Crom là khoáng vi lượng được cho là giúp insulin làm việc hiệu quả hơn, nhờ đó hỗ trợ cơ thể dùng đường, đạm và chất béo, nhưng cơ chế cụ thể và việc crom có thật sự thiết yếu với người hay không vẫn còn tranh luận. Trong thực phẩm, crom tồn tại ở dạng hoá trị ba, có trong ngũ cốc nguyên hạt, thịt, bông cải xanh, một số loại gia vị, và lượng cần rất nhỏ, tính bằng microgam.
Crom thường xuất hiện trong quảng cáo viên uống "ổn định đường huyết", "giảm thèm ngọt", "hỗ trợ giảm cân". Bài dưới tách ra phần đã biết chắc, phần còn đang tranh luận, phân biệt crom trong bữa ăn với crom độc hại trong công nghiệp, và giải thích vì sao người có đường huyết cao không nên tự đặt hy vọng vào viên crom.
Câu chuyện crom bắt đầu từ đâu
Cuối thập niên 1950, các nhà nghiên cứu nuôi chuột bằng khẩu phần đặc biệt thấy chúng dung nạp đường kém, và tình trạng cải thiện khi thêm men bia hoặc crom hoá trị ba vào thức ăn. Từ đó xuất hiện khái niệm "yếu tố dung nạp glucose", một phức chất chứa crom được cho là giúp insulin. Cho đến nay, cấu trúc chính xác của phức chất này vẫn chưa được xác định rõ ràng.
Bằng chứng ở người đến từ vài bệnh nhân nuôi dưỡng hoàn toàn qua đường tĩnh mạch trong thời gian dài vào những năm 1970. Họ bị tăng đường huyết, sụt cân, tổn thương thần kinh, và các triệu chứng cải thiện khi bổ sung crom vào dịch nuôi. Những ca này là lý do crom được đưa vào danh sách vi chất và có mặt trong dịch nuôi dưỡng tĩnh mạch.
Một protein nhỏ gắn crom có tên chromodulin được đề xuất là cầu nối giúp crom tăng tín hiệu của insulin trong tế bào. Đây là giả thuyết được nhắc nhiều, nhưng chưa được khẳng định đầy đủ. Vì vậy khi đọc ở đâu đó rằng crom "kích hoạt insulin", bạn nên hiểu đó là cách nói đơn giản hoá một cơ chế chưa rõ.
Crom trong bữa ăn và crom trong công nghiệp: hai thứ khác hẳn
Cùng tên crom nhưng dạng hoá học quyết định tất cả. Bảng dưới giúp bạn không nhầm khi đọc tin tức.
| Tiêu chí | Crom hoá trị ba | Crom hoá trị sáu |
|---|---|---|
| Gặp ở đâu | Tự nhiên trong thực phẩm, viên bổ sung | Mạ crom, thuộc da, sản xuất thép không gỉ, xi măng, sơn |
| Hấp thu qua ruột | Rất thấp, thường dưới vài phần trăm | Cao hơn nhiều |
| Độc tính | Thấp ở lượng ăn uống | Độc, được xếp vào nhóm chất gây ung thư khi hít phải |
| Ảnh hưởng thường gặp | Hiếm khi gây vấn đề | Viêm da tiếp xúc, dị ứng, tổn thương đường hô hấp ở người lao động |
| Liên quan dinh dưỡng | Có, ở mức vi lượng | Không, là chất cần tránh |
Các tin về nước nhiễm crom, crom trong đồ chơi hay xi măng gây dị ứng da đều nói về crom hoá trị sáu, không liên quan đến crom trong rau, ngũ cốc. Ngược lại, việc crom hoá trị ba ít độc cũng không có nghĩa là uống bao nhiêu cũng được.
Crom có thật sự thiết yếu không: hai trường phái
Bảng khuyến nghị của Viện Y học Hoa Kỳ đặt mức đủ cho người lớn 19–50 tuổi là 35 mcg mỗi ngày với nam và 25 mcg với nữ, dựa trên lượng crom ước tính trong khẩu phần của người khoẻ. Bảng này không đặt ngưỡng tối đa vì chưa đủ dữ liệu về tác hại của crom hoá trị ba từ ăn uống.
Năm 2014, Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu đánh giá lại và kết luận không có bằng chứng thuyết phục rằng crom là chất thiết yếu, nên không đặt mức nhu cầu cho crom. Một số nhà nghiên cứu cho rằng các tác dụng quan sát được của crom có thể là tác dụng dược lý ở liều cao chứ không phải vai trò dinh dưỡng.
