MatThiet.comMật Thiết
Những cặp chất hỗ trợ nhau

Sắt và vitamin C: ăn cùng bữa thế nào để cơ thể hấp thu sắt tốt hơn

Vitamin C đổi sắt từ rau, đậu sang dạng ruột hút được và chống lại chất cản. Sắt heme khác sắt không heme ra sao, ghép món Việt cùng bữa, lúc nào cần đi khám.

Family dinner tray on a bamboo mat in Cần Thơ with sweet leaf soup, braised tofu with tomato and sliced guava, hands reaching in, faces out of frame

Vitamin C giúp hấp thu sắt bằng cách chuyển sắt trong rau, đậu, ngũ cốc từ dạng ba hoá trị khó hấp thu sang dạng hai hoá trị mà ruột non hút được, đồng thời giữ sắt ở dạng hoà tan để không bị các chất như phytat, tanin kéo đi. Hiệu ứng này rõ nhất với sắt không heme, loại chiếm phần lớn lượng sắt trong bữa ăn người Việt, và chỉ có tác dụng khi vitamin C có mặt trong cùng bữa ăn.

Nói cách khác, một đĩa đậu phụ sốt cà chua hay bát canh rau ngót có ổi tráng miệng không chỉ là ngon miệng: đó là cách ghép món làm tăng phần sắt cơ thể lấy được. Bài này đi qua cơ chế, hai loại sắt, cách ghép món thực tế, mấy hiểu lầm hay gặp và những dấu hiệu nên đi khám thay vì tự uống viên sắt.

Hai loại sắt trong thức ăn không giống nhau

Muốn hiểu vai trò của vitamin C, trước hết phải tách sắt trong thức ăn thành hai nhóm, vì cơ thể xử lý chúng theo hai con đường riêng.

Tiêu chíSắt hemeSắt không heme
Nằm ở đâuTrong hemoglobin và myoglobin của thịt đỏ, gan, tim, huyết, cá, hải sảnTrong rau lá, các loại đậu, ngũ cốc, hạt, trứng, sữa và phần lớn sắt trong thịt cá cũng thuộc nhóm này
Cách ruột hấp thuCả nhân heme được đưa vào tế bào ruột rồi mới tách sắt raPhải chuyển từ dạng ba hoá trị về hai hoá trị rồi đi qua một kênh vận chuyển riêng
Mức hấp thuTương đối cao và ổn địnhThấp hơn nhiều, dao động mạnh theo thành phần bữa ăn
Bị ảnh hưởng bởi vitamin CÍtNhiều
Bị cản bởi trà, phytatÍt hơnRõ rệt

Bữa cơm Việt thường nhiều rau, đậu, cơm và lượng thịt vừa phải, nên phần lớn sắt nạp vào là sắt không heme. Đây chính là chỗ vitamin C phát huy. Với người ăn chay, vai trò này càng lớn; chuyện sắt và kẽm khi ăn chay đã có bài riêng ở nơi khác, ở đây chỉ bàn cặp sắt – vitamin C nói chung.

Vitamin C làm gì với sắt trong lòng ruột

Trong dạ dày có axit, sắt dễ tan. Khi xuống tá tràng, môi trường bớt axit, sắt ba hoá trị có xu hướng kết tủa thành những hợp chất không tan, ruột không lấy được. Tế bào ruột có một enzym khử sắt ba về sắt hai ở bề mặt, sau đó một kênh vận chuyển kim loại hoá trị hai đưa sắt vào trong. Như vậy, bước khử là cửa hẹp.

Vitamin C, tức axit ascorbic, là chất khử mạnh. Nó làm hai việc cùng lúc. Một là trực tiếp khử sắt ba thành sắt hai ngay trong lòng ruột. Hai là tạo phức hoà tan với sắt, giữ sắt ở dạng tan được ngay cả khi độ axit giảm. Nhờ thế, sắt ít bị phytat trong gạo, đậu và tanin trong trà kéo thành phức không tan.

Nghiên cứu hấp thu sắt bằng đồng vị đánh dấu từ nhiều thập kỷ trước đã cho thấy thêm vitamin C vào một bữa ăn giàu sắt không heme làm tăng lượng sắt hấp thu rõ rệt, mức tăng phụ thuộc lượng vitamin C và thành phần bữa ăn. Thịt, cá, gia cầm cũng có một "yếu tố thịt" giúp tăng hấp thu sắt không heme theo cơ chế chưa hoàn toàn sáng tỏ. Vì vậy một bữa có ít thịt cá cộng với rau quả tươi là sự kết hợp lý tưởng.

Điều kiện để vitamin C giúp được

Phải cùng bữa. Hiệu ứng xảy ra trong lòng ruột lúc sắt và vitamin C gặp nhau. Uống nước cam lúc mười giờ sáng không giúp gì cho bữa trưa lúc mười hai giờ. Trái cây ăn ngay sau bữa hay rau sống ăn kèm thì có.

