MatThiet.comMật Thiết
Vitamin A, D, E, K

Thực phẩm giàu vitamin E: dầu ăn, lạc, hạt hướng dương và khi nào mới cần viên

Vitamin E có nhiều trong dầu thực vật, hạt hướng dương, hạnh nhân, lạc, rau lá xanh đậm; chọn dầu, bảo quản, nấu ra sao để giữ được, và khi nào mới cần viên.

Top-down view of small ceramic bowls holding peanuts, black sesame, sunflower seeds and almonds on a bamboo tray beside a bunch of spinach, natural daylight in a Hanoi apartment

Thực phẩm giàu vitamin E nhất là dầu thực vật (dầu mầm lúa mì, dầu hướng dương, dầu cám gạo), các loại hạt (hạt hướng dương, hạnh nhân, lạc), sau đó là rau lá xanh đậm, bơ (quả), xoài, trứng và một số loại cá. Vì vitamin E đi cùng chất béo, những bữa cơm Việt có món xào, có lạc rang, muối vừng, rau luộc chấm nước sốt có dầu đã góp đáng kể; người khoẻ ăn uống đa dạng hiếm khi cần đến viên uống.

Bài này đi qua từng nhóm thực phẩm, giải thích vì sao các loại dầu khác nhau nhiều về lượng vitamin E "được tính", vì sao dầu chiên đi chiên lại mất vitamin E, cách bảo quản hạt và dầu để giữ được, và trả lời câu hỏi nhiều người đặt ra khi đứng trước quầy viên vitamin E: mình có cần không.

Các nhóm thực phẩm và lượng vitamin E tương đối

Bảng dưới xếp các nhóm thực phẩm quen thuộc theo mức đóng góp vitamin E (tính theo alpha-tocopherol, dạng được dùng để đặt nhu cầu). Hàm lượng thay đổi theo giống, cách chế biến và bảo quản; khi cần số liệu, bạn tra Bảng thành phần thực phẩm Việt Nam của Viện Dinh dưỡng.

NhómVí dụMức đóng gópGhi chú
Dầu thực vật giàu alpha-tocopherolDầu mầm lúa mì, dầu hướng dương, dầu rumRất caoDầu mầm lúa mì ít dùng nấu ăn, chủ yếu trộn
Dầu thực vật khácDầu cám gạo, dầu ô liu, dầu lạc, dầu đậu nành, dầu ngôVừa đến kháDầu đậu nành, dầu ngô nhiều dạng gamma, ít alpha hơn
Hạt và quả hạchHạt hướng dương, hạnh nhân, lạc, hạt dẻ cườiCaoMột nắm nhỏ đã góp phần đáng kể
VừngVừng đen, vừng trắng, muối vừngThấp đến vừa (alpha)Giàu gamma-tocopherol và chất chống oxy hoá khác
Rau lá xanh đậmRau bina, rau dền, rau ngót, cải xanh, bông cải xanhVừaNấu với chút dầu giúp hấp thu
QuảBơ, xoài, kiwi, đu đủThấp đến vừaBơ là quả có nhiều chất béo kèm vitamin E
Động vậtTrứng, cá hồi, cá thu, tômThấp đến vừaKhông phải nguồn chính nhưng góp đều đặn

Điểm đáng chú ý là "giàu vitamin E" trên một số bảng có thể tính tổng tất cả các dạng, trong khi nhu cầu khuyến nghị chỉ tính alpha-tocopherol. Vì vậy dầu đậu nành, vừng có thể trông giàu vitamin E trên bảng này nhưng nghèo hơn trên bảng khác.

Chọn và dùng dầu ăn: nguồn vitamin E lớn nhất trong bếp

Phần lớn vitamin E trong bữa ăn của người Việt đến từ dầu ăn, vì gần như món nào cũng có dầu. Mỗi loại dầu có thành phần khác nhau: dầu hướng dương giàu alpha-tocopherol; dầu đậu nành, dầu ngô giàu gamma-tocopherol; dầu cám gạo và dầu cọ có thêm tocotrienol; dầu ô liu có lượng vừa phải kèm các hợp chất phenol riêng. Không loại nào hoàn hảo cho mọi tiêu chí.

Lựa chọn hợp lý là đa dạng: dùng xen kẽ vài loại dầu thực vật thay vì chỉ một loại cả năm, ưu tiên dầu thực vật hơn mỡ động vật cho phần lớn món ăn. Thành phần acid béo của dầu — tỷ lệ chất béo không no một nối đôi, nhiều nối đôi, bão hoà — cũng quan trọng không kém vitamin E, và phần đó thuộc về câu chuyện chất béo phối hợp ở danh mục khác của trang.

Dầu tinh luyện vẫn giữ được phần lớn vitamin E, dù quá trình tinh luyện làm mất một phần. Nhà sản xuất đôi khi bổ sung tocopherol như chất chống oxy hoá để dầu lâu ôi. Điều này giải thích vì sao tocopherol xuất hiện trong danh sách phụ gia trên nhãn một số thực phẩm.

