Vitamin D cần magie vì những enzym biến vitamin D thành dạng dự trữ ở gan và dạng hoạt động ở thận đều phụ thuộc magie, và chính hormone cận giáp, thứ ra lệnh cho thận hoạt hoá vitamin D, cũng cần magie để được tiết ra và phát huy tác dụng. Khi magie thấp, vitamin D có mặt nhưng chuyển hoá chậm, tín hiệu điều hoà canxi bị nghẽn, và việc bổ sung vitamin D hay canxi có thể không cho kết quả như mong đợi.
Magie ít được nhắc trong các quảng cáo xương khớp so với canxi và vitamin D, dù nó đứng sau hàng trăm phản ứng enzym. Bài này giải thích magie nằm ở đâu trong con đường của vitamin D, phần nào đã chắc chắn, phần nào là giả thuyết, nguồn magie trong bữa ăn Việt Nam và vì sao người có bệnh thận tuyệt đối không tự bổ sung magie.
Magie là gì trong cơ thể
Magie là khoáng đa lượng, người trưởng thành có khoảng hai mươi lăm gam, phần lớn nằm trong xương, phần còn lại trong cơ và các mô mềm. Chỉ khoảng một phần trăm magie nằm trong máu, nên nồng độ magie máu không phản ánh đầy đủ lượng magie toàn cơ thể. Đây là điểm khiến việc đánh giá thiếu magie khó hơn nhiều so với đo canxi hay sắt.
Về chức năng, magie là đồng yếu tố cho hơn ba trăm phản ứng enzym. Mọi phản ứng dùng ATP, đồng tiền năng lượng của tế bào, thực ra dùng phức hợp magie và ATP. Magie cũng tham gia ổn định cấu trúc ADN, điều hoà kênh ion ở màng tế bào thần kinh và cơ tim, giúp cơ giãn ra sau khi co. Với một chất có mặt ở khắp nơi như vậy, không lạ khi nó cũng xuất hiện trong chuỗi chuyển hoá của vitamin D.
Cơ thể giữ magie máu ổn định chủ yếu nhờ thận: khi ăn ít, thận thải ít đi; khi ăn nhiều, thận thải bớt. Ruột hấp thu khoảng một phần ba đến một nửa lượng magie trong thức ăn, tỷ lệ tăng lên khi lượng ăn vào thấp. Chính khả năng điều chỉnh tốt của thận giúp người khoẻ mạnh ít khi bị thừa magie từ thức ăn.
Bốn chỗ magie chạm vào con đường của vitamin D
Ở gan, khi tạo dạng dự trữ. Vitamin D từ da và thức ăn được gắn nhóm hydroxyl ở gan để thành 25-hydroxy vitamin D. Enzym làm việc này thuộc họ cytochrome P450, và các bài tổng quan sinh hoá mô tả hoạt động của chúng phụ thuộc magie.
Ở thận, khi tạo dạng hoạt động. Enzym gắn nhóm hydroxyl thứ hai để tạo calcitriol cũng cần magie. Thiếu magie, dạng hoạt động được tạo ra ít hơn dù dạng dự trữ vẫn có.
Ở tuyến cận giáp. Hormone cận giáp được tiết ra khi canxi máu hạ, và cũng là tín hiệu thúc thận làm calcitriol. Magie cần cho cả việc tiết hormone này lẫn đáp ứng của mô với nó. Trong y khoa, hạ magie máu nặng là nguyên nhân kinh điển của hạ canxi máu không đáp ứng với bù canxi và vitamin D cho tới khi magie được bù đủ. Đây là phần đã được xác lập rõ.
Ở protein vận chuyển. Vitamin D đi trong máu nhờ một protein gắn đặc hiệu. Một số tài liệu cho rằng magie ảnh hưởng tới hoạt động của protein này, nhưng mức độ ý nghĩa trên người còn chưa rõ.
Bằng chứng: phần chắc, phần còn đang mở
Phần chắc chắn là cơ chế: các enzym chuyển hoá vitamin D và trục hormone cận giáp cần magie, và thiếu magie nặng làm rối loạn chuyển hoá canxi theo cách bác sĩ gặp trong thực hành. Những ca này thường có nguyên nhân rõ như tiêu chảy kéo dài, nghiện rượu, dùng dài ngày một số nhóm thuốc làm mất magie qua thận hoặc giảm hấp thu, bệnh đường ruột.
