MatThiet.comMật Thiết
Những cặp chất hỗ trợ nhau

Canxi và vitamin D: vì sao ăn đủ canxi mà cơ thể vẫn không giữ được

Vitamin D mở cửa cho canxi đi qua thành ruột và giữ canxi máu ổn định. Cơ chế dễ hiểu, nguồn thực phẩm Việt, hiểu lầm hay gặp và khi nào nên gặp bác sĩ.

Vietnamese woman in a sunlit courtyard in Huế rinsing small river shrimp and a bunch of mustard greens in a basin, seen from behind, warm late morning light

Canxi cần vitamin D vì chính vitamin D, ở dạng hoạt động, ra lệnh cho tế bào ruột non dựng sẵn "cửa" và "xe chở" để kéo canxi từ thức ăn vào máu. Thiếu vitamin D, phần lớn canxi trong bữa ăn đi thẳng qua ruột rồi ra ngoài; cơ thể vẫn cần canxi cho tim, cơ và thần kinh nên quay sang rút canxi từ xương để bù. Vì vậy một người ăn khá nhiều tôm tép, đậu phụ, sữa vẫn có thể có bộ xương kém chắc nếu lượng vitamin D kéo dài ở mức thấp.

Bài này giải thích cặp đôi quen thuộc nhất trong dinh dưỡng theo cách người nội trợ có thể hình dung: vitamin D đi đường nào trong cơ thể, nó tác động lên canxi ở ba nơi nào, nguồn của từng chất trong bữa cơm Việt, những hiểu lầm hay gặp và lúc nào nên hỏi bác sĩ thay vì tự mua viên uống. Bài không bàn riêng cho người lớn tuổi hay trẻ nhỏ; đó là những nhóm có nhu cầu đặc thù, nên hỏi trực tiếp nhân viên y tế.

Vitamin D đi một chặng dài trước khi giúp được canxi

Vitamin D từ nắng hay từ thức ăn chưa làm được việc ngay. Khi da tiếp xúc tia cực tím loại B, một dẫn xuất của cholesterol dưới da chuyển thành vitamin D3. Vitamin D từ cá, trứng, nấm cũng đi vào máu sau bữa ăn có chất béo. Cả hai đều phải qua gan, nơi gắn thêm một nhóm hydroxyl để thành 25-hydroxy vitamin D. Đây là dạng lưu hành trong máu nhiều nhất và cũng là chỉ số mà xét nghiệm vitamin D thường đo.

Chặng thứ hai diễn ra chủ yếu ở thận: thêm một nhóm hydroxyl nữa để tạo ra calcitriol, dạng hoạt động thật sự. Thận không sản xuất calcitriol đều đều mà theo tín hiệu. Khi canxi máu có xu hướng hạ, tuyến cận giáp tiết hormone cận giáp, hormone này thúc thận làm thêm calcitriol. Khi canxi đủ, thận giảm sản xuất. Nhờ vòng điều hoà đó, nồng độ canxi trong máu được giữ trong một khoảng rất hẹp dù bữa ăn hôm nay nhiều canxi, hôm sau ít.

Hình dung đơn giản: canxi là hàng hoá, vitamin D dự trữ là nguyên liệu, còn calcitriol là người quản lý kho quyết định mở hay đóng cửa nhập hàng. Không có nguyên liệu thì người quản lý cũng không có để mà làm việc, kho canxi trong xương vì thế phải tự xuất ra để bù cho máu.

Ba nơi vitamin D tác động lên canxi

Ở ruột non: dựng cửa và xe chở. Calcitriol gắn vào thụ thể trong nhân tế bào ruột, bật các gen tạo kênh dẫn canxi ở mặt trong lòng ruột, tạo protein vận chuyển canxi bên trong tế bào và bơm đẩy canxi ra phía máu. Đây là con đường hấp thu chủ động, mạnh nhất ở tá tràng. Bên cạnh đó còn có đường thụ động đi qua khe giữa các tế bào, phụ thuộc lượng canxi trong lòng ruột hơn là vitamin D. Các tài liệu sinh lý thường mô tả rằng khi thiếu vitamin D, tỷ lệ canxi hấp thu được từ bữa ăn giảm rõ, chỉ còn một phần nhỏ so với lúc đủ.

Ở thận: giữ lại canxi đã lọc. Mỗi ngày thận lọc một lượng canxi lớn rồi hấp thu lại gần hết. Calcitriol cùng hormone cận giáp giúp phần ống thận cuối cùng thu hồi thêm canxi, để không bị thất thoát qua nước tiểu.

Ở xương: điều phối xây và rút. Xương không phải khối đá chết mà luôn được tế bào huỷ xương tháo dỡ và tế bào tạo xương xây lại. Khi máu thiếu canxi, calcitriol và hormone cận giáp cùng đẩy mạnh việc rút canxi từ xương. Khi canxi và vitamin D đủ, cán cân nghiêng về phía khoáng hoá, canxi và phốt pho được lắng vào khung xương.

