Thực phẩm có nhiều vitamin D nhất là cá biển nhiều dầu (cá hồi, cá thu, cá trích, cá mòi), dầu gan cá, tiếp theo là lòng đỏ trứng, gan, nấm được phơi nắng hoặc chiếu tia cực tím, và các thực phẩm được tăng cường như sữa. Nhưng ngay cả khi ăn những món này, phần lớn người lớn khó đạt nhu cầu khuyến nghị chỉ bằng bữa ăn — vitamin D là vitamin hiếm hoi mà thức ăn chỉ đóng phần phụ, còn ánh nắng trên da mới là nguồn chính.
Bài này liệt kê những nguồn vitamin D có thật trong chợ Việt, giải thích vì sao danh sách lại ngắn như vậy, cá nuôi khác cá đánh bắt ra sao, nấm "phơi nắng" có ý nghĩa gì, và cách nhìn thực tế về phần đóng góp của bữa ăn bên cạnh ánh nắng và, khi cần, sản phẩm bổ sung do bác sĩ tư vấn.
Vì sao danh sách thực phẩm giàu vitamin D lại ngắn
Hầu hết vitamin trong tự nhiên do thực vật hoặc vi sinh vật tạo ra rồi đi lên chuỗi thức ăn. Vitamin D thì khác: động vật có xương sống tự tạo nó ở da dưới ánh nắng, nên không có áp lực tiến hoá nào buộc thức ăn phải chứa nhiều. Thực phẩm có vitamin D chủ yếu là những nơi động vật cất giữ nó — mỡ cá, gan, lòng đỏ trứng.
Cá biển nhiều dầu là ngoại lệ đáng kể vì chúng tích luỹ vitamin D từ sinh vật phù du trong chuỗi thức ăn dưới biển. Gan cá là nơi tập trung cao nhất, nên dầu gan cá từng là "thuốc" chống còi xương kinh điển trước khi người ta hiểu vai trò của ánh nắng.
Thực vật gần như không có vitamin D3. Nấm là trường hợp đặc biệt: trong nấm có ergosterol, khi gặp tia cực tím sẽ chuyển thành vitamin D2. Vì vậy nấm trồng trong nhà tối có rất ít, còn nấm được phơi nắng hoặc chiếu tia cực tím có thể có nhiều hơn đáng kể.
Hệ quả là người không ăn cá béo thường xuyên, không dùng sữa tăng cường, sẽ nhận từ bữa ăn một lượng vitamin D khá khiêm tốn, thấp hơn nhiều so với nhu cầu khuyến nghị. Đây không phải lỗi của bữa cơm Việt; bữa ăn ở hầu hết các nước cũng vậy, và đó là lý do nhiều nước chọn tăng cường vitamin D vào sữa, bột ngũ cốc.
Những nguồn vitamin D có thật trong chợ Việt
Bảng dưới xếp theo nhóm và mức đóng góp tương đối. Không ghi số mcg cho từng món vì hàm lượng dao động lớn theo loài, mùa, cách nuôi, cách chế biến; Bảng thành phần thực phẩm Việt Nam của Viện Dinh dưỡng là nơi tra số liệu khi cần.
| Nhóm | Ví dụ | Mức đóng góp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Cá biển nhiều dầu | Cá hồi, cá thu, cá trích, cá mòi, cá ngừ | Cao nhất trong thức ăn thường ngày | Cá đánh bắt tự nhiên thường nhiều hơn cá nuôi |
| Dầu gan cá | Dầu gan cá dạng lỏng hoặc viên | Rất cao | Có cả vitamin A, phải tính tổng với sản phẩm khác |
| Trứng | Lòng đỏ trứng gà, trứng vịt | Vừa phải | Gà thả vườn ra nắng, ăn thức ăn bổ sung có thể cho trứng nhiều hơn |
| Nội tạng | Gan bò, gan lợn | Thấp đến vừa | Không nên ăn nhiều chỉ vì vitamin D vì gan rất giàu vitamin A |
| Nấm | Nấm hương, nấm mỡ, nấm rơm được phơi nắng hoặc chiếu tia cực tím | Từ rất thấp đến khá | Cung cấp vitamin D2, phụ thuộc lượng tia cực tím |
| Thực phẩm tăng cường | Sữa, sữa chua, ngũ cốc ăn sáng, sữa đậu nành có bổ sung | Tuỳ sản phẩm | Xem bảng thành phần trên nhãn |
| Thịt, cá nạc, rau | Thịt lợn, thịt gà, cá đồng, rau xanh | Rất thấp | Không phải nguồn vitamin D đáng kể |
Nhìn bảng có thể thấy một bữa cơm Việt điển hình với cá đồng, thịt lợn, rau luộc và canh góp rất ít vitamin D. Những bữa có cá thu kho, cá mòi sốt cà, trứng thì khá hơn, nhưng vẫn hiếm khi tự đủ.
Cá nuôi, cá đánh bắt và cách nấu
Cá nuôi thường ít hơn cá đánh bắt. Vitamin D trong cá đến từ thức ăn. Cá hồi nuôi bằng thức ăn công nghiệp thường có ít vitamin D hơn cá hồi tự nhiên, mức chênh tuỳ công thức thức ăn của trại. Đây không phải lý do để bỏ cá nuôi, chỉ là để không kỳ vọng quá mức.
Phần mỡ là phần giữ vitamin D. Vitamin D nằm trong mỡ cá, nên phần thịt sát da, bụng cá giàu hơn phần thịt nạc. Cá đóng hộp như cá mòi, cá trích ăn cả da và xương mềm cũng là nguồn khá, kèm thêm canxi.
Vitamin D khá bền khi nấu. So với vitamin C, vitamin D chịu nhiệt tốt hơn; kho, hấp, nướng đều giữ được phần lớn. Chiên ngập dầu có thể làm một phần vitamin D theo mỡ cá thoát ra dầu chiên. Món kho, món hấp, món sốt cà chua giữ được cả mỡ cá trong nước sốt.
Đừng vì vitamin D mà ăn cá quá mặn. Cá khô, cá mặn, mắm chứa nhiều muối. Lợi ích của vitamin D không bù được tác hại của chế độ ăn quá mặn với huyết áp. Ưu tiên cá tươi chế biến nhạt vừa.
Cá biển lớn và thuỷ ngân. Một số loài cá biển lớn, sống lâu tích luỹ thuỷ ngân nhiều hơn. Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ nên hỏi bác sĩ về loại cá và tần suất phù hợp; cá nhỏ như cá mòi, cá trích thường được khuyên dùng hơn.
Nấm phơi nắng: nguồn vitamin D2 cho người ăn chay
Nấm chứa ergosterol, tiền chất của vitamin D2, nằm nhiều ở mặt dưới mũ nấm. Khi nấm được phơi dưới nắng hoặc chiếu đèn cực tím, một phần ergosterol chuyển thành vitamin D2. Người ta đã thử nghiệm và thấy phơi lát nấm tươi dưới nắng giữa trưa trong một khoảng thời gian ngắn đã làm lượng vitamin D2 tăng rõ, dù con số thay đổi theo loại nấm, độ dày lát, cường độ nắng.
Nấm hương khô bán ngoài chợ không phải lúc nào cũng được phơi nắng; nhiều loại được sấy bằng máy, nên hàm lượng vitamin D không đảm bảo. Nếu muốn tận dụng, bạn có thể thái nấm tươi, xếp mặt có phiến hướng lên trời, phơi nắng một lúc trước khi nấu. Đây là thủ thuật ở mức thực phẩm, không phải cách điều trị thiếu vitamin D.
Vitamin D2 từ nấm vẫn được cơ thể dùng, nhưng nhiều nghiên cứu cho thấy D2 giữ mức vitamin D trong máu kém bền hơn D3. Với người ăn chay, nấm phơi nắng cùng thực phẩm tăng cường là những nguồn thực vật hiếm hoi; phần còn lại vẫn phải nhờ ánh nắng, và khi cần thì nhờ tư vấn chuyên môn.
Bữa ăn, ánh nắng và sản phẩm bổ sung: chia vai cho đúng
Nhìn thực tế, mỗi nguồn có một vai riêng, không nên đặt tất cả kỳ vọng vào một nguồn. Dưới đây là cách chia vai ở mức nguyên lý cho người lớn khoẻ mạnh:
- Ánh nắng là nguồn chính với đa số người. Lượng tạo ra phụ thuộc giờ trong ngày, mùa, vĩ độ, màu da, tuổi, diện tích da hở. Cân bằng giữa tạo vitamin D và nguy cơ cháy nắng, ung thư da là chuyện cần cân nhắc; bài về ánh nắng và miễn dịch ở trang chuyên về miễn dịch bàn kỹ hơn.
- Bữa ăn góp phần bổ trợ, đặc biệt quan trọng với người ít ra nắng. Hai đến ba bữa cá biển nhiều dầu mỗi tuần, trứng đều đặn, sữa tăng cường nếu dùng được là nền tảng hợp lý.
- Thực phẩm tăng cường lấp phần thiếu một cách đều đặn, liều thấp, ít nguy cơ quá tay.
- Sản phẩm bổ sung dành cho người có lý do rõ ràng — được bác sĩ xác định thiếu, có bệnh làm giảm hấp thu, người cao tuổi ít ra ngoài — và nên theo tư vấn về liều, không tự dùng liều cao.
- Không có thực phẩm "thần kỳ" nào thay được tất cả; cũng không cần ép mình ăn cá mỗi ngày chỉ vì vitamin D.
Theo Viện Y học Hoa Kỳ, nhu cầu khuyến nghị cho người lớn 19 đến 70 tuổi là 15 mcg (600 IU) mỗi ngày, trên 70 tuổi là 20 mcg (800 IU). Viện Dinh dưỡng Quốc gia có bảng nhu cầu riêng cho người Việt; bạn tra bản hiện hành khi cần con số áp dụng trong nước.