Phần đang được nghiên cứu là thiếu magie mức nhẹ, kéo dài, vốn được cho là khá phổ biến khi khẩu phần nhiều thực phẩm tinh chế, có ảnh hưởng đáng kể đến tình trạng vitamin D ở người khoẻ mạnh hay không. Một số thử nghiệm nhỏ cho thấy bổ sung magie làm thay đổi nồng độ vitamin D trong máu, theo hướng phụ thuộc mức ban đầu của người tham gia. Kết quả này thú vị nhưng chưa đủ để khuyên mọi người dùng vitamin D phải uống kèm viên magie.
Ngoài ra có giả thuyết theo chiều ngược lại: dùng vitamin D liều cao có thể làm tăng nhu cầu magie vì đẩy mạnh các phản ứng cần magie. Giả thuyết này hợp lý về mặt lý thuyết nhưng chưa được kiểm chứng tốt. Thông điệp rút ra phù hợp nhất hiện nay là: ăn đủ magie từ thực phẩm là nền tảng để vitamin D làm việc, còn bổ sung bằng viên chỉ khi bác sĩ thấy có lý do.
Nguồn magie trong bữa ăn Việt
Magie nằm nhiều ở phần "nguyên" của thực vật: vỏ cám, mầm hạt, lá xanh. Đó cũng là phần dễ mất khi chế biến tinh. Bảng dưới để định hướng, không phải số đo chính xác.
| Thực phẩm | Mức magie | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hạt bí, hạt hướng dương, hạt điều, hạnh nhân, vừng | Cao | Một nắm nhỏ đã góp phần đáng kể; nhiều năng lượng nên ăn vừa phải |
| Đậu đen, đậu xanh, đậu nành, đậu phụ | Khá | Ngâm và nấu kỹ giảm phytat, magie dùng được tốt hơn |
| Gạo lứt, yến mạch, ngô, bánh mì nguyên cám | Khá | Gạo xát trắng mất phần lớn magie nằm ở lớp cám |
| Rau lá xanh đậm: rau muống, cải, rau dền, mồng tơi | Khá | Magie nằm ở trung tâm phân tử diệp lục |
| Chuối, bơ, đu đủ | Vừa | Đồng thời cho kali |
| Cá, hải sản | Vừa | Đi kèm vitamin D ở cá béo |
| Ca cao, sô cô la đen | Khá | Kèm nhiều đường, béo nếu là sản phẩm ngọt |
| Nước cứng, một số nước khoáng | Thay đổi | Tuỳ nguồn nước, xem thành phần ghi trên chai |
Một bữa cơm trắng với thịt kho và canh nhạt rau có thể khá nghèo magie. Thay một phần gạo trắng bằng gạo lứt hay gạo mầm, thêm một món đậu, một đĩa rau xanh, một nắm hạt làm bữa phụ là đủ để kéo khẩu phần lên. Không cần thực phẩm đặc biệt.
Nâng magie trong một ngày ăn mà không đổi khẩu vị
Dưới đây là một ngày ăn ví dụ giả định cho người lớn khoẻ mạnh, chỉ thay vài chi tiết nhỏ so với bữa quen thuộc để tăng magie, đồng thời giữ được nguồn vitamin D và canxi. Không cần làm đủ mọi bước cùng lúc.
- Bữa sáng: thay bánh mì trắng bằng xôi đậu xanh hoặc bát cháo yến mạch nấu với sữa, rắc thêm vừng rang. Nếu quen phở hay bún, gọi thêm rau.
- Bữa phụ buổi sáng: một nắm nhỏ hạt bí hay hạt điều không tẩm muối đường, thay cho bánh quy.
- Bữa trưa: cơm trộn một phần gạo lứt hoặc gạo mầm, cá thu sốt cà chua hay cá kho, một đĩa rau muống xào tỏi. Cá béo góp vitamin D, rau và gạo lứt góp magie.
- Bữa phụ buổi chiều: một quả chuối hoặc vài lát bơ, kèm hũ sữa chua cho canxi.
- Bữa tối: đậu phụ sốt nấm, canh cải nấu tôm, cơm như bữa trưa. Đậu phụ đông tụ bằng muối canxi cho cả canxi và magie.
- Ngoài trời: đi bộ ngắn vào lúc có nắng nhẹ, tránh để da cháy nắng, để da tự tạo vitamin D.
Cách làm này không đòi hỏi thực phẩm đắt tiền hay khó tìm. Điều quan trọng là thói quen lặp lại hằng ngày, vì magie không được cơ thể dự trữ sẵn để dùng dần như vitamin A hay vitamin D.