Với người đọc thông thường, điều quan trọng là: dù theo quan điểm nào, bữa ăn đa dạng đã cung cấp lượng crom mà các bảng khuyến nghị đề cập. Thiếu crom do ăn uống ở người khoẻ chưa được ghi nhận rõ ràng ngoài những ca nuôi dưỡng tĩnh mạch.
Sự khác biệt giữa hai bảng cũng là lời nhắc chung khi đọc về vi chất: một con số "nhu cầu" in trên bao bì hay trong bài báo luôn đi kèm tổ chức đưa ra nó và năm đánh giá. Khi các tổ chức lớn chưa đồng ý với nhau, người dùng nên dè dặt với những lời hứa hẹn dựa trên chính con số đó.
Vì sao crom khó nghiên cứu đến vậy
Lượng crom trong thực phẩm và trong máu người cực nhỏ, tính bằng phần tỷ. Ở mức đó, chỉ cần dụng cụ lấy mẫu, cối xay, kim tiêm bằng thép không gỉ cũng đủ làm mẫu nhiễm thêm crom và làm sai kết quả. Nhiều số liệu về hàm lượng crom công bố trước thập niên 1980 sau này được cho là cao hơn thực tế vì lý do này.
Khó khăn thứ hai là chưa có một chỉ số sinh học đáng tin để biết một người đủ hay thiếu crom. Nồng độ crom trong máu, nước tiểu, tóc đều không phản ánh tốt lượng crom trong các mô. Không đo được tình trạng crom thì cũng khó xác định ai thiếu, thiếu bao nhiêu, và bổ sung có giúp gì cho người thiếu thật hay không.
Khó khăn thứ ba là các thử nghiệm viên crom dùng nhiều dạng, nhiều liều khác nhau, trên những nhóm người khác nhau về mức đường huyết, cân nặng, chế độ ăn. Kết quả lệch nhau là điều dễ hiểu. Tất cả những điều này giải thích vì sao sau hơn nửa thế kỷ, câu hỏi crom có thiết yếu hay không vẫn chưa khép lại.
Với người đọc, bài học thực tế là cẩn thận với các bảng "thực phẩm giàu crom" chép qua lại trên mạng, vì nhiều con số trong đó có nguồn gốc cũ, đo bằng phương pháp kém tin cậy. Thay vì tìm một món "giàu crom", hãy nghĩ tới bữa ăn ít tinh chế, nhiều thực phẩm nguyên dạng.
Nguồn crom trong thực phẩm
Hàm lượng crom trong thực phẩm thấp và dao động lớn theo đất, cách chế biến, thậm chí theo dụng cụ nấu. Các nguồn thường được nhắc:
- Ngũ cốc nguyên hạt, bánh mì nguyên cám; xay xát kỹ làm mất phần lớn crom.
- Thịt, nội tạng, cá, trứng.
- Bông cải xanh, khoai tây, đậu xanh, một số loại nấm.
- Một số gia vị như tiêu đen, quế.
- Nho, táo, chuối với lượng nhỏ.
- Men bia, nguồn được dùng trong các nghiên cứu đầu tiên.
Nấu ăn bằng nồi inox, nhất là món chua, có thể làm một lượng nhỏ crom từ thép không gỉ đi vào thức ăn. Đây là crom hoá trị ba ở lượng rất nhỏ, không đáng lo với người khoẻ. Ngược lại, chế độ ăn nhiều đường tinh luyện được cho là làm tăng thải crom qua nước tiểu, thêm một lý do để hạn chế đồ ngọt, nhưng ảnh hưởng này chưa được định lượng rõ.
Viên crom với đường huyết và cân nặng: bằng chứng nói gì
Crom picolinat là dạng viên được nghiên cứu và bán nhiều nhất. Các thử nghiệm trên người có đái tháo đường type 2 cho kết quả không thống nhất: một số ghi nhận đường huyết hoặc chỉ số HbA1c giảm nhẹ, nhiều thử nghiệm khác không thấy khác biệt, và các phân tích tổng hợp thường kết luận hiệu quả nếu có thì nhỏ, chất lượng bằng chứng chưa cao. Năm 2005, cơ quan quản lý thực phẩm và dược phẩm Hoa Kỳ chỉ cho phép một tuyên bố sức khoẻ có điều kiện, ghi rõ mối liên hệ giữa crom picolinat và kháng insulin là "rất không chắc chắn".
