Chất xơ tự nó làm giảm hấp thu khoáng chất ít hơn nhiều người nghĩ; trong phần lớn trường hợp, thứ cản khoáng chính trong thực phẩm nhiều xơ là phytat đi kèm trong cám và vỏ hạt, chứ không phải bản thân sợi xơ. Một số loại chất xơ lên men được còn giúp canxi hấp thu tốt hơn ở ruột già.
Vì vậy, lời khuyên ăn đủ chất xơ từ rau, quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt không mâu thuẫn với chuyện giữ đủ khoáng chất. Điều cần để ý nằm ở vài tình huống cụ thể: dùng bột xơ hay cám với lượng lớn, khẩu phần nhiều xơ mà nghèo khoáng, và việc uống xơ cùng lúc với viên khoáng hay thuốc. Bài này tách bạch từng chuyện.
Vì sao chất xơ bị nghi là cản khoáng
Nghi ngờ này có cơ sở lịch sử. Từ giữa thế kỷ trước, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận ở những vùng ăn bánh mì không men làm từ bột nguyên cám, người dân hay thiếu kẽm, sắt. Các thí nghiệm về sau cho thấy cám lúa mì làm giảm hấp thu khoáng. Vì cám rất giàu chất xơ, nhiều người kết luận chất xơ là thủ phạm.
Khi các nhà khoa học tách riêng từng thành phần, bức tranh rõ hơn: phần lớn tác động đến từ phytat nằm cùng chỗ với chất xơ trong cám. Khi dùng chất xơ tinh khiết như cellulose hay một số chất xơ hoà tan đã tách khỏi hạt, ảnh hưởng lên khoáng chất nhỏ hơn nhiều, có khi không đo thấy. Ngược lại, khi cho cám được xử lý cắt bớt phytat bằng enzym hay lên men, hấp thu khoáng cải thiện dù lượng xơ vẫn như cũ.
Điều này không có nghĩa chất xơ hoàn toàn trung tính. Một số loại xơ có nhóm mang điện tích, như pectin hay các chất xơ có axit uronic, có thể giữ một phần ion khoáng trong lòng ruột non. Nhưng phần khoáng ấy thường được giải phóng trở lại ở ruột già khi vi sinh vật lên men chất xơ, và ruột già cũng hấp thu được một ít khoáng, nhất là canxi.
Các loại chất xơ và quan hệ với khoáng chất
Chất xơ là một họ lớn các chất khác nhau. Bảng dưới đặt các nhóm quen thuộc cạnh nhau để bạn thấy không thể nói chung một câu cho tất cả.
| Nhóm chất xơ | Có nhiều trong | Quan hệ với khoáng chất |
|---|---|---|
| Cellulose, hemicellulose (không hoà tan) | Rau lá, vỏ quả, cám | Bản thân ít giữ khoáng; khi đi cùng cám thì phytat là yếu tố chính |
| Pectin (hoà tan) | Táo, cam, bưởi, ổi, chuối xanh | Giữ được một phần khoáng ở ruột non, phần lớn được giải phóng khi lên men ở ruột già |
| Inulin, fructo-oligosaccharide | Hành, tỏi, tỏi tây, chuối, atisô | Các nghiên cứu ở thanh thiếu niên và phụ nữ sau mãn kinh ghi nhận có thể tăng hấp thu canxi |
| Tinh bột kháng | Cơm nguội, khoai nguội, chuối xanh, đậu | Lên men ở ruột già, có thể hỗ trợ hấp thu khoáng; bằng chứng ở người còn hạn chế |
| Xơ dạng bột tinh chế (psyllium, cám đóng gói) | Sản phẩm bổ sung | Có thể ảnh hưởng tới thuốc và viên khoáng uống cùng lúc |
Điểm đáng chú ý ở hàng inulin là chiều tác động ngược với suy nghĩ thông thường: chất xơ lên men được có thể giúp hấp thu canxi tốt hơn. Cơ chế được đề xuất là vi sinh vật lên men xơ tạo ra các axit béo chuỗi ngắn, làm môi trường ruột già chua hơn, canxi dễ tan hơn và tế bào ruột già cũng khoẻ hơn. Dù vậy, mức tác động ở người ăn uống bình thường còn cần thêm nghiên cứu.
Ai nên để ý tới chuyện chất xơ và khoáng
Người dùng bột xơ hoặc bột cám mỗi ngày. Lượng xơ và phytat từ sản phẩm tinh chế có thể cao hơn hẳn thức ăn thường. Nếu bạn uống bột xơ cùng bữa chính giàu sắt, kẽm, một phần khoáng sẽ bị giữ lại.