Vitamin C còn nguyên. Vitamin C dễ bị phá bởi nhiệt, ánh sáng, không khí và tan vào nước. Rau luộc kỹ, canh để hâm nhiều lần, nước ép để lâu đều mất đáng kể. Rau sống, chanh vắt lúc ăn, trái cây cắt ngay khi dùng giữ được nhiều hơn.

Đủ lượng để đối trọng chất cản. Bữa ăn có nhiều phytat, như cơm gạo lứt với đậu, cần lượng vitamin C lớn hơn mới thấy rõ hiệu ứng. Một lát chanh nhỏ trong cả nồi canh thì khó thay đổi được gì.

Không đi cùng trà đặc. Tanin trong trà, polyphenol trong cà phê cản hấp thu sắt không heme khá mạnh. Uống trà ngay trong bữa có thể làm mất phần lợi do vitamin C mang lại; uống trà cách xa bữa ăn giàu sắt là thói quen đáng giữ. Phần các chất cản có bài riêng trong danh mục những chất tranh nhau của trang.

Ghép món Việt cùng bữa cho cặp sắt – vitamin C

Không cần thực đơn đặc biệt. Vài cách ghép quen thuộc trong bếp Việt đã đúng nguyên lý:

  • Đậu phụ sốt cà chua: đậu phụ cho sắt không heme, cà chua cho vitamin C, nấu vừa chín để cà còn giữ một phần vitamin.
  • Canh rau ngót, canh cải nấu thịt bằm: thịt cho sắt heme và yếu tố thịt, rau cho sắt không heme và vitamin C. Nấu canh vừa chín tới, ăn ngay.
  • Bò xào ớt chuông hoặc bông cải xanh: ớt chuông và bông cải giàu vitamin C, xào nhanh lửa lớn đỡ mất vitamin.
  • Gỏi, nộm có rau sống, rau thơm, chanh, ớt ăn cùng thịt luộc, cá: vitamin C từ rau sống và chanh còn nguyên.
  • Bún, phở có rau thơm, giá, chanh: lượng nhỏ nhưng góp phần.
  • Tráng miệng bằng ổi, cam, quýt, bưởi, đu đủ, xoài ngay sau bữa thay vì để đến giữa buổi.
  • Cháo đậu, xôi đậu buổi sáng: ăn kèm một quả quýt hay vài miếng dưa hấu thay vì ly trà nóng.

Điều ngược lại cũng đáng lưu ý: bữa sáng gồm bánh mì và cà phê sữa, bữa trưa cơm với trà đá, là những bữa mà sắt không heme ít có cơ hội. Không cần bỏ cà phê hay trà, chỉ cần dời ra xa bữa chính khoảng một đến hai giờ.

Những hiểu lầm hay gặp về sắt và vitamin C

"Rau dền, rau bina nhiều sắt nên ăn là bổ máu." Hai loại rau này có sắt nhưng đồng thời nhiều oxalat, nên phần sắt hấp thu được thấp. Chúng vẫn là rau tốt, chỉ đừng coi là nguồn sắt chính.

"Uống càng nhiều vitamin C, hấp thu sắt càng tăng mãi." Hiệu ứng tăng theo lượng vitamin C đến một mức rồi chững lại. Viên vitamin C liều cao không biến bữa ăn nghèo sắt thành giàu sắt.

"Ai cũng nên tăng hấp thu sắt." Người có bệnh ứ sắt di truyền hoặc thừa sắt do truyền máu nhiều lần thì ngược lại, cần tránh tăng hấp thu. Sắt dư tích ở gan, tim, tuỵ gây hại. Đây là lý do không tự uống viên sắt khi chưa có xét nghiệm.

"Mệt, da xanh là thiếu sắt." Mệt mỏi và xanh xao có rất nhiều nguyên nhân. Ngay cả thiếu máu cũng có nhiều loại, thiếu sắt chỉ là một. Mất máu kín đáo qua đường tiêu hoá, kinh nguyệt nhiều, bệnh mạn tính đều có thể là nguyên nhân phía sau.

Bao nhiêu sắt và vitamin C là đủ, theo ai

Nhu cầu sắt chênh lệch lớn giữa các nhóm người, lớn hơn hầu hết vi chất khác. Theo báo cáo năm 2001 của Viện Y học Hoa Kỳ, nam trưởng thành cần khoảng 8 mg sắt mỗi ngày, trong khi phụ nữ từ 19 đến 50 tuổi cần khoảng 18 mg vì mất sắt qua kinh nguyệt; ngưỡng dung nạp tối đa cho người trưởng thành là 45 mg mỗi ngày. Con số nhu cầu này đã tính đến việc chỉ một phần sắt trong bữa ăn được hấp thu. Viện Dinh dưỡng Quốc gia có bảng riêng cho người Việt Nam, chia theo mức hấp thu tuỳ kiểu khẩu phần, nên khi cần số chính xác hãy tra bản hiện hành của viện.

