Vitamin D giúp ruột hấp thu canxi và phốt pho, giữ nồng độ canxi trong máu ổn định, cần cho xương khoáng hoá chắc và cho cơ bắp hoạt động bình thường. Khác với các vitamin còn lại, nó không cần đến từ thức ăn là chính: da người tự tạo được vitamin D dưới ánh nắng, rồi gan và thận chuyển nó thành một chất hoạt động giống hormone, có thụ thể ở rất nhiều mô trong cơ thể.
Bài này đi theo hành trình của vitamin D từ làn da tới thận, giải thích vì sao các nhà khoa học xếp nó gần với hormone hơn vitamin, nó điều khiển canxi và phốt pho ra sao, và những vai trò nào đã rõ, vai trò nào còn đang nghiên cứu. Chuyện vitamin D với miễn dịch có bài riêng ở trang chuyên về miễn dịch; ở đây bàn phần xương, cơ và cơ chế.
Hành trình ba chặng: da, gan, thận
Chặng một ở da. Trong da có một chất gốc cholesterol tên 7-dehydrocholesterol. Tia cực tím loại B trong ánh nắng biến chất này thành tiền vitamin D3, rồi nhiệt độ cơ thể chuyển dần thành vitamin D3. Vitamin D3 từ da, cùng vitamin D2 và D3 từ thức ăn hay viên uống, đều đi vào máu nhờ một protein chở riêng. Lúc này chúng chưa làm được gì nhiều.
Chặng hai ở gan. Gan gắn thêm một nhóm hydroxyl, tạo ra 25-hydroxyvitamin D, còn gọi là calcidiol. Đây là dạng lưu hành chính trong máu, tồn tại khá lâu, nên khi bác sĩ muốn đánh giá tình trạng vitamin D, họ đo chất này. Gan làm bước này gần như không có cơ chế hãm, nên lượng calcidiol phản ánh khá sát lượng vitamin D bạn nhận vào.
Thêm một chi tiết dễ bị bỏ qua: quá trình tạo vitamin D ở da có cơ chế tự hãm. Khi phơi nắng lâu, tiền vitamin D3 và vitamin D3 dư bị chính tia cực tím chuyển thành những chất không hoạt động, nên ánh nắng không gây ngộ độc vitamin D. Vitamin D từ viên uống không đi qua da nên không có van hãm này — lý do ngưỡng tối đa chỉ cần đặt ra cho đường ăn uống.
Chặng ba ở thận. Thận gắn thêm một nhóm hydroxyl nữa, tạo ra 1,25-dihydroxyvitamin D, gọi là calcitriol — dạng hoạt động thật sự. Bước này được kiểm soát chặt bởi hormone tuyến cận giáp, nồng độ canxi và phốt pho trong máu. Vì thế người bệnh thận mạn thường cần bác sĩ theo dõi và xử lý chuyện vitamin D theo cách riêng: thận yếu thì chặng ba không làm được, cho bao nhiêu vitamin D thông thường cũng không đủ.
Vì sao người ta gọi vitamin D là hormone
Cơ thể tự làm ra được. Định nghĩa cổ điển của vitamin là chất cơ thể không tự tổng hợp đủ, phải lấy từ thức ăn. Vitamin D phá luật này: với đủ nắng, da tạo ra phần lớn nhu cầu. Nó được gọi là vitamin vì lịch sử phát hiện gắn với bệnh còi xương và dầu gan cá.
Làm ở một nơi, tác động ở nơi khác. Calcitriol do thận tạo ra rồi theo máu đi tới ruột, xương, tuyến cận giáp — đúng kiểu vận hành của hormone: tuyến tiết, máu chở, mô đích nhận tín hiệu.
Có thụ thể và điều khiển gen. Calcitriol gắn vào thụ thể vitamin D trong nhân tế bào, rồi bật hoặc tắt hàng trăm gen. Cấu trúc và cách làm việc của nó giống họ hormone steroid như hormone sinh dục, cortisol.
Có vòng phản hồi. Khi canxi máu thấp, tuyến cận giáp tiết hormone kích thích thận làm thêm calcitriol; khi canxi đủ, quá trình chậm lại. Vòng điều hoà này giống các hệ hormone khác và giải thích vì sao calcitriol trong máu thường bình thường cả khi kho vitamin D đã thấp.
Việc chính: giữ canxi và phốt pho trong máu ổn định
Canxi trong máu phải được giữ trong một khoảng rất hẹp, vì tim, thần kinh và cơ đều phụ thuộc vào nó. Vitamin D dạng hoạt động giúp tế bào ruột tạo ra các kênh và protein chở canxi, làm tăng phần canxi hấp thu từ bữa ăn. Khi thiếu vitamin D, ruột chỉ hút được một phần nhỏ canxi ăn vào, dù bữa ăn đủ canxi.