Con số khuyến nghị và giới hạn của viên magie
Theo bảng khuyến nghị năm 1997 của Viện Y học Hoa Kỳ, nam trưởng thành cần khoảng 400 đến 420 mg magie mỗi ngày, nữ khoảng 310 đến 320 mg. Ngưỡng dung nạp tối đa 350 mg mỗi ngày chỉ áp cho magie từ viên bổ sung và thuốc, không tính magie trong thức ăn, vì tác dụng phụ đầu tiên của magie liều cao là tiêu chảy, chính cơ chế mà một số thuốc nhuận tràng dựa vào. Viện Dinh dưỡng Quốc gia có con số riêng cho người Việt; hãy tra bản hiện hành khi cần.
Viên magie có nhiều dạng muối khác nhau, mỗi dạng có lượng magie nguyên tố và mức hấp thu khác nhau, nên con số trên mặt hộp đôi khi là khối lượng muối, không phải lượng magie thật. Cách đọc nhãn này có bài riêng trong danh mục đọc hiểu của trang.
Điểm quan trọng hơn mọi con số: người có bệnh thận không thải được magie dư, nên viên magie, kể cả một số thuốc dạ dày và thuốc nhuận tràng chứa magie, có thể gây tích tụ nguy hiểm. Dấu hiệu thừa magie gồm buồn nôn, tụt huyết áp, yếu cơ, nhịp tim chậm. Đây không phải chuyện để thử.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Thiếu magie mức nhẹ thường không có triệu chứng rõ. Những tình huống dưới đây nên đi khám, thay vì tự mua viên magie hay tăng liều vitamin D:
- Co giật cơ, run tay, chuột rút liên tục, tê bì quanh miệng, hồi hộp hay nhịp tim không đều.
- Tiêu chảy kéo dài, nôn nhiều, hoặc vừa trải qua đợt mất nước nặng.
- Uống rượu nhiều thường xuyên.
- Đang dùng dài ngày nhóm thuốc giảm tiết axit dạ dày, thuốc lợi tiểu, hoặc thuốc có ảnh hưởng đến khoáng chất theo lời dặn của bác sĩ kê đơn.
- Đã bổ sung vitamin D theo chỉ định mà xét nghiệm canxi, vitamin D không cải thiện như kỳ vọng: hỏi bác sĩ xem có cần kiểm magie không.
- Có bệnh thận, bệnh tim, đang mang thai hoặc cho con bú: không tự dùng viên magie.
Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm magie máu và đánh giá bối cảnh chung. Do magie máu không phản ánh hết kho magie, kết quả cần được người có chuyên môn diễn giải. Khi đi khám, nhớ kể với bác sĩ mọi loại viên uống, thuốc dạ dày, thuốc nhuận tràng và sữa tăng cường đang dùng, vì nhiều sản phẩm trong số đó có chứa magie hoặc vitamin D mà người dùng không để ý.
Câu hỏi thường gặp
Uống vitamin D mà không có magie thì có vô ích không?
Không đến mức vô ích. Cơ thể người ăn uống bình thường thường vẫn có magie để chuyển hoá vitamin D. Vấn đề rõ ràng chủ yếu ở người thiếu magie đáng kể. Ăn đủ hạt, đậu, rau, ngũ cốc nguyên hạt là cách an toàn để không phải lo phần này.
Magie và canxi có tranh nhau hấp thu không?
Ở lượng ăn uống bình thường, ảnh hưởng qua lại không lớn. Khi dùng viên canxi liều cao cùng lúc với magie, có thể có cạnh tranh nhất định. Chuyện uống chung hay cách giờ các viên khoáng được bàn ở danh mục viên bổ sung của trang.
Ngâm chân muối magie có bổ sung magie không?
Bằng chứng cho thấy magie thấm qua da khi ngâm là rất hạn chế và không ổn định. Ngâm chân nước ấm có thể giúp thư giãn, nhưng không nên coi là cách bù magie thay cho ăn uống hay điều trị.
Chuột rút ban đêm có phải do thiếu magie?
Có thể, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất. Các nghiên cứu về viên magie cho chuột rút ban đêm ở người không mang thai phần lớn không thấy lợi ích rõ. Chuột rút thường xuyên nên được khám để loại trừ nguyên nhân khác.
Gạo lứt có nhiều phytat, vậy magie có hấp thu được không?
Phytat làm giảm một phần hấp thu khoáng chất, nhưng gạo lứt vẫn cho nhiều magie hơn gạo trắng tính tổng thể. Ngâm gạo vài giờ hoặc dùng gạo mầm giúp giảm phytat. Ăn đa dạng nguồn magie cũng bù được phần hao hụt.
Nước khoáng có phải nguồn magie tốt?
Một số nước khoáng có magie đáng kể, một số rất ít, tuỳ nguồn. Magie trong nước được hấp thu khá tốt. Bạn có thể xem bảng thành phần trên chai, nhưng thức ăn vẫn là nguồn chính và ổn định hơn.