Kết quả gộp lại. Vitamin D không "đưa canxi vào xương" một cách trực tiếp như quảng cáo hay nói. Việc chính của nó là giữ canxi máu đủ và ổn định; xương được khoáng hoá tốt khi cơ thể không phải liên tục rút canxi ra để chữa cháy.

Nguồn canxi và vitamin D trong bữa cơm Việt

Hai chất này hiếm khi đi cùng nhau trong một thực phẩm, nên bữa ăn phải ghép từ nhiều món. Bảng dưới chỉ để định hướng, không phải bảng hàm lượng chính xác; hàm lượng thật còn tuỳ giống, cách nuôi trồng và chế biến.

Nhóm thực phẩmĐóng góp chínhGhi chú khi dùng
Tôm tép nhỏ, cá cơm, cá mè, cá nhỏ kho nhừ ăn cả xươngCanxiPhần canxi nằm ở vỏ và xương, bỏ đi là mất phần lớn
Đậu phụ đông tụ bằng thạch cao hay muối canxiCanxi, đạmĐậu phụ làm bằng nước chua có ít canxi hơn đáng kể
Sữa, sữa chua, phô maiCanxi dễ hấp thuNgười không dung nạp lactose có thể chọn sữa chua, phô mai
Cải bẹ, cải làn, cải thìa, bông cảiCanxiRau họ cải ít oxalat nên canxi dùng được khá tốt
Cá béo như cá thu, cá trích, cá ngừ, cá hồiVitamin DĂn kèm chất béo trong món giúp hấp thu tốt hơn
Lòng đỏ trứngVitamin D lượng vừaHàm lượng phụ thuộc thức ăn của gà
Nấm phơi dưới nắngVitamin D2Nấm sấy máy kín hầu như không có
Da tiếp xúc ánh nắngVitamin D3Lượng tạo ra tuỳ giờ, mùa, màu da, diện tích da hở và kem chống nắng

Điều đáng chú ý là thực phẩm giàu vitamin D không nhiều trong bữa ăn thường ngày của người Việt. Với phần lớn người khoẻ mạnh, ánh nắng vẫn là nguồn đóng góp chính, còn bữa ăn bổ sung thêm. Người làm việc trong nhà cả ngày, che kín khi ra đường, hoặc ít ăn cá là nhóm dễ thiếu hơn, nhưng thiếu hay không thì chỉ xét nghiệm và bác sĩ mới kết luận được.

Bao nhiêu là đủ: con số từ tổ chức nào

Nhu cầu khuyến nghị khác nhau theo tuổi, giới, tình trạng sinh lý và theo từng tổ chức. Một mốc thường được dẫn là báo cáo năm 2011 của Viện Y học Hoa Kỳ (nay là Học viện Quốc gia về Khoa học, Kỹ thuật và Y học): người trưởng thành từ 19 đến 50 tuổi cần khoảng 1.000 mg canxi và 600 IU, tức 15 mcg, vitamin D mỗi ngày; ngưỡng dung nạp tối đa ở nhóm tuổi này là 2.500 mg canxi và 4.000 IU vitamin D. Viện Dinh dưỡng Quốc gia có bảng nhu cầu khuyến nghị riêng cho người Việt Nam, con số có chỗ khác. Hai bảng đều được cập nhật theo thời gian, nên khi cần số chính xác hãy tra bản hiện hành.

Hai điều cần hiểu đúng về những con số này. Thứ nhất, nhu cầu khuyến nghị là mức đủ cho gần như mọi người khoẻ mạnh trong nhóm, không phải mức điều trị cho người đã thiếu. Thứ hai, ngưỡng tối đa không phải mục tiêu cần chạm tới mà là giới hạn trên mà vượt qua lâu dài thì nguy cơ tác hại bắt đầu tăng. Người đã được chẩn đoán thiếu vitamin D sẽ được bác sĩ chỉ định cách bù riêng, có theo dõi; đó là việc của điều trị, không phải của bài đọc phổ thông.

Một chi tiết thực tế: canxi từ thức ăn hiếm khi gây quá tải vì được chia ra nhiều bữa và cơ thể giảm tỷ lệ hấp thu khi ăn nhiều. Nguy cơ vượt ngưỡng chủ yếu đến từ việc cộng dồn nhiều loại viên bổ sung và sữa tăng cường mà không ai tính tổng.

Những hiểu lầm hay gặp về cặp canxi – vitamin D

"Ăn nhiều canxi là đủ, không cần quan tâm vitamin D." Như phần cơ chế đã nói, thiếu vitamin D thì con đường hấp thu chủ động hoạt động yếu. Ăn thêm canxi chỉ bù được một phần nhờ đường thụ động.

"Nắng sáng sớm mới tốt, nắng trưa là có hại." Lượng tia cực tím loại B, thứ da cần để tạo vitamin D, thấp vào sáng sớm và chiều muộn, cao nhất khoảng giữa ngày. Nắng gắt lại tăng nguy cơ cháy nắng và tổn thương da. Không có một khung giờ chung đúng cho mọi người; cách hợp lý là tiếp xúc ngắn, đều, tránh để da đỏ rát, và hỏi bác sĩ da liễu nếu da nhạy cảm.

