, loại tế bào miễn dịch chống vi khuẩn. Sự kết hợp thiếu máu và giảm bạch cầu đôi khi bị nhầm với bệnh của tuỷ xương trước khi đo đồng.
Kẽm liều cao chặn đồng ở cửa vào. Như đã nói ở bài về kẽm, kẽm nhiều kéo dài khiến tế bào ruột giữ đồng lại. Chi tiết cạnh tranh giữa hai chất có bài riêng ở danh mục các chất tranh nhau trên trang.
Nguồn đồng trong thực phẩm
Người Việt thường lấy đủ đồng mà không cần để ý, vì nhiều món quen thuộc có đồng. Bảng dưới xếp theo mức tương đối; số cụ thể tra trong bảng thành phần thực phẩm của Viện Dinh dưỡng.
| Nhóm thực phẩm | Mức đồng tương đối | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gan bò, gan lợn | Rất cao | Một khẩu phần có thể vượt nhu cầu nhiều lần; gan cũng rất nhiều vitamin A, nên ăn vừa phải |
| Hàu, sò, ốc, cua | Cao | Đồng thời là nguồn kẽm, sắt tốt |
| Hạt điều, mè, hạt hướng dương, đậu phộng | Khá cao | Một nắm nhỏ đóng góp đáng kể |
| Ca cao, sô-cô-la đen | Khá cao | Chọn loại ít đường |
| Đậu nành, đậu đen, đậu xanh | Vừa | Ăn thường xuyên nên đóng góp lớn |
| Nấm, khoai tây, ngũ cốc nguyên hạt | Vừa | Xay xát kỹ làm mất bớt |
| Nước máy chảy qua ống đồng | Thay đổi | Nước để lâu trong ống, nước có tính axit có thể hoà nhiều đồng hơn |
Nhu cầu của người lớn theo bảng của Viện Y học Hoa Kỳ là 900 mcg mỗi ngày, ngưỡng tối đa chấp nhận được là 10.000 mcg. Bạn có thể thấy khoảng cách khá rộng; thiếu hay thừa đồng hiếm khi do bữa ăn mà thường do bệnh hoặc viên bổ sung.
Đồng là khoáng chất nên không bị nhiệt phá huỷ, nhưng một phần tan vào nước luộc, nước ngâm. Hạt và đậu ngâm qua đêm mất một ít đồng vào nước ngâm, đổi lại phytat giảm, nên tổng thể vẫn có lợi cho hấp thu khoáng. Ngũ cốc xay xát kỹ mất phần lớn đồng nằm ở lớp cám và mầm, vì vậy thỉnh thoảng thay gạo trắng bằng gạo lứt, yến mạch cũng thêm được đồng vào bữa ăn.
Ai có nguy cơ thiếu đồng
Thiếu đồng do ăn uống thiếu là rất hiếm. Phần lớn các trường hợp ghi nhận trong y văn rơi vào những nhóm sau:
- Người dùng kẽm liều cao trong nhiều tháng, từ viên bổ sung hoặc từ kem gắn răng giả có kẽm dùng quá nhiều.
- Người đã phẫu thuật dạ dày, đặc biệt các phẫu thuật giảm cân làm bỏ qua đoạn ruột hấp thu đồng.
- Người mắc bệnh làm kém hấp thu kéo dài như bệnh celiac, viêm ruột mạn.
- Trẻ sinh non hoặc trẻ suy dinh dưỡng nặng đang được nuôi phục hồi.
- Người nuôi dưỡng hoàn toàn qua đường tĩnh mạch dài ngày mà dịch nuôi không đủ đồng.
- Trẻ mắc bệnh di truyền Menkes, một bệnh hiếm làm cơ thể không vận chuyển được đồng.
Biểu hiện ngoài thiếu máu, giảm bạch cầu còn có tổn thương tuỷ sống gây tê bì, mất cảm giác vị trí ở chân, đi loạng choạng. Tổn thương thần kinh có thể không hồi phục hết nếu phát hiện muộn, nên nhận ra sớm quan trọng.
Thừa đồng và bệnh tích đồng
Uống một lượng lớn muối đồng một lúc gây đau bụng, nôn, tiêu chảy; ngộ độc nặng gây tổn thương gan, thận. Những ca như vậy thường do nuốt nhầm hoá chất, dùng nước bị nhiễm đồng nặng hoặc đựng đồ uống có tính axit trong dụng cụ đồng không tráng lâu ngày, chứ không phải do ăn uống bình thường.