Nhiệt, ánh sáng, thời gian: ba thứ làm mất vitamin E

Dầu chiên đi chiên lại. Mỗi lần đun nóng ở nhiệt độ chiên, vitamin E trong dầu bị tiêu hao để chống oxy hoá chính dầu đó. Dầu chiên lại nhiều lần mất gần hết vitamin E và còn sinh ra các sản phẩm oxy hoá không có lợi. Thói quen dùng dầu mới cho mỗi lần chiên ngập dầu vừa tốt cho món ăn vừa giữ được vitamin.

Ánh sáng và không khí. Chai dầu để cạnh bếp, gần cửa sổ đầy nắng sẽ ôi nhanh hơn. Đậy kín nắp, để nơi khô mát, tránh ánh sáng trực tiếp. Mua chai cỡ vừa dùng hết trong thời gian hợp lý thay vì can lớn để mở nhiều tháng.

Hạt rang để lâu. Lạc rang, vừng rang, hạt hướng dương đã bóc vỏ để lâu ngoài không khí dễ ôi, mùi hắc, đồng thời mất dần vitamin E. Rang lượng vừa ăn, bảo quản trong lọ kín, nơi mát. Hạt có mùi ôi thì bỏ.

Lạc mốc phải bỏ hẳn. Lạc và ngô bị mốc có thể nhiễm độc tố aflatoxin, chất gây hại gan mạnh. Đừng vì tiếc mà nhặt bỏ hạt mốc rồi dùng phần còn lại; bỏ cả mẻ nếu thấy mốc lan.

Rau xào nhanh giữ tốt hơn luộc lâu. Vitamin E trong rau chịu nhiệt tương đối, nhưng nấu quá kỹ, hâm đi hâm lại vẫn làm giảm. Xào nhanh với ít dầu vừa giữ vitamin vừa giúp hấp thu.

Gom đủ vitamin E trong bữa ăn thường ngày

Nhu cầu khuyến nghị theo Viện Y học Hoa Kỳ là 15 mg alpha-tocopherol mỗi ngày cho người lớn; Viện Dinh dưỡng Quốc gia có bảng riêng cho người Việt, bạn tra bản hiện hành. Thay vì tính từng miligam, dưới đây là cách tổ chức bữa ăn theo thói quen, là ví dụ giả định cho người lớn khoẻ mạnh:

  1. Dùng dầu thực vật cho phần lớn món xào, trộn, xen kẽ vài loại dầu trong năm.
  2. Thêm một nắm nhỏ hạt vào ngày: lạc luộc, hạt hướng dương, hạnh nhân, hoặc rắc lạc rang lên món nộm, xôi.
  3. Có rau lá xanh đậm mỗi ngày, xen kẽ món xào và món luộc chấm nước sốt có chút dầu, vừng.
  4. Thỉnh thoảng có quả bơ, xoài, đu đủ trong món tráng miệng hoặc sinh tố.
  5. Giữ trứng, cá trong thực đơn tuần.
  6. Bảo quản dầu và hạt đúng cách, bỏ dầu đã chiên nhiều lần.

Người ăn như vậy thường đã đạt hoặc gần đạt nhu cầu mà không cần viên. Người ăn kiêng rất ít béo trong thời gian dài nên trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng, vì vấn đề không chỉ nằm ở vitamin E mà ở cả nhóm vitamin tan trong dầu.

Vì sao hạt và dầu đáng giá hơn một viên vitamin E

Một nắm hạnh nhân hay lạc không chỉ có vitamin E. Đi kèm là chất béo không no một nối đôi và nhiều nối đôi, chất xơ, đạm thực vật, magie, các dạng tocopherol khác ngoài alpha, cùng nhiều hợp chất thực vật mà khoa học chưa đo hết tác dụng. Các nghiên cứu theo dõi dài hạn thường thấy người ăn hạt đều đặn có sức khoẻ tim mạch tốt hơn, trong khi viên vitamin E tách riêng không lặp lại được điều đó trong thử nghiệm.

Điều này không chứng minh vitamin E là "công thần" duy nhất trong hạt; có thể chính sự kết hợp mới tạo ra lợi ích, hoặc người ăn hạt có lối sống khác. Nhưng nó cho thấy cách hợp lý để nhận vitamin E là qua thực phẩm chứa nó, nơi liều lượng vừa phải và có những chất đồng hành.

Một lợi thế nữa là thực phẩm tự giới hạn liều. Để ăn tới mức vitamin E gây hại từ hạt và dầu, bạn sẽ phải ăn một lượng năng lượng không thể chịu nổi trước đó. Viên uống thì một viên nhỏ có thể chứa gấp mười, gấp hai mươi lần nhu cầu, và người ta nuốt nó dễ dàng mỗi sáng mà không cảm thấy gì.

