MatThiet.comMật Thiết
Những cặp chất hỗ trợ nhau

Vitamin D và vitamin K2: cặp phối hợp giúp canxi về đúng chỗ trong cơ thể

Vitamin D tạo ra protein giữ canxi, vitamin K kích hoạt chúng. Cơ chế osteocalcin, MGP, bằng chứng tới đâu, nguồn K1 – K2 và ai cần thận trọng với vitamin K.

Overhead view of a wooden kitchen table in Hà Nội with a bowl of boiled water spinach, a plate of fried eggs and a small dish of fermented soybeans, morning daylight

Vitamin D và vitamin K2 phối hợp theo kiểu một bên đặt hàng, một bên lắp ráp: vitamin D thúc cơ thể làm ra những protein có khả năng giữ canxi, còn vitamin K gắn cho các protein đó "móc" để bắt được canxi. Thiếu bước của vitamin K, protein vẫn được tạo ra nhưng ở dạng chưa hoạt động, giữ canxi kém. Hai protein được nhắc nhiều nhất là osteocalcin trong xương và protein Gla chất nền ở thành mạch.

Cơ chế này có thật và được hiểu khá rõ. Điều còn tranh luận là việc uống thêm vitamin K2 dạng viên có cải thiện xương hay mạch máu ở người khoẻ mạnh hay không. Bài dưới đây tách riêng hai phần đó: phần sinh hoá đã chắc, phần bằng chứng lâm sàng còn mở, để bạn đọc quảng cáo "D3 phải đi kèm K2" với cái nhìn tỉnh táo hơn.

Vitamin K không chỉ để đông máu

Vitamin K được phát hiện vì vai trò đông máu: gan cần nó để hoàn thiện một loạt yếu tố đông máu. Chữ K lấy từ chữ Koagulation, nghĩa là đông máu, trong công bố bằng tiếng Đan Mạch và tiếng Đức của những người phát hiện ra nó. Trong nhiều thập kỷ, sách giáo khoa chủ yếu nhắc vitamin K ở khía cạnh này.

Về sau người ta thấy vitamin K là đồng yếu tố cho một enzym có tên gamma-glutamyl carboxylase. Enzym này gắn thêm một nhóm carboxyl vào một số axit glutamic trên protein, biến chúng thành "Gla". Mỗi gốc Gla như một cái móc tích điện âm, kẹp được ion canxi. Protein có nhiều gốc Gla gọi chung là protein phụ thuộc vitamin K. Ngoài các yếu tố đông máu ở gan, cơ thể còn có những protein Gla ở xương, sụn, thành mạch và một số mô khác.

Điểm then chốt: cơ thể có thể làm ra protein Gla ở dạng "chưa gắn móc" khi vitamin K không đủ. Gan được ưu tiên dùng vitamin K cho các yếu tố đông máu, nên có giả thuyết rằng khi lượng vitamin K chỉ vừa đủ cho đông máu, các mô ngoài gan có thể chưa được đáp ứng hết. Giả thuyết này hợp lý về sinh học nhưng hệ quả lâm sàng của nó vẫn đang được nghiên cứu.

Chỗ vitamin D và vitamin K gặp nhau

Osteocalcin trong xương. Osteocalcin do tế bào tạo xương tiết ra, là một trong những protein không phải collagen nhiều nhất trong xương. Calcitriol, dạng hoạt động của vitamin D, làm tăng phiên mã gen osteocalcin. Vitamin K cần để carboxyl hoá osteocalcin, giúp nó gắn với tinh thể khoáng của xương. Nồng độ osteocalcin chưa carboxyl hoá trong máu được dùng trong nghiên cứu như một chỉ dấu gián tiếp về tình trạng vitamin K của mô xương.

Protein Gla chất nền ở thành mạch. Protein này, thường viết tắt MGP, được tế bào cơ trơn thành mạch và tế bào sụn tạo ra, có vai trò ức chế canxi lắng đọng sai chỗ. Chuột bị bất hoạt gen MGP bị vôi hoá động mạch nặng, cho thấy vai trò sinh học của nó là thật. MGP cũng chỉ hoạt động đầy đủ khi đã được carboxyl hoá nhờ vitamin K. Vitamin D góp phần điều hoà biểu hiện MGP ở một số mô.

Ý nghĩa của sự phối hợp. Vitamin D làm tăng hấp thu canxi và tăng sản xuất một số protein giữ canxi; vitamin K làm cho các protein ấy dùng được. Từ đó nảy ra lập luận: nếu tăng vitamin D mà vitamin K thiếu, sẽ có nhiều protein Gla dạng chưa hoạt động. Lập luận dễ hiểu, nhưng từ cơ chế đến lợi ích đo được trên người là một khoảng cách cần bằng chứng.

K1 và K2 khác nhau ở đâu

Vitamin K là tên chung của một nhóm hợp chất. Hai nhánh chính là K1 (phylloquinone) từ thực vật và K2 (các menaquinone, viết tắt MK kèm một con số chỉ độ dài chuỗi bên) từ vi khuẩn và thực phẩm nguồn động vật, lên men.

Tiêu chíVitamin K1Vitamin K2
Nguồn chínhRau lá xanh đậm: rau muống, cải xoăn, cải bó xôi, bông cải xanh, rau ngót, rau mồng tơiĐậu nành lên men kiểu Nhật (natto), phô mai ủ, lòng đỏ trứng, gan, thịt; vi khuẩn đường ruột cũng tạo ra một phần
Hấp thuGắn chặt trong lục lạp của lá, hấp thu tốt hơn khi rau được nấu hoặc ăn cùng dầu mỡĐi kèm chất béo sẵn trong thực phẩm, nhìn chung hấp thu khá
Thời gian lưu trong máuNgắn, chủ yếu được gan giữ lạiCác dạng chuỗi dài như MK-7 tồn tại trong máu lâu hơn, đi tới mô ngoài gan nhiều hơn
Trong bữa ăn người ViệtKhá dồi dào nhờ thói quen ăn rauÍt hơn, trừ người hay ăn trứng, gan, phô mai; tương, chao truyền thống chưa có số liệu đáng tin về K2

Từ bảng có thể thấy bữa ăn nhiều rau của người Việt cho khá nhiều K1. Cơ thể chuyển được một phần K1 thành MK-4 ở một số mô, nên K1 không phải "vô dụng" với xương như vài lời quảng cáo ngầm ám chỉ. Mức độ chuyển đổi và ý nghĩa của nó vẫn còn là câu hỏi nghiên cứu.

Bằng chứng trên người đang ở đâu

Phần chắc chắn: vitamin K cần cho carboxyl hoá osteocalcin và MGP; bổ sung vitamin K làm giảm lượng các protein này ở dạng chưa carboxyl hoá trong máu. Đây là thay đổi về chỉ dấu sinh hoá, được ghi nhận nhất quán trong nhiều thử nghiệm.

Phần chưa chắc: các thử nghiệm đo kết cục thật sự như mật độ xương, số ca gãy xương, mức vôi hoá động mạch cho kết quả không đồng nhất. Một số nghiên cứu thấy lợi ích nhỏ trên mật độ xương ở vài vị trí, nghiên cứu khác không thấy khác biệt. Nghiên cứu quan sát cho thấy người ăn nhiều K2 có ít vôi hoá mạch hơn, nhưng loại nghiên cứu này không tách được hết ảnh hưởng của lối sống. Thử nghiệm can thiệp trên vôi hoá mạch đến nay chưa cho câu trả lời rõ ràng.

Vì vậy các tổ chức như Viện Y học Hoa Kỳ hiện chỉ đặt mức "đủ" cho vitamin K nói chung, khoảng 120 mcg mỗi ngày với nam và 90 mcg với nữ trưởng thành, không có khuyến nghị riêng cho K2, và không đặt ngưỡng tối đa vì chưa ghi nhận độc tính từ thực phẩm. Câu "uống vitamin D3 mà không có K2 sẽ gây vôi hoá mạch" là một suy diễn từ cơ chế, chưa phải kết luận của khoa học. Với người dùng vitamin D theo liều thông thường và ăn đủ rau, chưa có bằng chứng cho thấy bắt buộc phải thêm viên K2.

Đọc lời quảng cáo về cặp D3 – K2 cho tỉnh táo

"K2 dẫn canxi từ mạch máu về xương." Hình ảnh "dẫn đường" dễ nhớ nhưng không đúng cơ chế. Vitamin K không chở canxi đi đâu cả; nó hoàn thiện các protein giúp canxi bám vào khung xương và ức chế canxi lắng sai chỗ. Canxi đã lắng trong mạch máu lâu năm không được chứng minh là "rút về" nhờ uống K2.

"Ai uống canxi cũng phải uống thêm K2." Chưa tổ chức dinh dưỡng lớn nào đưa ra khuyến nghị như vậy cho người khoẻ mạnh. Nhu cầu vitamin K nói chung đáp ứng được khá dễ bằng rau xanh.

"Dạng chuỗi dài nhất là tốt nhất." Dạng lưu lâu trong máu hơn không đồng nghĩa với lợi ích lâm sàng lớn hơn đã được đo. So sánh giữa các dạng còn thiếu thử nghiệm đối đầu đủ lớn.

"Sản phẩm tự nhiên nên không có tác dụng phụ." Với người đang dùng thuốc chống đông nhóm kháng vitamin K, chính tác dụng sinh học của vitamin K lại là vấn đề. Tự nhiên hay tổng hợp không quyết định độ an toàn; hoàn cảnh người dùng mới quyết định.

Ghép vitamin D và vitamin K trong bữa ăn hằng ngày

Cách tiếp cận an toàn nhất là để bữa ăn lo phần lớn, thay vì bắt đầu bằng viên uống. Vài bước dễ áp dụng:

  1. Mỗi ngày có ít nhất một đĩa rau lá xanh đậm, luộc, xào hay nấu canh đều được. Xào với một chút dầu hoặc ăn chung bữa có món mặn giúp vitamin K1, vốn tan trong chất béo, được hấp thu tốt hơn.
  2. Một vài bữa trong tuần có cá béo hoặc trứng để thêm vitamin D; trứng đồng thời cho một ít K2.
  3. Nếu thích, thêm phô mai hay sữa chua vào bữa phụ; phô mai ủ lâu có K2 và có canxi.
  4. Duy trì thời gian ngoài trời hợp lý, không để da cháy nắng, để da tự tạo vitamin D.
  5. Trước khi mua viên phối hợp D3 – K2, xem lại bữa ăn đã đủ rau chưa, đã có thời gian ngoài trời chưa, và hỏi bác sĩ hay dược sĩ xem bạn có thật sự cần không.

Với vitamin K, ổn định quan trọng hơn nhiều hay ít. Một người dùng thuốc chống đông được dặn giữ lượng rau xanh đều đặn giữa các ngày chính là vì lý do này, như phần sau sẽ nói.

Ai cần thận trọng và khi nào nên gặp bác sĩ

Vitamin K từ thực phẩm an toàn với người khoẻ mạnh. Nhưng có những trường hợp mà thay đổi lượng vitamin K, nhất là bằng viên uống, phải có ý kiến người điều trị:

  • Người đang dùng thuốc chống đông nhóm kháng vitamin K. Nhóm thuốc này làm việc bằng cách cản chu trình tái sử dụng vitamin K; tăng giảm đột ngột vitamin K trong bữa ăn hay viên uống làm thay đổi tác dụng chống đông. Không tự bỏ rau hay tự thêm viên K2, hãy giữ ăn uống ổn định và báo bác sĩ mọi thay đổi.
  • Người có bệnh gan, bệnh đường mật, bệnh ruột gây kém hấp thu chất béo, hoặc từng phẫu thuật cắt ruột, dạ dày: dễ thiếu các vitamin tan trong dầu, cần được đánh giá.
  • Người dùng kháng sinh dài ngày, vì vi khuẩn đường ruột có góp một phần vitamin K.
  • Người có bệnh thận mạn hoặc đã được bác sĩ nói có vôi hoá mạch: không tự dùng vitamin D liều cao hay viên D3 – K2, việc điều chỉnh canxi, phốt pho, vitamin D ở nhóm này rất chuyên biệt.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ: hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ viên phối hợp nào.
  • Bất kỳ ai có dấu hiệu chảy máu bất thường như chảy máu chân răng kéo dài, bầm tím không rõ lý do, chảy máu cam lặp lại, kinh nguyệt nhiều bất thường: đi khám sớm, đó không phải chuyện tự xử lý bằng thực phẩm.

Nguyên tắc chung: viên phối hợp D3 – K2 là sản phẩm bổ sung, không phải thuốc chữa loãng xương hay bệnh tim mạch. Bệnh xương khớp và tim mạch cần được chẩn đoán và theo dõi bởi bác sĩ.

Câu hỏi thường gặp

Ăn rau muống nhiều có thay được viên vitamin K2 không?

Rau muống và rau lá xanh cho vitamin K1, không phải K2. Cơ thể chuyển được một phần K1 thành dạng K2 ở một số mô. Với người khoẻ mạnh ăn rau đều, hiện chưa có bằng chứng chắc rằng cần thêm viên K2; nhu cầu riêng nên hỏi bác sĩ.

MK-4 và MK-7 khác nhau thế nào?

Đều là K2 nhưng độ dài chuỗi bên khác nhau. MK-7 có nhiều trong natto, lưu trong máu lâu hơn. MK-4 có trong thực phẩm nguồn động vật và được cơ thể tự chuyển từ K1. Hai dạng được nghiên cứu ở những mức dùng khác nhau nên không so sánh thẳng được.

Uống vitamin D3 không kèm K2 có gây vôi hoá mạch không?

Đây là suy luận từ cơ chế, chưa được chứng minh trên người dùng liều thông thường. Vôi hoá mạch liên quan nhiều yếu tố như tuổi, bệnh thận, đái tháo đường, hút thuốc. Vitamin D liều rất cao gây tăng canxi máu thì có hại, với hoặc không có K2.

Người dùng thuốc chống đông có phải kiêng rau xanh không?

Thường không cần kiêng mà cần ăn ổn định, mỗi ngày lượng tương tự nhau, để bác sĩ chỉnh liều thuốc cho khớp. Thay đổi lớn về rau xanh hay thêm viên có vitamin K đều phải báo bác sĩ điều trị.

Chao, tương có nhiều vitamin K2 như natto không?

Natto được lên men bởi một chủng vi khuẩn đặc thù tạo nhiều MK-7. Chao và tương lên men bằng nấm mốc hoặc vi sinh khác, hàm lượng K2 chưa có số liệu đáng tin rộng rãi, nên không nên coi là nguồn thay thế tương đương.

Vitamin K có độc nếu ăn nhiều không?

Vitamin K1 và K2 từ thực phẩm chưa ghi nhận độc tính ở người khoẻ mạnh, vì vậy các tổ chức chưa đặt ngưỡng tối đa. Dạng tổng hợp K3 (menadione) thì khác, từng gây hại và không dùng cho người. Lo ngại thực tế chủ yếu là tương tác với thuốc chống đông.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138