Khi ruột không đưa đủ canxi vào, cơ thể lấy canxi từ xương để giữ máu ổn định: tuyến cận giáp tiết nhiều hormone hơn, kích thích quá trình huỷ xương. Về lâu dài, xương mất khoáng. Ở trẻ đang lớn, thiếu vitamin D nặng gây còi xương với xương mềm, biến dạng; ở người lớn gây nhuyễn xương với đau xương, yếu cơ, và góp phần vào loãng xương.
Vitamin D cũng tăng hấp thu phốt pho, chất cùng canxi tạo nên tinh thể khoáng của xương. Mối quan hệ cặp đôi canxi và vitamin D được phân tích kỹ hơn ở danh mục những cặp chất hỗ trợ nhau của trang; điều cần nhớ ở đây là vitamin D không "đưa canxi vào xương" một cách trực tiếp, mà tạo điều kiện để máu có đủ canxi và phốt pho cho xương dùng.
Cơ bắp, ngã và người cao tuổi
Tế bào cơ cũng có thụ thể vitamin D. Thiếu vitamin D nặng gây yếu cơ, nhất là các cơ gốc chi như đùi, hông — người bệnh thấy khó đứng dậy khỏi ghế, khó leo cầu thang. Phần này đã khá rõ. Những điều còn tranh luận thì cần đọc thận trọng:
- Ở người cao tuổi thiếu vitamin D, bổ sung để về mức đủ giúp cải thiện sức cơ và có thể giảm nguy cơ ngã trong một số nghiên cứu, nhưng kết quả các phân tích tổng hợp không thống nhất.
- Ở người không thiếu, uống thêm vitamin D không cho thấy lợi ích rõ ràng về sức cơ hay giảm ngã.
- Một số nghiên cứu ghi nhận liều rất lớn dồn một lần mỗi năm lại làm tăng nguy cơ ngã và gãy xương — bằng chứng cho thấy nhiều hơn không phải lúc nào cũng tốt hơn.
- Giảm ngã ở người cao tuổi dựa nhiều vào tập luyện thăng bằng, sức cơ, rà soát thuốc gây chóng mặt, nhà cửa đủ sáng và không trơn — vitamin D chỉ là một mảnh.
- Người cao tuổi có tiền sử ngã, gãy xương nên được bác sĩ đánh giá tổng thể, bao gồm cả việc có cần bổ sung vitamin D và canxi hay không.
Nói ngắn gọn: vitamin D cần cho cơ khoẻ; sửa tình trạng thiếu thì có ích, còn nạp thêm khi đã đủ thì chưa thấy được lợi.
Những vai trò khác: điều đã rõ và điều đang nghiên cứu
Vì thụ thể vitamin D có ở tim, mạch máu, tuyến tuỵ, não, tế bào miễn dịch, người ta đã đặt nhiều kỳ vọng. Một số thử nghiệm lớn, như VITAL ở Mỹ trên hơn hai vạn người lớn, không thấy uống vitamin D hằng ngày làm giảm tỷ lệ mắc ung thư hay biến cố tim mạch ở nhóm phần lớn không thiếu. Bảng tóm tắt mức chắc chắn hiện nay ở mức phổ thông:
| Lĩnh vực | Mức chắc chắn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Còi xương, nhuyễn xương | Rõ ràng | Thiếu nặng là nguyên nhân; sửa thiếu thì phòng được |
| Hấp thu canxi, phốt pho | Rõ ràng | Cơ chế đã được hiểu khá đầy đủ |
| Sức cơ ở người thiếu | Khá rõ | Lợi ích chủ yếu ở người thiếu thật sự |
| Phòng ung thư, bệnh tim mạch | Chưa được chứng minh | Thử nghiệm lớn không thấy lợi ích ở người không thiếu |
| Trầm cảm, mệt mỏi | Chưa thống nhất | Mệt mỏi có rất nhiều nguyên nhân, cần khám |
| Miễn dịch | Đang nghiên cứu | Xem bài chuyên sâu ở trang chuyên về miễn dịch |
Điểm đáng nhớ là các nghiên cứu quan sát thường thấy người có vitamin D thấp hay bệnh hơn, nhưng điều đó không chứng minh vitamin D thấp gây bệnh: người ốm yếu ít ra ngoài, ít vận động, béo phì cũng làm vitamin D thấp. Chỉ thử nghiệm can thiệp mới trả lời được câu hỏi "uống thêm có giúp không".
Vitamin D cần ai, và ai ảnh hưởng tới vitamin D
Để vitamin D làm việc, cơ thể cần gan và thận khoẻ cho hai bước hoạt hoá, cần magie cho các enzym tham gia những bước đó, cần đủ canxi và phốt pho từ bữa ăn để có cái mà hấp thu. Mối quan hệ magie và vitamin D, vitamin D và vitamin K có bài riêng ở danh mục cặp chất hỗ trợ nhau; ở đây chỉ nhắc để thấy vitamin D đứng trong một mạng lưới, không phải một nút đơn lẻ.