Với vitamin C, cùng hệ thống khuyến nghị đó đặt khoảng 90 mg mỗi ngày cho nam và 75 mg cho nữ trưởng thành, người hút thuốc cần thêm; ngưỡng tối đa là 2.000 mg mỗi ngày, chủ yếu để tránh rối loạn tiêu hoá. Một quả ổi vừa hay một quả cam lớn đã cho lượng vitamin C đáng kể, nên đạt nhu cầu bằng trái cây và rau sống là việc dễ.

Điều đáng chú ý là nhu cầu sắt tính trên khẩu phần, còn lượng cơ thể thật sự giữ lại thay đổi theo tình trạng dự trữ. Khi kho sắt cạn, ruột tự tăng hấp thu; khi kho đầy, gan tiết hormone hepcidin để khoá bớt cửa. Cơ chế tự điều chỉnh này là lý do người khoẻ mạnh ăn uống bình thường ít khi bị thừa sắt từ thức ăn, nhưng lại không chống đỡ được lượng sắt lớn từ viên uống dùng tuỳ tiện.

Khi nào nên gặp bác sĩ

Phối món là việc của bữa ăn hằng ngày. Còn những trường hợp dưới đây cần đi khám để tìm nguyên nhân, không nên tự mua viên sắt hay viên vitamin C uống:

  • Mệt kéo dài, khó thở hoặc hồi hộp khi gắng sức nhẹ, da và niêm mạc nhợt, móng tay dễ gãy.
  • Kinh nguyệt ra nhiều hoặc kéo dài bất thường.
  • Đi ngoài phân đen như bã cà phê, có máu, hoặc sụt cân không rõ lý do: cần khám sớm.
  • Thèm ăn những thứ không phải thức ăn như đá lạnh, đất, gạo sống.
  • Đang mang thai, cho con bú, chuẩn bị mang thai, hoặc muốn bổ sung sắt cho trẻ nhỏ.
  • Có bệnh dạ dày, bệnh viêm ruột, đã mổ dạ dày, hoặc dùng dài ngày nhóm thuốc giảm tiết axit dạ dày, vì những điều này làm giảm hấp thu sắt.
  • Trong gia đình có người bị bệnh ứ sắt hoặc bệnh tan máu bẩm sinh.

Bác sĩ sẽ dựa vào xét nghiệm công thức máu, dự trữ sắt và bệnh sử để biết có thiếu sắt thật không, nguyên nhân từ đâu. Nếu cần bổ sung, cách dùng, thời gian và theo dõi là do người điều trị quyết định.

Câu hỏi thường gặp

Uống viên sắt với nước cam có tốt hơn không?

Về nguyên lý, vitamin C giúp hấp thu sắt từ viên tốt hơn. Nhưng mỗi dạng sắt trong viên có đặc điểm riêng, và có người dễ khó chịu dạ dày. Cách uống viên sắt cụ thể nên theo hướng dẫn của bác sĩ hay dược sĩ kê cho bạn.

Ăn trái cây trước bữa hay sau bữa thì giúp hấp thu sắt?

Miễn là trong cùng khoảng thời gian bữa ăn, vitamin C gặp được sắt trong lòng ruột. Ăn ngay sau bữa hoặc ăn kèm trong bữa đều được. Để cách vài giờ thì hiệu ứng gần như không còn.

Nấu chín có làm mất vitamin C trong rau không?

Có, nhiều hay ít tuỳ cách nấu. Luộc lâu trong nhiều nước mất nhiều nhất vì vitamin C tan vào nước và bị nhiệt phá. Hấp, xào nhanh, nấu canh vừa chín và ăn cả nước giữ lại nhiều hơn.

Sữa có làm giảm hấp thu sắt không?

Canxi trong sữa có thể làm giảm hấp thu sắt khi ăn cùng lúc với lượng lớn, mức ảnh hưởng trong bữa ăn bình thường không lớn. Người cần tối ưu sắt có thể uống sữa ở bữa phụ thay vì ngay trong bữa giàu sắt.

Nồi gang có làm tăng sắt trong món ăn không?

Nấu món có độ chua trong nồi gang có thể làm một lượng sắt từ nồi đi vào thức ăn. Mức tăng phụ thuộc thời gian nấu, độ chua và tình trạng nồi, không đều. Đây là chi tiết thú vị chứ không nên coi là cách bổ sung chính.

Ăn nhiều vitamin C có hại gì không?

Vitamin C từ thực phẩm an toàn. Viên liều cao có thể gây tiêu chảy, khó chịu dạ dày; người có tiền sử sỏi thận hoặc bệnh ứ sắt cần hỏi bác sĩ trước khi dùng viên vitamin C thường xuyên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138