Thừa đồng mạn tính đáng chú ý nhất là bệnh Wilson, một bệnh di truyền làm gan không đưa được đồng vào mật để thải ra ngoài. Đồng tích dần ở gan, não, mắt, gây viêm gan, xơ gan, run tay, thay đổi tính tình, và có thể thấy một vòng màu nâu ở rìa giác mạc khi khám mắt. Bệnh thường biểu hiện ở người trẻ, điều trị được nếu phát hiện sớm và phải theo dõi suốt đời bởi bác sĩ chuyên khoa.
Người có bệnh gan mạn, nhất là bệnh làm tắc mật, cũng thải đồng kém hơn. Với những người này, viên đa vi chất chứa đồng cần được bác sĩ xem xét trước khi dùng.
Ở quy mô hộ gia đình, nguồn đồng ngoài ý muốn đáng để ý là nước sinh hoạt. Nước chảy qua ống đồng cũ, nhất là nước mềm hoặc có tính axit và để đọng trong ống qua đêm, có thể mang theo đồng. Nước có vị kim loại, để lại vệt xanh lam trên bồn rửa là dấu hiệu nên cho kiểm tra chất lượng nước. Một cách đơn giản là xả bỏ nước đầu vòi vào buổi sáng trước khi dùng để nấu ăn, pha sữa.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Bạn nên đi khám nếu thiếu máu đã được điều trị bằng sắt mà không cải thiện, nếu có tê bì bàn chân, đi lại mất vững, nhất là khi bạn đang dùng kẽm lâu ngày hoặc đã từng phẫu thuật dạ dày ruột. Hãy mang theo tất cả các sản phẩm đang uống để bác sĩ xem thành phần.
Người trẻ có men gan tăng không rõ nguyên nhân, run tay, thay đổi hành vi, hoặc có người thân mắc bệnh Wilson cần được khám chuyên khoa để kiểm tra. Người có bệnh gan, người mang thai, trẻ nhỏ không nên tự dùng viên chứa đồng; việc bổ sung, nếu cần, phải theo chỉ định.
Khi được chỉ định xét nghiệm, bác sĩ thường xem đồng trong máu cùng ceruloplasmin và đôi khi đồng trong nước tiểu, vì một chỉ số đơn lẻ dễ bị ảnh hưởng bởi viêm, thai kỳ hay thuốc tránh thai. Cách đọc các chỉ số này cần chuyên môn, bạn không nên tự diễn giải rồi tự bổ sung hay kiêng khem.
Câu hỏi thường gặp
Nấu ăn bằng nồi đồng có an toàn không?
Nồi đồng có lớp tráng bên trong như thiếc hoặc inox thì an toàn khi lớp tráng còn nguyên. Nồi đồng trần dùng nấu món chua, mặn hoặc để thức ăn qua đêm có thể làm đồng tan vào món. Lớp tráng mòn thì nên tráng lại hoặc thôi dùng để nấu.
Uống nước trong cốc đồng có tốt cho sức khoẻ không?
Chưa có bằng chứng vững cho thấy uống nước đựng trong cốc đồng có lợi gì thêm. Nước để lâu trong đồng trần, nhất là nước có tính axit, có thể chứa đồng vượt mức mong muốn. Nước sạch đựng trong cốc thuỷ tinh hay inox là đủ.
Tóc bạc sớm có phải do thiếu đồng không?
Đồng cần cho enzym tạo sắc tố tóc, nhưng tóc bạc sớm chủ yếu do di truyền, tuổi tác và một số bệnh khác. Thiếu đồng thực sự là hiếm, vì vậy không nên tự uống đồng để chữa tóc bạc. Nếu bạc kèm triệu chứng khác, hãy đi khám.
Viên đa vi chất có đồng thì có cần lo không?
Lượng đồng trong viên đa vi chất thông thường thường gần với nhu cầu một ngày và nằm xa ngưỡng tối đa, nên với người khoẻ không đáng lo. Thực tế, nhiều viên kẽm được phối thêm đồng chính là để tránh thiếu đồng. Người có bệnh gan nên hỏi bác sĩ.
Ăn gan có bị thừa đồng không?
Gan rất giàu đồng và vitamin A. Ăn vài lần mỗi tháng với khẩu phần vừa phải là hợp lý với người khoẻ. Ăn gan nhiều mỗi ngày trong thời gian dài thì nguy cơ thừa vitamin A đáng lo hơn thừa đồng, nhất là với phụ nữ mang thai.
Đồng có liên quan đến bệnh Alzheimer không?
Có những nghiên cứu khảo sát vai trò của đồng và các kim loại khác trong bệnh lý thoái hoá thần kinh, nhưng kết quả chưa thống nhất và chưa đủ để đưa ra lời khuyên ăn uống cụ thể. Không nên tự tăng hay cắt đồng vì lý do này.