Ngược lại, có những yếu tố làm vitamin D giảm hoặc kém tác dụng: béo phì khiến vitamin D bị giữ trong mô mỡ, khó ra máu; bệnh kém hấp thu chất béo; một số nhóm thuốc như thuốc chống động kinh, corticoid dùng kéo dài có thể đẩy nhanh việc phân huỷ vitamin D hoặc cản tác dụng của nó. Người dùng các nhóm thuốc này nên hỏi bác sĩ về việc theo dõi xương và vitamin D.
Tuổi tác cũng ảnh hưởng: da người cao tuổi tạo vitamin D kém hơn da người trẻ với cùng lượng nắng, và thận cũng hoạt hoá kém dần. Da sẫm màu cần thời gian nắng dài hơn để tạo cùng một lượng. Những điều này giải thích vì sao sống ở xứ nắng không bảo đảm đủ vitamin D — chủ đề của bài về thiếu và thừa vitamin D trong danh mục này.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Nên đi khám khi bạn có đau nhức xương kéo dài không rõ lý do, yếu cơ đến mức khó đứng lên ngồi xuống, gãy xương sau va chạm nhẹ, hoặc trẻ chậm biết đi, chân vòng kiềng rõ, chậm mọc răng. Bác sĩ sẽ khám và quyết định có cần xét nghiệm hay không; đừng tự suy ra thiếu vitamin D rồi mua viên liều cao.
Người bệnh thận mạn, bệnh gan, bệnh tuyến cận giáp, người có tiền sử sỏi thận hoặc canxi máu cao tuyệt đối không tự bổ sung vitamin D. Ở những người này, vitamin D phải được bác sĩ chỉ định đúng dạng, đúng liều và có theo dõi xét nghiệm.
Người đang dùng thuốc dài ngày, phụ nữ mang thai, người chuẩn bị phẫu thuật xương hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi thêm bất kỳ sản phẩm nào có vitamin D, kể cả sữa và viên đa vi chất, để cộng đúng tổng lượng đang dùng.
Câu hỏi thường gặp
Vitamin D2 và D3 có tác dụng như nhau không?
Cả hai đều được gan và thận hoạt hoá theo cùng con đường. Nhiều nghiên cứu cho thấy D3 nâng và giữ mức 25-hydroxyvitamin D trong máu hiệu quả hơn D2, nhưng D2 vẫn có tác dụng. Phần phân biệt chi tiết các dạng trên nhãn có ở những trang chuyên về hoạt chất.
Vì sao đo vitamin D lại đo 25-hydroxy chứ không đo dạng hoạt động?
Dạng 25-hydroxy tồn tại lâu và phản ánh kho vitamin D. Dạng hoạt động calcitriol được cơ thể điều chỉnh chặt, có thể vẫn bình thường hoặc thậm chí tăng khi thiếu vitamin D, nên không dùng để đánh giá thiếu. Chỉ định đo dạng nào là việc của bác sĩ.
Uống vitamin D có giúp tăng chiều cao không?
Vitamin D cần cho xương phát triển bình thường, và trẻ thiếu nặng có thể chậm lớn. Nhưng khi trẻ đã đủ, uống thêm không làm cao hơn; chiều cao phụ thuộc nhiều vào di truyền, dinh dưỡng tổng thể, giấc ngủ và vận động. Bổ sung cho trẻ cần theo bác sĩ nhi.
Vitamin D có cần canxi đi kèm mới có tác dụng không?
Vitamin D giúp hấp thu canxi, nên nếu bữa ăn quá ít canxi thì vitamin D không có gì để hấp thu. Ngược lại, canxi nhiều mà thiếu vitamin D thì ruột hút kém. Hai chất cần nhau, và bài về cặp này nằm ở danh mục cặp chất hỗ trợ nhau.
Đã có bệnh loãng xương thì uống vitamin D có chữa được không?
Vitamin D và canxi là nền tảng, nhưng loãng xương thường cần điều trị bằng thuốc chuyên biệt, tập luyện và phòng ngã. Phác đồ cụ thể do bác sĩ chuyên khoa quyết định sau khi đo mật độ xương và đánh giá nguy cơ gãy.
Vì sao người béo phì hay có vitamin D thấp?
Vitamin D tan trong mỡ nên một phần bị giữ lại trong mô mỡ, ít ra máu hơn. Người béo phì cũng thường ít hoạt động ngoài trời. Vì vậy cùng lượng nắng hay lượng bổ sung, mức trong máu của họ có thể thấp hơn; bác sĩ sẽ tính đến điều này khi tư vấn.