Người ăn nhiều xơ nhưng khẩu phần nghèo khoáng. Ví dụ ăn kiêng chủ yếu rau, ngũ cốc nguyên hạt, ít thịt cá, ít sữa. Lúc này mọi yếu tố cản dù nhỏ đều đáng kể vì phần khoáng vốn đã ít.
Người đang dùng thuốc hoặc viên khoáng. Bột xơ tinh chế có thể làm chậm hoặc giảm hấp thu một số thuốc nếu uống cùng lúc. Dược sĩ sẽ cho bạn biết khoảng cách thích hợp với thuốc bạn dùng.
Trẻ nhỏ và người lớn tuổi ăn ít. Dạ dày nhỏ, ăn lượng ít; nếu phần lớn là thực phẩm nhiều xơ thì vừa no nhanh vừa ít năng lượng, ít khoáng. Khẩu phần cho các nhóm này nên theo tư vấn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Người khoẻ ăn rau quả, đậu, ngũ cốc theo mâm cơm bình thường. Không cần lo. Lượng xơ từ bữa ăn Việt thông thường còn thường thấp hơn mức khuyến nghị, nên phần lớn người nên ăn thêm chứ không phải bớt.
Ăn đủ chất xơ mà vẫn giữ khoáng: nguyên tắc dễ làm
Tổ chức Y tế Thế giới trong hướng dẫn về carbohydrate công bố năm 2023 khuyến nghị người lớn ăn ít nhất 25 gam chất xơ có tự nhiên trong thực phẩm mỗi ngày, chủ yếu từ rau, quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt. Bạn nên tra bản hiện hành của WHO và bảng nhu cầu của Viện Dinh dưỡng để biết con số áp dụng cho mình. Nhiều người Việt ăn cơm trắng là chính, rau chưa đủ, nên thường chưa đạt mức này.
Để vừa tăng xơ vừa giữ khoáng, nguyên tắc là lấy xơ từ thực phẩm thật thay vì sản phẩm bột tinh chế, và tăng dần trong vài tuần để đường ruột kịp thích nghi. Rau lá, rau họ cải, quả tươi gần như không gây vấn đề về khoáng. Với ngũ cốc nguyên hạt và đậu, các cách ngâm, nảy mầm, lên men đã nói ở bài về phytat giúp giảm phần cản khoáng.
Giữ trong bữa một nguồn khoáng dễ hấp thu như cá, thịt, trứng, sữa hoặc đậu phụ, kèm rau quả có vitamin C, là cách bù trừ tự nhiên. Uống đủ nước cũng quan trọng: chất xơ hút nước, ăn nhiều xơ mà uống ít nước dễ gây táo bón và chướng bụng. Nếu dùng bột xơ, bạn nên uống vào lúc khác với bữa chính giàu sắt và khác giờ uống thuốc, theo hướng dẫn của dược sĩ.
Một ngày giả định: bột xơ, cám và bữa ăn giàu khoáng
Hãy hình dung một người phụ nữ giả định ở tuổi bốn mươi, mới bắt đầu ăn kiêng: sáng uống một cốc bột ngũ cốc nguyên cám pha cùng một thìa bột xơ, ăn kèm vài lát bánh mì đen; trưa là gạo lứt, đậu đen hầm, rau luộc; chiều uống thêm cốc trà xanh; tối salad rau sống. Chị cắt hẳn thịt đỏ và sữa vì nghĩ chúng "nặng". Trên giấy, khẩu phần này rất nhiều xơ và trông lành mạnh.
Nhìn qua góc khoáng chất, có vài điểm đáng chú ý. Bữa sáng gom nhiều phytat từ cám vào cùng lúc. Bữa trưa có sắt và kẽm không heme nhưng lại đi với gạo lứt và đậu chưa ngâm, cũng nhiều phytat. Nguồn khoáng dễ hấp thu như thịt, cá, sữa gần như vắng mặt. Riêng chất xơ không phải vấn đề lớn; cái làm lượng khoáng dễ hụt là sự kết hợp giữa phytat cao, nguồn khoáng nghèo và thói quen uống trà.
Những chỉnh sửa nhỏ có thể là: ngâm gạo lứt và đậu trước khi nấu, dời bột xơ sang giữa buổi, giữ lại một ít cá, trứng hoặc đậu phụ mỗi ngày, thêm rau họ cải và trái cây có vitamin C vào bữa trưa, uống trà cách xa bữa. Lượng chất xơ hầu như không giảm, còn phần khoáng hấp thu tăng lên. Đây là ví dụ giả định để minh hoạ cách nhìn, không phải thực đơn khuyến nghị cho ai.
Những hiểu lầm hay gặp về chất xơ
Chất xơ là chủ đề có nhiều lời khuyên trái ngược. Vài điểm thường bị hiểu sai:
- "Chất xơ cuốn trôi hết vitamin và khoáng chất." Không đúng. Tác động có thật nhưng nhỏ, chủ yếu với khoáng chất và chủ yếu do phytat đi kèm.
- "Chất xơ không có năng lượng nên ăn bao nhiêu cũng được." Ăn quá nhiều xơ đột ngột gây đầy hơi, đau bụng, và ở người ăn ít có thể chiếm chỗ của thức ăn giàu năng lượng, đạm, khoáng.
- "Uống bột xơ thay được rau." Rau quả cho nhiều loại xơ khác nhau cùng vitamin, khoáng, chất chống oxy hoá; bột xơ tinh chế thường chỉ có một hai loại xơ.
- "Nước ép trái cây cũng giàu xơ như trái cây." Ép và lọc bỏ bã làm mất phần lớn chất xơ; ăn cả múi, cả quả mới giữ được.
- "Rau luộc mất hết chất xơ." Chất xơ không tan vào nước luộc như vitamin C; rau luộc vẫn giữ phần lớn chất xơ.
Cách nhìn hợp lý là coi chất xơ như một phần của bữa ăn đa dạng, không phải một thực phẩm chức năng riêng lẻ cần tính liều.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Bạn nên đi khám nếu thay đổi thói quen đại tiện kéo dài trên vài tuần, đau bụng thường xuyên, đi ngoài ra máu, sụt cân không rõ lý do, hoặc táo bón không cải thiện dù đã ăn đủ rau và uống đủ nước. Đây là những dấu hiệu cần được bác sĩ đánh giá, không nên tự xử lý bằng bột xơ hay thuốc nhuận tràng.
Người có bệnh đường ruột như viêm ruột, hẹp ruột, người vừa phẫu thuật bụng, người bệnh thận phải hạn chế kali, phốt pho, và người đang dùng thuốc dài ngày nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi tăng mạnh chất xơ hay dùng sản phẩm xơ bổ sung. Trẻ nhỏ cũng vậy: lượng xơ phù hợp theo tuổi nên được bác sĩ nhi tư vấn.
Nếu bạn đã chuyển sang khẩu phần nhiều xơ, ít thịt cá trong vài tháng và thấy mệt kéo dài, rụng tóc, da xanh, hãy đi khám để được đánh giá tình trạng sắt, kẽm và các vi chất khác. Đừng tự mua viên khoáng uống kèm bột xơ: vừa khó biết mình thiếu gì, vừa dễ gặp đúng cảnh hai thứ cản nhau nếu uống cùng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Ăn rau nhiều có làm thiếu sắt không?
Rau lá xanh không làm thiếu sắt; nhiều loại rau còn có sắt và vitamin C giúp hấp thu sắt. Người khoẻ ăn rau đều đặn kèm cá thịt không có lý do lo. Chỉ khi khẩu phần nghèo sắt và dựa nhiều vào cám, đậu chưa chế biến thì mới cần xem lại.
Có nên uống bột xơ hằng ngày?
Người khoẻ thường có thể đạt đủ chất xơ từ rau, quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt mà không cần bột xơ. Nếu bác sĩ khuyên dùng vì lý do cụ thể, hãy hỏi thêm về thời điểm uống so với thuốc và viên khoáng. Không nên tự dùng kéo dài khi chưa rõ mục đích.
Cơm nguội có tốt hơn cơm nóng không?
Cơm để nguội hình thành thêm một ít tinh bột kháng, loại chất xơ lên men ở ruột già. Mức tăng có thật nhưng không lớn, và cơm để lâu ở nhiệt độ phòng có nguy cơ nhiễm khuẩn. Nếu muốn, bạn để cơm nguội trong tủ lạnh và ăn trong thời gian ngắn.
Chất xơ có làm giảm hấp thu vitamin không?
Với vitamin tan trong nước, ảnh hưởng của chất xơ ở mức ăn uống bình thường rất nhỏ. Một số loại xơ có thể làm giảm nhẹ hấp thu carotenoid và vài chất tan trong dầu khi dùng lượng lớn. Bữa ăn có chút dầu mỡ và đa dạng rau quả thường bù được điều này.
Người tiểu đường ăn nhiều chất xơ có lo thiếu khoáng không?
Chất xơ thường được khuyến khích trong chế độ ăn của người đái tháo đường vì giúp đường huyết sau ăn ổn định hơn. Với khẩu phần đa dạng, nguy cơ thiếu khoáng thấp. Kế hoạch ăn cụ thể nên theo bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Trẻ ăn dặm có nên ăn nhiều rau xơ?
Trẻ cần rau quả để làm quen vị và nhận vitamin, nhưng dạ dày nhỏ nên quá nhiều xơ dễ làm trẻ no nhanh, ăn ít đạm và khoáng. Lượng và loại thức ăn theo tuổi nên được bác sĩ nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng tư vấn.