"Vitamin D càng nhiều càng tốt cho xương." Thừa vitamin D làm canxi máu tăng cao, có thể gây buồn nôn, khát nhiều, tiểu nhiều, sỏi thận, rối loạn nhịp tim. Ngộ độc gần như luôn do dùng viên liều cao kéo dài, không do nắng hay thức ăn.

"Uống viên canxi lúc nào cũng như nhau." Một số dạng muối canxi hấp thu tốt hơn khi uống trong bữa ăn, dạng khác ít phụ thuộc hơn; chia nhỏ lượng trong ngày thường hấp thu tốt hơn uống dồn một lần. Chuyện uống chung hay cách giờ với viên sắt, viên kẽm có bài riêng trong danh mục viên bổ sung của trang.

"Chuột rút là do thiếu canxi." Chuột rút có nhiều nguyên nhân: mất nước, vận động quá sức, rối loạn điện giải khác, một số thuốc, bệnh mạch máu. Tự uống canxi để chữa chuột rút có thể che mất nguyên nhân thật.

Khi nào nên gặp bác sĩ

Bài này là thông tin dinh dưỡng phổ thông, không thay cho khám bệnh. Bạn nên đi khám, thay vì tự mua canxi hay vitamin D về uống, trong các trường hợp sau:

  • Đau xương, đau lưng kéo dài không rõ lý do, hoặc gãy xương sau một va chạm nhẹ.
  • Yếu cơ, khó đứng lên từ tư thế ngồi xổm, chuột rút hay tê bì quanh miệng và đầu ngón tay lặp lại.
  • Đang có bệnh thận, sỏi thận, bệnh tuyến cận giáp, bệnh đường ruột gây kém hấp thu, hoặc đã mổ cắt dạ dày, ruột.
  • Đang dùng thuốc dài ngày, đặc biệt nhóm thuốc lợi tiểu, nhóm corticoid, thuốc chống động kinh, hay thuốc điều trị bệnh tim; một số nhóm thuốc làm thay đổi chuyển hoá canxi hoặc vitamin D.
  • Đang mang thai, cho con bú, hoặc muốn bổ sung cho trẻ nhỏ.
  • Đã uống viên vitamin D hay canxi một thời gian và thấy khát nhiều, tiểu nhiều, buồn nôn, táo bón, lú lẫn.

Khi đi khám, mang theo tất cả viên uống đang dùng, kể cả sữa tăng cường và thực phẩm bổ sung. Bác sĩ cần thấy tổng lượng bạn đang nạp, không chỉ từng hộp riêng lẻ.

Câu hỏi thường gặp

Uống sữa có đủ vitamin D không?

Sữa tươi tự nhiên có rất ít vitamin D. Một số sản phẩm sữa được tăng cường vitamin D, lượng ghi trên nhãn. Nếu chỉ dựa vào sữa không tăng cường, bạn hầu như không có thêm vitamin D đáng kể, dù canxi thì có.

Ngồi sau cửa kính có tạo được vitamin D không?

Kính cửa sổ thông thường chặn phần lớn tia cực tím loại B, loại da cần để tạo vitamin D. Ngồi cạnh cửa kính có thể thấy ấm và sáng nhưng gần như không giúp da tạo vitamin D.

Kem chống nắng có làm thiếu vitamin D không?

Về lý thuyết, kem chống nắng giảm lượng tia cực tím tới da. Trên thực tế người ta thường bôi mỏng hơn mức thử nghiệm và còn vùng da không bôi. Bảo vệ da khỏi ung thư và lão hoá vẫn quan trọng; người lo thiếu vitamin D nên hỏi bác sĩ thay vì bỏ kem chống nắng.

Ăn rau có cung cấp được canxi như sữa không?

Một số rau họ cải cho canxi hấp thu khá tốt, nhưng mỗi phần rau chứa ít canxi hơn một ly sữa nên cần ăn lượng lớn. Rau dền, rau bina nhiều oxalat thì canxi bị giữ lại, cơ thể dùng được ít hơn.

Có nên tự xét nghiệm vitamin D định kỳ không?

Với người khoẻ mạnh không có yếu tố nguy cơ, nhiều hướng dẫn không khuyên xét nghiệm đại trà. Xét nghiệm có ý nghĩa khi bác sĩ nghi thiếu hoặc khi theo dõi điều trị. Kết quả cũng cần người có chuyên môn đọc trong bối cảnh cụ thể.

Vitamin D2 và D3 khác nhau thế nào?

D2 có nguồn gốc từ nấm men và nấm, D3 do da tạo ra và có trong thức ăn nguồn động vật. Cả hai đều chuyển thành dạng hoạt động; nhiều nghiên cứu cho thấy D3 nâng nồng độ trong máu bền hơn, nhưng lựa chọn dạng nào khi cần bổ sung nên để bác sĩ quyết định.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138