Kẽm hỗ trợ vitamin A ở hai khâu then chốt: gan cần kẽm để tạo protein gắn retinol, loại "xe chở" đưa vitamin A từ kho dự trữ trong gan ra máu tới các mô; và võng mạc cần các enzym phụ thuộc kẽm để chuyển retinol thành retinal, chất giúp mắt nhìn trong ánh sáng yếu. Khi thiếu kẽm, gan có thể vẫn còn vitamin A nhưng không xuất ra được đủ, nồng độ vitamin A trong máu thấp và mắt thích nghi bóng tối kém.
Mối quan hệ này được ghi nhận từ các nghiên cứu ở người thiếu kẽm, người nghiện rượu và người suy dinh dưỡng, nơi bổ sung vitamin A đơn độc đôi khi không cải thiện nếu kẽm vẫn thiếu. Bài này giải thích cơ chế, nguồn thực phẩm của hai chất trong bữa ăn Việt, vì sao vitamin A là loại vitamin không nên dùng tuỳ tiện, và khi nào nên đi khám.
Vitamin A đi từ đĩa thức ăn tới mắt như thế nào
Vitamin A trong thức ăn có hai dạng. Dạng có sẵn, gọi là retinol và các este của nó, nằm trong gan, lòng đỏ trứng, sữa, cá béo. Dạng tiền vitamin A, nổi bật là beta-caroten, nằm trong rau củ quả màu cam, đỏ và rau lá xanh đậm; cơ thể cắt beta-caroten để tạo ra retinol khi cần. Cả hai dạng đều tan trong chất béo, nên hấp thu tốt hơn khi bữa ăn có dầu mỡ.
Sau khi hấp thu, phần lớn vitamin A được đưa về gan và cất trong các tế bào hình sao chuyên dự trữ. Kho này có thể đủ dùng nhiều tháng ở người ăn uống tốt. Khi mô cần, gan lấy retinol ra, gắn nó vào protein gắn retinol rồi thả vào máu. Không có protein này, retinol không đi được trong máu một cách an toàn và có kiểm soát.
Tới mắt, retinol vào tế bào biểu mô sắc tố võng mạc, được chuyển thành dạng 11-cis-retinal rồi gắn với protein opsin để tạo rhodopsin, sắc tố cảm quang của tế bào que. Mỗi khi photon chạm vào, rhodopsin đổi hình dạng và phát tín hiệu thị giác, sau đó retinal phải được tái tạo. Chu trình này lặp lại liên tục, đặc biệt nhiều khi nhìn trong bóng tối.
Kẽm đứng ở đâu trong chu trình đó
Gan cần kẽm để làm "xe chở". Tổng hợp protein nói chung cần kẽm, và protein gắn retinol là một trong những protein nhạy cảm với tình trạng kẽm. Ở người và động vật thiếu kẽm, nồng độ protein này trong máu giảm, kéo theo vitamin A máu giảm dù gan có thể vẫn còn dự trữ. Bổ sung kẽm ở những trường hợp này giúp vitamin A trong máu tăng trở lại.
Enzym ở võng mạc phụ thuộc kẽm. Bước oxy hoá retinol thành retinal do các enzym dehydrogenase đảm nhận, trong đó có những enzym chứa kẽm. Thiếu kẽm có thể làm chu trình thị giác chậm lại, biểu hiện ở khả năng thích nghi bóng tối kém.
Có thể ảnh hưởng việc cắt beta-caroten. Một số nghiên cứu gợi ý tình trạng kẽm ảnh hưởng đến hiệu quả chuyển beta-caroten thành vitamin A, nhưng bằng chứng trên người chưa nhất quán. Phần này nên coi là đang nghiên cứu.
Chiều ngược lại còn mờ. Có dữ liệu cho thấy vitamin A ảnh hưởng đến một số protein liên quan hấp thu kẽm, nhưng ý nghĩa thực tế ở người ăn uống bình thường chưa rõ. Điều chắc chắn hơn là hai chất thường cùng thiếu ở người có khẩu phần nghèo thực phẩm động vật.
Nguồn kẽm và vitamin A trong bữa ăn Việt
Kẽm và vitamin A dạng có sẵn cùng tập trung ở thực phẩm nguồn động vật, trong khi thực vật cho beta-caroten và một ít kẽm kém hấp thu hơn. Bảng dưới chỉ để định hướng.
| Thực phẩm | Kẽm | Vitamin A | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Hàu, sò, cua, ghẹ | Rất cao, nhất là hàu | Ít | Nguồn kẽm đậm đặc nhất trong bữa ăn thường ngày |
| Thịt bò, thịt lợn nạc, thịt gà | Khá | Ít | Kẽm từ thịt hấp thu tốt |
| Gan lợn, gan gà, gan bò | Khá | Rất cao | Ăn vừa phải, không ăn dày đặc vì vitamin A tích luỹ |
| Lòng đỏ trứng, sữa | Vừa | Vừa | Nguồn đều đặn, an toàn |
| Cà rốt, bí đỏ, khoai lang ruột cam, đu đủ, xoài chín, gấc | Ít | Beta-caroten cao | Nấu với dầu, ăn kèm món mặn có béo |
| Rau ngót, rau muống, cải xanh, rau dền | Ít | Beta-caroten khá | Màu xanh của diệp lục che màu cam của caroten |
| Đậu, hạt bí, hạt điều, ngũ cốc nguyên hạt | Khá | Rất ít | Phytat làm giảm hấp thu kẽm, ngâm hoặc ủ giúp cải thiện |
Món xôi gấc, canh bí đỏ nấu tôm, cháo hàu, gan xào hành, trứng chiên cà rốt là những ví dụ bữa ăn Việt vô tình gom cả hai chất cùng với chất béo giúp hấp thu. Không cần biến chúng thành món "chữa" gì, chỉ cần có mặt đều đặn trong tuần.
Ghép kẽm và vitamin A trong bữa ăn tuần
Không cần tính từng miligam. Vài nguyên tắc dưới đây giúp bữa ăn trong tuần có đủ cả hai chất, cùng với chất béo để vitamin A được hấp thu:
- Mỗi ngày có ít nhất một món đạm động vật: thịt, cá, trứng, hải sản. Đây là nguồn kẽm hấp thu tốt nhất và đồng thời cho một phần vitamin A dạng có sẵn.
- Một đến hai lần mỗi tuần có hải sản có vỏ như hàu, nghêu, cua, ghẹ; một lần có gan với lượng vừa phải.
- Mỗi ngày có rau củ màu cam hoặc rau lá xanh đậm, nấu với chút dầu hoặc ăn cùng món mặn có béo để beta-caroten được hấp thu.
- Đậu, hạt nên ngâm qua đêm, nấu kỹ; đậu phụ, tương, giá đỗ đã qua chế biến nên phytat giảm, kẽm dùng được tốt hơn.
- Hạn chế ăn đồng thời lượng lớn thực phẩm nhiều phytat với món giàu kẽm nếu khẩu phần vốn nghèo thực phẩm động vật.
- Nếu đang dùng viên tổng hợp, kiểm tra xem có cả kẽm và vitamin A không để tránh cộng dồn từ nhiều sản phẩm.
Một ví dụ giả định: bữa trưa cơm với canh bí đỏ nấu tôm và thịt bò xào cần tây, bữa tối trứng chiên với rau ngót luộc và cá kho. Hai bữa đã gom đủ kẽm từ thịt, tôm, trứng, beta-caroten từ bí đỏ và rau ngót, cùng chất béo từ món xào, món chiên.
Vitamin A là vitamin không nên dùng tuỳ tiện
Khác với vitamin C hay nhóm B, vitamin A dạng có sẵn tan trong dầu và tích luỹ ở gan. Dùng liều cao kéo dài có thể gây đau đầu, buồn nôn, rụng tóc, khô da, đau xương, tổn thương gan. Ở phụ nữ mang thai, thừa vitamin A dạng có sẵn có liên quan tới dị tật thai nhi, nên mọi viên bổ sung trong thai kỳ phải do bác sĩ chỉ định. Theo Viện Y học Hoa Kỳ, ngưỡng dung nạp tối đa của vitamin A dạng có sẵn cho người trưởng thành là 3.000 mcg tương đương hoạt tính retinol mỗi ngày.
Beta-caroten từ rau củ quả thì an toàn hơn nhiều vì cơ thể chỉ chuyển thành vitamin A khi cần; ăn quá nhiều cà rốt, gấc có thể làm da vàng cam, hiện tượng vô hại và hết khi ăn bớt. Tuy vậy, viên beta-caroten liều cao lại là chuyện khác: hai thử nghiệm lớn ở người hút thuốc và người tiếp xúc amiăng thấy nhóm uống viên beta-caroten có tỷ lệ ung thư phổi cao hơn. Đây là ví dụ điển hình cho việc chất có lợi trong thực phẩm không đồng nghĩa với viên liều cao có lợi.
Kẽm cũng có ngưỡng: Viện Y học Hoa Kỳ đặt mức tối đa 40 mg mỗi ngày cho người trưởng thành, tính cả thức ăn và viên uống. Dùng kẽm liều cao kéo dài có thể gây thiếu đồng, một mối quan hệ cạnh tranh được bàn kỹ ở danh mục những chất tranh nhau của trang. Nhu cầu khuyến nghị theo cùng nguồn là khoảng 11 mg kẽm với nam và 8 mg với nữ, 900 và 700 mcg vitamin A tương ứng; hãy tra bảng hiện hành của Viện Dinh dưỡng Quốc gia khi cần số cho người Việt.
Những hiểu lầm hay gặp về cặp kẽm – vitamin A
"Ăn nhiều cà rốt thì mắt sáng hơn." Ở người thiếu vitamin A, bổ sung giúp cải thiện thị lực ban đêm. Ở người đủ, ăn thêm không làm mắt tinh hơn. Câu chuyện cà rốt giúp nhìn đêm còn được cho là gắn với một chiến dịch tuyên truyền thời chiến.
"Bổ sung vitamin A là đủ, không cần quan tâm kẽm." Khi kẽm thiếu, vitamin A uống vào vẫn có thể bị kẹt ở gan do thiếu protein chở. Đây chính là lý do hai chất được nhắc thành cặp.
"Gan là thực phẩm bổ, càng ăn nhiều càng tốt." Gan giàu vitamin A dạng có sẵn đến mức ăn dày đặc có thể vượt ngưỡng an toàn. Ăn gan một hai lần mỗi tuần với lượng vừa phải là cách hợp lý cho phần lớn người lớn, trừ khi bác sĩ dặn khác.
"Kẽm càng nhiều càng tốt cho da và tóc." Kẽm dư không làm da đẹp thêm mà có thể gây buồn nôn, giảm đồng, ảnh hưởng tới máu. Da và tóc xấu đi có rất nhiều nguyên nhân khác.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Thiếu kẽm và vitamin A có thể biểu hiện mơ hồ. Bạn nên đi khám, thay vì tự dùng viên liều cao, khi:
- Nhìn kém hẳn lúc chạng vạng hoặc trong phòng tối, mắt khô, cộm kéo dài.
- Vết thương lâu lành, rụng tóc nhiều, mất vị giác hay khứu giác không rõ lý do.
- Tiêu chảy kéo dài, có bệnh gan, bệnh đường ruột kém hấp thu chất béo, hoặc đã phẫu thuật dạ dày, ruột.
- Uống rượu nhiều thường xuyên, vì rượu làm rối loạn chuyển hoá cả kẽm lẫn vitamin A.
- Đang mang thai, chuẩn bị mang thai, cho con bú, hoặc định cho trẻ nhỏ dùng viên vitamin A, viên kẽm.
- Đang dùng thuốc trị mụn hay thuốc da liễu thuộc nhóm dẫn xuất vitamin A: không dùng thêm viên vitamin A.
- Đã dùng viên vitamin A hoặc kẽm một thời gian và thấy đau đầu, buồn nôn, đau xương, da bong tróc.
Bác sĩ sẽ xem xét bệnh sử, khẩu phần, có thể chỉ định xét nghiệm. Nếu cần bổ sung, liều và thời gian do người điều trị quyết định, đặc biệt với vitamin A dạng có sẵn.
Câu hỏi thường gặp
Người ăn chay lấy vitamin A từ đâu?
Từ beta-caroten trong rau củ quả màu cam, đỏ và rau lá xanh đậm, cơ thể tự chuyển thành vitamin A. Nấu với dầu giúp hấp thu tốt hơn. Kẽm ở người ăn chay cần chú ý hơn vì nguồn thực vật có phytat; bài riêng về chủ đề này có ở trang khác.
Xôi gấc có thật sự giàu vitamin A?
Màng gấc rất giàu beta-caroten và lycopen, được nấu cùng gạo nếp và một ít dầu nên hấp thu khá tốt. Đây là nguồn tiền vitamin A, không phải vitamin A dạng có sẵn, nên khó gây thừa khi ăn như món ăn bình thường.
Uống viên kẽm có giúp vitamin A tốt hơn không?
Chỉ có ý nghĩa khi bạn thật sự thiếu kẽm. Ở người đủ kẽm, thêm viên không làm vitamin A hoạt động tốt hơn mà còn có nguy cơ làm giảm đồng nếu dùng lâu. Cần bác sĩ đánh giá trước.
Nấu chín có làm mất beta-caroten không?
Nhiệt vừa phải làm vỡ thành tế bào, giải phóng beta-caroten, nên cà rốt, bí đỏ nấu chín cùng dầu thường cho beta-caroten hấp thu tốt hơn ăn sống. Nấu quá lâu ở nhiệt độ cao thì có hao hụt một phần.
Mắt nhìn kém về đêm có phải do thiếu vitamin A?
Thiếu vitamin A là một nguyên nhân, nhưng nhìn kém về đêm còn do tật khúc xạ, đục thuỷ tinh thể, bệnh võng mạc, bệnh tăng nhãn áp. Cần khám mắt để tìm đúng nguyên nhân, không nên tự uống viên vitamin A.
Sữa tăng cường vitamin A có đủ thay viên uống không?
Với người khoẻ mạnh ăn uống đa dạng, nhu cầu thường đáp ứng được từ thực phẩm, có hoặc không có sữa tăng cường. Nếu dùng sữa tăng cường cùng viên tổng hợp, hãy cộng tổng lượng vitamin A để không vượt ngưỡng.