Có cần uống viên vitamin E không

Với người khoẻ ăn uống đa dạng, câu trả lời của phần lớn các hướng dẫn dinh dưỡng là không cần. Các thử nghiệm lớn không cho thấy viên vitamin E giúp phòng bệnh tim, ung thư hay làm chậm lão hoá ở người không thiếu, trong khi liều cao có thể làm tăng nguy cơ chảy máu và có những tín hiệu bất lợi khác. Viên vitamin E trên thị trường thường có hàm lượng gấp nhiều lần nhu cầu hằng ngày.

Có những trường hợp bác sĩ có thể chỉ định bổ sung: người bệnh kém hấp thu chất béo, một số bệnh di truyền hiếm, trẻ sinh non theo phác đồ của đơn vị sơ sinh. Đó là quyết định điều trị, đi kèm theo dõi, không phải lời khuyên chung.

Một điều dễ bị bỏ qua là vitamin E có mặt trong nhiều sản phẩm cùng lúc: viên đa vi chất, viên dầu cá, viên "đẹp da", sữa bột người lớn. Nếu bạn đã dùng vài sản phẩm, hãy cộng lại trước khi thêm một viên vitamin E riêng. Theo Viện Y học Hoa Kỳ, ngưỡng tối đa cho người lớn là 1.000 mg mỗi ngày từ sản phẩm bổ sung; mức này cao, nhưng mục tiêu hợp lý vẫn là gần nhu cầu, không phải gần ngưỡng.

Khi nào nên gặp bác sĩ

Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng viên vitamin E nếu bạn đang dùng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu, sắp phẫu thuật, đang điều trị ung thư, đang mang thai hoặc có bệnh gan. Ở những tình huống này, liều cao có thể không an toàn hoặc ảnh hưởng tới điều trị.

Đi khám nếu bạn có chảy máu bất thường như chảy máu chân răng nhiều, bầm tím dễ, chảy máu cam kéo dài sau khi bắt đầu dùng một sản phẩm bổ sung. Ngừng sản phẩm và mang vỏ hộp theo để bác sĩ biết bạn đã dùng gì.

Người có bệnh tiêu hoá mạn, sụt cân, phân mỡ, hoặc đã mổ cắt đoạn ruột nên được bác sĩ theo dõi vi chất định kỳ, thay vì tự đoán mình thiếu vitamin nào. Một buổi khám dinh dưỡng giúp đánh giá cả bữa ăn lẫn khả năng hấp thu. Người dị ứng lạc, hạt cây cần chuyên gia dinh dưỡng giúp tìm nguồn thay thế an toàn, chứ không nên tự thử các loại hạt lạ.

Câu hỏi thường gặp

Dầu nào nhiều vitamin E nhất để nấu ăn?

Trong các dầu nấu ăn phổ biến, dầu hướng dương thường có nhiều alpha-tocopherol. Dầu mầm lúa mì còn cao hơn nhưng ít dùng để nấu. Vitamin E chỉ là một tiêu chí; thành phần acid béo và khả năng chịu nhiệt cũng quan trọng, nên dùng xen kẽ vài loại dầu là hợp lý.

Ăn lạc mỗi ngày có tốt không?

Một nắm lạc nhỏ mỗi ngày góp vitamin E, chất béo không no, đạm và chất xơ. Lạc nhiều năng lượng nên không nên ăn quá nhiều. Người dị ứng lạc phải tránh hoàn toàn; lạc mốc, hôi phải bỏ vì nguy cơ độc tố.

Muối vừng có nhiều vitamin E không?

Vừng giàu gamma-tocopherol và các chất chống oxy hoá riêng, nhưng lượng alpha-tocopherol — dạng được tính vào nhu cầu — không cao. Muối vừng vẫn là món tốt nếu không quá mặn, chỉ là không nên coi đó là nguồn vitamin E chính.

Vitamin E trong dầu có mất khi xào không?

Xào nhanh ở nhiệt vừa chỉ làm mất một phần nhỏ. Mất nhiều nhất khi chiên ngập dầu ở nhiệt cao lâu và dùng lại dầu nhiều lần. Xào nhanh, dùng dầu mới, không để dầu bốc khói là đủ để giữ phần lớn vitamin E.

Người ăn kiêng ít dầu mỡ có thiếu vitamin E không?

Ăn rất ít béo kéo dài có thể làm giảm cả lượng vitamin E ăn vào lẫn khả năng hấp thu. Ăn kiêng giảm cân hợp lý thường vẫn giữ một lượng dầu vừa phải và hạt. Người ăn kiêng nghiêm ngặt nên hỏi chuyên gia dinh dưỡng để không thiếu vi chất.

Bôi vitamin E lên da có thay được ăn không?

Không. Vitamin E bôi ngoài da tác động tại chỗ và thuộc lĩnh vực mỹ phẩm, không cung cấp vitamin E cho cơ thể theo cách thức ăn làm. Vitamin E cho màng tế bào khắp cơ thể vẫn phải đến từ bữa ăn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138