Về giảm cân, các thử nghiệm cho thấy chênh lệch rất nhỏ, không đủ ý nghĩa thực tế. Hiệp hội chuyên môn về đái tháo đường ở nhiều nước không khuyến nghị dùng crom để kiểm soát đường huyết.
Ở liều cao, đã có một số báo cáo ca đơn lẻ về tổn thương thận, gan, rối loạn máu liên quan đến viên crom, dù chưa xác lập được quan hệ nhân quả rõ ràng. Crom cũng có thể cộng thêm tác dụng với thuốc hạ đường huyết, làm khó kiểm soát đường. Người đang điều trị đái tháo đường không nên tự thêm crom mà không báo bác sĩ.
Khi đọc nhãn một sản phẩm có crom, bạn sẽ thấy lượng ghi bằng microgam. Nhiều sản phẩm chứa lượng gấp vài lần mức đủ của bảng khuyến nghị. Thêm vào đó là các lời mô tả như "cân bằng đường huyết", "đốt mỡ" vốn không được bằng chứng ủng hộ. Một bữa ăn nhiều rau, ngũ cốc nguyên hạt, đạm vừa đủ mang lại cho việc kiểm soát đường huyết nhiều hơn bất kỳ viên crom nào.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Bạn nên đi khám nếu thường xuyên khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân không rõ lý do, mệt, nhìn mờ, vết thương lâu lành, hoặc đã được đo đường huyết cao. Những dấu hiệu này cần được đánh giá và điều trị theo phác đồ, không thể thay bằng viên crom hay bất kỳ thực phẩm nào.
Người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường, người có bệnh thận, bệnh gan, phụ nữ mang thai cần hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào có crom. Người làm nghề tiếp xúc với crom hoá trị sáu như mạ, thuộc da, xi măng mà bị viêm da kéo dài, loét da, ho, khó thở nên đi khám và nói rõ nghề nghiệp của mình.
Nếu bạn đang dùng viên crom và thấy nước tiểu sẫm màu, vàng da, mệt bất thường, bầm tím dễ, hãy ngưng sản phẩm và báo bác sĩ, mang theo vỏ hộp để bác sĩ xem dạng và lượng crom. Với người đang dùng thuốc hạ đường huyết, những cơn run, vã mồ hôi, đói cồn cào có thể là dấu hiệu hạ đường huyết cần xử trí ngay.
Câu hỏi thường gặp
Ăn bông cải xanh có giúp hạ đường huyết nhờ crom không?
Bông cải xanh có crom và nhiều chất xơ, phù hợp với bữa ăn của người cần kiểm soát đường huyết. Tuy vậy lượng crom trong rau rất nhỏ, lợi ích chủ yếu đến từ chất xơ và việc rau thay chỗ cho tinh bột tinh luyện, không phải từ crom.
Viên crom có giúp hết thèm ngọt không?
Một vài nghiên cứu nhỏ ghi nhận cảm giác thèm ăn giảm ở một số người, nhưng bằng chứng còn yếu và không nhất quán. Thèm ngọt có nhiều nguyên nhân về thói quen, giấc ngủ, căng thẳng, nên nên xử lý những yếu tố đó trước.
Đồ trang sức, dây đồng hồ mạ crom có gây dị ứng không?
Có thể. Dị ứng tiếp xúc với crom thường liên quan đến crom hoá trị sáu trong da thuộc, xi măng hoặc lớp mạ kém chất lượng. Nếu da ngứa, đỏ ở chỗ tiếp xúc, hãy ngưng dùng và hỏi bác sĩ da liễu.
Có cần làm xét nghiệm crom không?
Với người khoẻ, không. Không có xét nghiệm crom nào được dùng thường quy để đánh giá tình trạng dinh dưỡng, vì nồng độ crom trong máu và tóc không phản ánh tốt lượng crom trong mô. Xét nghiệm chỉ dùng trong một số tình huống nghề nghiệp hoặc ngộ độc.
Người tiền đái tháo đường có nên dùng crom phòng bệnh không?
Chưa có bằng chứng đủ mạnh để khuyên dùng crom phòng tiến triển đái tháo đường. Các biện pháp có bằng chứng tốt hơn nhiều là giảm cân nếu thừa cân, vận động đều, ăn nhiều rau, ngũ cốc nguyên hạt và theo dõi định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ.