MatThiet.comMật Thiết
Những chất tranh nhau, cản nhau

Chất kháng dinh dưỡng là gì: lectin, tanin, chất ức chế men, avidin có đáng sợ

Chất kháng dinh dưỡng làm giảm hấp thu hay sử dụng chất bổ trong thực phẩm. Các nhóm chính, cái nào chỉ cần nấu kỹ là hết, và vì sao không nên kiêng theo trào lưu.

Pot of red kidney beans at a rolling boil on a gas stove in a Ho Chi Minh City apartment kitchen, steam and bubbles, side view, bright afternoon light

Chất kháng dinh dưỡng là những chất có tự nhiên trong thực phẩm, chủ yếu thực vật, làm giảm khả năng cơ thể hấp thu hoặc sử dụng một chất dinh dưỡng khác. Nhóm này gồm phytat, oxalat, tanin và các polyphenol, lectin, chất ức chế men tiêu hoá đạm, avidin trong lòng trắng trứng sống, goitrogen trong rau họ cải, và một số chất khác.

Phần lớn chất kháng dinh dưỡng bị giảm mạnh hoặc mất hẳn khi nấu chín, ngâm, nảy mầm, lên men, những cách chế biến mà bếp Việt vẫn làm hằng ngày. Một vài chất thực sự gây hại nếu bỏ qua bước nấu kỹ, như lectin trong đậu đỏ sống. Bài này đi qua từng nhóm, phân biệt cái cần lo với cái không, và giải thích vì sao trào lưu kiêng hẳn đậu hạt, ngũ cốc vì "kháng dinh dưỡng" đi xa hơn bằng chứng.

Kháng dinh dưỡng khác chất độc tự nhiên ở đâu

Cần tách bạch hai khái niệm hay bị lẫn. Chất kháng dinh dưỡng tác động lên chất bổ: nó giữ khoáng chất lại trong ruột, chặn enzym tiêu hoá đạm, hoặc phá huỷ một vitamin. Hậu quả, nếu có, thường đến chậm, qua nhiều tuần nhiều tháng, dưới dạng thiếu vi chất ở người khẩu phần vốn đã nghèo. Chất độc tự nhiên thì tác động trực tiếp lên cơ thể, có thể gây ngộ độc cấp sau vài giờ, như cyanide trong sắn sống hay solanine trong khoai tây mọc mầm, vỏ xanh.

Một vài chất nằm ở ranh giới hai nhóm. Lectin trong đậu đỏ sống vừa cản hấp thu, vừa gây ngộ độc tiêu hoá cấp nếu ăn đậu chưa nấu kỹ. Glycoside sinh cyanide trong sắn vừa là chất độc cấp, vừa sinh thiocyanate cản i-ốt khi ăn lâu dài.

Phân biệt như vậy giúp bạn đặt mức lo đúng chỗ. Với chất độc, quy tắc là chế biến đúng cách, không có ngoại lệ. Với chất kháng dinh dưỡng, câu hỏi là bối cảnh: khẩu phần có đa dạng không, có dựa quá nhiều vào một loại thực phẩm không, người ăn có thuộc nhóm dễ thiếu vi chất không.

Các nhóm chất kháng dinh dưỡng chính

Bảng dưới gom các nhóm thường được nhắc, kèm cách chế biến làm giảm chúng. Phytat, oxalat, tanin, goitrogen có bài riêng trong danh mục này; ở đây chỉ đặt chúng vào bức tranh chung.

NhómCó nhiều trongCản chất gìCách giảm
PhytatCám, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, hạtSắt, kẽm, canxi, magieNgâm, nảy mầm, lên men
OxalatCải bó xôi, rau dền, khế, ca caoCanxiLuộc bỏ nước
Tanin, polyphenolTrà, cà phê, ca cao, một số loại đậu có vỏ sẫmSắt không hemeUống xa bữa, bóc vỏ, ngâm
LectinĐậu đỏ, đậu tây, đậu nành sốngGắn vào niêm mạc ruột, giảm hấp thu, gây rối loạn tiêu hoáNgâm rồi luộc sôi mạnh đủ lâu
Chất ức chế trypsinĐậu nành sống, các loại đậu sốngTiêu hoá đạmĐun sôi kỹ
AvidinLòng trắng trứng sốngBiotinNấu chín trứng
GoitrogenRau họ cải sống, sắnI-ốt ở tuyến giápNấu chín, dùng muối i-ốt

Điểm chung của bảng là cột cuối: hầu hết các nhóm đều bị chế biến thông thường xử lý được. Lý do loài người duy trì những kỹ thuật như ngâm đậu, ủ tương, nấu kỹ qua nhiều thế hệ một phần chính là vì chúng làm thực phẩm vừa an toàn hơn vừa bổ hơn.

Lectin và chất ức chế men: hai chất cần nấu kỹ

Đậu đỏ, đậu tây sống chứa nhiều lectin. Loại lectin trong đậu tây đỏ có thể gây buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy chỉ sau vài giờ khi ăn đậu sống hoặc nấu chưa đủ. Các cơ quan an toàn thực phẩm ghi nhận chỉ một lượng nhỏ đậu sống ngâm nước đã đủ gây triệu chứng.

Sôi mạnh đủ lâu mới phá được. Lectin bị phá huỷ khi đậu được ngâm rồi đun sôi sùng sục trong một khoảng thời gian đủ dài. Nấu ở nhiệt thấp, như hầm liu riu trong nồi nấu chậm mà chưa đun sôi mạnh trước, có thể không đủ, thậm chí từng được ghi nhận làm độc tính tăng.

Sữa đậu nành tự làm phải đun sôi kỹ. Đậu nành sống chứa chất ức chế trypsin và lectin. Sữa đậu nành tự xay nếu chỉ đun tới khi bốc hơi có thể chưa đủ; cần đun sôi và giữ sôi thêm một lúc, khuấy đều để không trào và không cháy đáy.

Đậu đóng hộp, đậu đã nấu chín sẵn thường an toàn. Quy trình đóng hộp đã xử lý nhiệt đủ để phá lectin. Đậu khô mua về tự nấu mới là chỗ cần cẩn thận.

Chất ức chế trypsin ở mức thấp không đáng lo. Trong đậu đã nấu chín, phần chất ức chế còn lại nhỏ. Các nghiên cứu cho thấy người ăn sản phẩm đậu nành đã chế biến vẫn tiêu hoá đạm đậu nành tốt.

Avidin, biotin và chuyện ăn trứng sống

Lòng trắng trứng chứa avidin, một loại đạm bám rất chặt vào biotin, vitamin nhóm B cần cho chuyển hoá chất béo, đường và đạm. Khi lòng trắng còn sống, avidin gắn với biotin trong ruột và cơ thể không hấp thu được phần biotin đó. Nấu chín làm avidin biến tính, mất khả năng bám, nên trứng chín không còn vấn đề này.

Thiếu biotin do ăn lòng trắng trứng sống chỉ được ghi nhận ở những trường hợp ăn lượng lớn lòng trắng sống đều đặn trong thời gian dài, ví dụ theo các trào lưu tập luyện uống trứng sống. Vài quả trứng lòng đào hay một món có lòng trắng sống thỉnh thoảng không gây thiếu biotin. Đáng chú ý là lòng đỏ trứng lại giàu biotin, nên ăn cả quả chín là cách vừa đủ biotin vừa không lo avidin.

Ăn trứng sống còn mang rủi ro riêng về vi khuẩn gây ngộ độc thực phẩm, lớn hơn chuyện biotin. Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người lớn tuổi và người suy giảm miễn dịch được khuyên không ăn trứng sống hoặc chưa chín kỹ. Đây là ví dụ cho thấy chế biến đúng thường giải quyết cùng lúc cả chuyện kháng dinh dưỡng lẫn an toàn thực phẩm.

Bếp Việt đã xử lý chất kháng dinh dưỡng từ lâu

Nhiều thao tác quen tay trong bếp gia đình chính là cách giảm chất kháng dinh dưỡng, dù người nấu không gọi tên như vậy. Giữ những thói quen này là đủ cho phần lớn gia đình.

  1. Ngâm đậu, ngâm nếp trước khi nấu xôi, nấu chè. Vừa nhanh nhừ, vừa giảm phytat và một phần lectin; nhớ đổ nước ngâm và nấu sôi kỹ.
  2. Làm giá, ủ tương, làm chao. Nảy mầm và lên men là hai cách cắt chất kháng dinh dưỡng hiệu quả nhất, đồng thời tạo vị riêng cho món ăn.
  3. Luộc măng, luộc sắn bỏ nước. Bóc vỏ, thái mỏng, luộc kỹ và thay nước giúp loại phần lớn glycoside sinh cyanide, vừa an toàn vừa giảm chất cản i-ốt.
  4. Chần rau dền, cải bó xôi rồi vắt bớt nước. Giảm oxalat hoà tan trước khi xào, trộn.
  5. Đun sữa đậu nành tới sôi và giữ sôi thêm. Phá chất ức chế trypsin và lectin, đồng thời khử mùi hăng của đậu sống.
  6. Nấu chín trứng, cá, nhuyễn thể. Bất hoạt avidin và enzym phá vitamin B1, đồng thời phòng ngộ độc vi khuẩn.
  7. Uống trà sau bữa một lúc. Thói quen mời trà khi đã nghỉ tay sau bữa, thay vì uống ngay, giữ được phần sắt của bữa ăn.

Nếu bạn để ý, các bước trên đều rẻ, không cần dụng cụ đặc biệt và đã có sẵn trong cách nấu của nhiều thế hệ. Điều quan trọng là đừng bỏ chúng khi chạy theo những cách làm "nhanh gọn" hoặc những trào lưu ăn sống.

Trào lưu kiêng "kháng dinh dưỡng": điều bằng chứng nói

Một số chế độ ăn theo trào lưu khuyên bỏ hẳn đậu hạt, ngũ cốc, thậm chí cà chua, cà tím, vì cho rằng lectin và các chất kháng dinh dưỡng gây viêm, gây bệnh. Vài điểm để bạn nhìn tỉnh táo:

  • Phần lớn bằng chứng về tác hại đến từ thực phẩm sống hoặc thí nghiệm với chất tinh khiết liều cao, không phải từ đậu, ngũ cốc đã nấu chín trong bữa ăn bình thường.
  • Nhiều nghiên cứu quan sát lớn gắn khẩu phần nhiều đậu đỗ, ngũ cốc nguyên hạt với kết quả sức khoẻ tốt hơn, dù không chứng minh được nhân quả trực tiếp.
  • Một số "chất kháng dinh dưỡng" như polyphenol, phytat còn được nghiên cứu vì đặc tính có lợi, cho thấy chúng không đơn thuần là chất xấu.
  • Bỏ cả nhóm thực phẩm làm mất chất xơ, đạm thực vật, folate, kali, magie mà các nhóm đó cung cấp, nhiều khi thiệt hại còn lớn hơn phần khoáng chất bị cản.
  • Có những người thật sự cần hạn chế một số thực phẩm, ví dụ người có bệnh đường ruột hay dị ứng, nhưng đó là chỉ định của bác sĩ theo bệnh, không phải lời khuyên chung.

Thông điệp hợp lý là: tôn trọng các bước chế biến truyền thống, ăn đa dạng, và đừng để một từ nghe có vẻ khoa học như "kháng dinh dưỡng" khiến bạn loại bỏ những thực phẩm vốn có lợi.

Khi nào nên gặp bác sĩ

Nếu sau khi ăn đậu, sữa đậu nành tự làm hay sắn, măng mà bạn hoặc người nhà bị nôn nhiều, đau bụng dữ dội, tiêu chảy liên tục, chóng mặt, khó thở, hãy đến cơ sở y tế ngay và mang theo thông tin về món đã ăn. Ngộ độc do chế biến không kỹ thường xuất hiện trong vài giờ sau khi ăn.

Nếu bạn ăn chế độ nhiều thực vật kéo dài và có biểu hiện mệt mỏi, rụng tóc, da khô, móng giòn, vết thương lâu lành, hãy đi khám để được đánh giá vi chất thay vì tự loại bỏ thêm thực phẩm. Người có bệnh đường ruột, bệnh thận, bệnh tuyến giáp, phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi theo bất kỳ chế độ kiêng khem nào, kể cả chế độ kiêng lectin.

Với trẻ nhỏ đang ăn dặm, cha mẹ nên nấu đậu, trứng, sữa đậu nành thật chín và hỏi bác sĩ nhi về thời điểm giới thiệu từng loại thực phẩm, nhất là với trẻ có tiền sử dị ứng.

Câu hỏi thường gặp

Ăn đậu đỏ nấu chè có lo lectin không?

Chè đậu đỏ nấu theo cách truyền thống thường ngâm đậu rồi ninh sôi lâu tới khi đậu nhừ, đủ để phá lectin. Điều cần tránh là ăn đậu còn cứng, sống sượng, hoặc nấu ở nhiệt thấp mà chưa đun sôi mạnh. Đậu nhừ, mềm là dấu hiệu tốt về mặt này.

Giá đỗ ăn sống có chất kháng dinh dưỡng không?

Quá trình nảy mầm làm giảm đáng kể nhiều chất kháng dinh dưỡng trong đậu xanh. Giá đỗ ăn sống phổ biến trong ẩm thực Việt. Mối lo lớn hơn với giá sống là vệ sinh và vi khuẩn, nên bạn rửa kỹ, chọn nguồn sạch, và trần qua nếu người ăn thuộc nhóm nhạy cảm.

Có nên ngâm hạt điều, hạnh nhân trước khi ăn?

Ngâm hạt giúp giảm một phần phytat và làm hạt mềm hơn, nhưng với người khoẻ ăn một nắm nhỏ mỗi ngày, lợi ích về khoáng chất không lớn. Nếu bạn thích vị hạt ngâm thì cứ làm; nếu không, ăn hạt rang bình thường vẫn ổn.

Khoai tây mọc mầm có phải chất kháng dinh dưỡng không?

Không. Khoai tây mọc mầm hoặc có vỏ xanh tích luỹ solanine, một chất độc tự nhiên có thể gây ngộ độc. Nên bỏ củ mọc mầm nhiều, vỏ xanh rộng; củ chỉ có mầm nhỏ thì khoét sâu bỏ phần mầm và phần xanh.

Chất kháng dinh dưỡng có làm thiếu vitamin không?

Một số chất ảnh hưởng tới vitamin, như avidin với biotin hay thiaminase với vitamin B1, nhưng chỉ khi ăn sống lượng lớn kéo dài. Phần lớn chất kháng dinh dưỡng ảnh hưởng tới khoáng chất hơn vitamin, và nấu chín xử lý được đa số.

Người ăn chay có cần lo nhiều hơn về chất kháng dinh dưỡng không?

Người ăn chay dựa nhiều vào đậu, ngũ cốc nên tiếp xúc nhiều chất kháng dinh dưỡng hơn, và các bước ngâm, nảy mầm, lên men càng có giá trị. Lời khuyên chi tiết cho người ăn chay có ở trang chuyên về khẩu phần của hệ; ở đây chỉ cần nhớ chế biến đúng cách là chìa khoá.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138