Những hiểu lầm hay gặp về nguồn vitamin D
"Ngồi cạnh cửa kính đầy nắng là đủ." Kính cửa sổ thông thường chặn phần lớn tia cực tím B, loại tia cần cho da tạo vitamin D. Bạn vẫn thấy ấm và sáng, nhưng da gần như không tạo thêm vitamin D sau lớp kính.
"Uống sữa là có vitamin D." Chỉ đúng với sữa được tăng cường. Sữa tự nhiên giàu canxi nhưng ít vitamin D. Canxi và vitamin D là hai chất khác nhau, hay đi cùng nhau trên nhãn nên dễ bị nhầm là một.
"Cá nào cũng giàu vitamin D." Cá nạc, cá nước ngọt nhỏ như cá rô, cá diếc, cá chép có ít vitamin D hơn nhiều so với cá biển nhiều dầu. Cá vẫn là nguồn đạm tốt, chỉ là không đều nhau về vitamin D.
"Ăn chay thì không thể có vitamin D từ thức ăn." Người ăn chay vẫn có nấm phơi nắng, sữa đậu nành hay ngũ cốc có tăng cường; người ăn chay có trứng thì thêm lòng đỏ trứng. Lượng không nhiều, nhưng không phải bằng không.
"Ăn đủ món giàu vitamin D thì khỏi cần ra nắng." Với phần lớn người, thức ăn chỉ lấp được một phần nhu cầu. Người hoàn toàn không ra nắng thường cần bác sĩ tư vấn thêm, thay vì chỉ trông vào thực đơn.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Nếu bạn gần như không ra nắng — làm ca đêm, ở trong nhà cả ngày, che kín khi ra đường — lại không ăn cá, không dùng sữa, bạn có thể hỏi bác sĩ ở lần khám định kỳ về việc có cần đánh giá vitamin D hay không. Bác sĩ cân nhắc dựa trên tuổi, bệnh nền, thuốc đang dùng; không phải ai cũng cần xét nghiệm.
Người có bệnh tiêu hoá làm kém hấp thu chất béo, người đã mổ dạ dày ruột, người bệnh thận, gan, người dùng thuốc chống động kinh hay corticoid kéo dài nên được bác sĩ theo dõi chuyện vitamin D và xương, thay vì tự tăng cá hay tự mua viên.
Trước khi dùng dầu gan cá, viên vitamin D hay sữa có tăng cường liều cao, đặc biệt khi đang mang thai, có sỏi thận hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu nhóm thiazid, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ để cộng đúng tổng lượng và tránh làm canxi máu tăng.
Câu hỏi thường gặp
Một tuần nên ăn cá béo mấy lần?
Nhiều hướng dẫn dinh dưỡng khuyên người lớn ăn cá khoảng hai bữa mỗi tuần, trong đó có cá nhiều dầu, vì lợi ích của omega-3 lẫn vitamin D. Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ cần lưu ý loại cá ít thuỷ ngân; hỏi bác sĩ để có lời khuyên phù hợp.
Sữa tươi không đường có vitamin D không?
Sữa bò tự nhiên có rất ít vitamin D. Một số sản phẩm sữa được bổ sung vitamin D, thông tin này ghi trong bảng thành phần và giá trị dinh dưỡng trên nhãn. Nếu nhãn không ghi vitamin D, đừng mặc định sữa là nguồn vitamin D.
Ăn trứng mỗi ngày có đủ vitamin D không?
Một quả trứng chỉ góp một phần nhỏ nhu cầu vitamin D của người lớn, nằm ở lòng đỏ. Trứng là nguồn đều đặn có ích, nhưng không đủ để thay ánh nắng hay cá béo. Người có bệnh tim mạch, mỡ máu nên hỏi bác sĩ về số trứng phù hợp.
Nấm khô mua ngoài chợ có nhiều vitamin D không?
Không chắc. Nấm chỉ có nhiều vitamin D2 khi được phơi nắng hoặc chiếu tia cực tím, trong khi nhiều nấm khô được sấy máy. Bạn có thể phơi nấm tươi đã thái lát dưới nắng một lúc trước khi nấu để tăng thêm phần nào.
Dầu gan cá có an toàn để dùng lâu dài không?
Dầu gan cá chứa nhiều vitamin A lẫn vitamin D, nên dùng lâu kèm viên đa vi chất hoặc ăn gan thường xuyên có thể vượt ngưỡng tối đa. Nếu muốn dùng, hãy hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ để kiểm tổng lượng, đặc biệt khi mang thai.
Ăn nhiều thực phẩm giàu vitamin D có bị thừa không?
Rất khó thừa vitamin D chỉ từ thức ăn tự nhiên, kể cả khi ăn cá béo thường xuyên. Thừa gần như luôn đến từ sản phẩm bổ sung liều cao, cộng dồn nhiều sản phẩm hoặc sản phẩm ghi sai hàm lượng.