Vitamin C và vitamin E hỗ trợ nhau theo kiểu tiếp sức: vitamin E nằm trong màng tế bào, hy sinh một electron để chặn chuỗi phản ứng oxy hoá chất béo, rồi trở thành một gốc kém hoạt động; vitamin C tan trong nước, đứng ở bề mặt màng, trả lại electron cho vitamin E để nó tiếp tục làm việc. Nhờ được tái tạo, mỗi phân tử vitamin E có thể chặn được nhiều chuỗi oxy hoá hơn, và lượng vitamin E trong màng được giữ ổn định hơn.
Cơ chế tái tạo này được chứng minh rõ trong ống nghiệm và có bằng chứng ủng hộ trên người. Nhưng nó cũng là chỗ mà quảng cáo hay đẩy quá xa, biến thành lời hứa "chống lão hoá", "ngừa ung thư" bằng viên C và E liều cao. Bài này tách bạch phần cơ chế đã chắc, phần kết quả thử nghiệm viên uống, nguồn thực phẩm của từng chất và những ai cần thận trọng.
Màng tế bào bị oxy hoá như thế nào
Màng của mọi tế bào được làm chủ yếu từ một lớp kép phospholipid, trong đó có nhiều axit béo không bão hoà. Những liên kết đôi trong axit béo không bão hoà giúp màng mềm dẻo nhưng cũng là điểm dễ bị gốc tự do tấn công. Gốc tự do là phân tử có một electron lẻ, sinh ra liên tục trong quá trình hô hấp tế bào, khi cơ thể chống nhiễm khuẩn, khi tiếp xúc khói thuốc, tia cực tím, ô nhiễm.
Khi một gốc tự do lấy mất một nguyên tử hydro của axit béo, axit béo đó biến thành gốc, gặp oxy tạo ra gốc peroxyl, gốc peroxyl lại tấn công axit béo bên cạnh. Đó là một phản ứng dây chuyền gọi là peroxide hoá lipid. Nếu không bị chặn, chuỗi này lan dọc màng như lửa bén theo dây, làm hỏng màng, sinh ra các sản phẩm phụ có hại cho protein và ADN.
Cơ thể có nhiều tầng phòng vệ: enzym chống oxy hoá chứa selen, đồng, kẽm, mangan; các phân tử nhỏ như glutathione; và những chất lấy từ thức ăn như vitamin E, vitamin C, carotenoid. Trong số đó, vitamin E là chất chặn chuỗi quan trọng nhất ngay bên trong lớp màng mỡ, vì nó tan trong chất béo và nằm đúng chỗ phản ứng xảy ra.
Cơ chế tiếp sức giữa hai vitamin
Vitamin E chặn chuỗi. Dạng vitamin E chính trong máu và mô người là alpha-tocopherol. Phần đầu có vòng phenol của nó nhô ra gần bề mặt màng, sẵn sàng nhường một nguyên tử hydro cho gốc peroxyl. Gốc peroxyl được trung hoà, chuỗi dây chuyền dừng lại. Vitamin E sau đó trở thành gốc tocopheroxyl, khá ổn định nên không tự lan truyền phản ứng.
Vitamin C trả lại electron. Vitamin C, tức ascorbate, ở môi trường nước bên ngoài hoặc bên trong tế bào, gặp gốc tocopheroxyl ngay tại bề mặt màng và khử nó trở lại thành tocopherol. Từ cuối thập niên 1970, các thí nghiệm hoá lý đã quan sát trực tiếp phản ứng này.
Vitamin C cũng được hồi phục. Sau khi nhường electron, vitamin C thành gốc ascorbyl rồi dehydroascorbate. Các hệ enzym dùng glutathione và NADPH khử dehydroascorbate trở lại thành vitamin C. Như vậy, sức chống oxy hoá cuối cùng đến từ năng lượng chuyển hoá của tế bào, truyền qua glutathione tới vitamin C, rồi tới vitamin E.
Một mạng lưới, không phải hai chất đơn lẻ. Selen trong enzym glutathione peroxidase, riboflavin trong enzym tái tạo glutathione, các carotenoid trong màng đều góp phần. Thiếu một mắt xích, các mắt xích còn lại phải gánh nhiều hơn.
Bằng chứng trên người: cơ chế chắc, viên liều cao thì không như kỳ vọng
Trên người, có những quan sát ủng hộ cơ chế tái tạo. Người hút thuốc có nồng độ vitamin C thấp hơn và vitamin E bị tiêu hao nhanh hơn; một số nghiên cứu cho thấy bổ sung vitamin C ở người hút thuốc làm chậm tốc độ tiêu hao vitamin E. Đây là bằng chứng gián tiếp nhưng nhất quán với những gì thấy trong ống nghiệm.
Phần kết cục lâm sàng thì khác hẳn. Nhiều thử nghiệm lớn, ngẫu nhiên có đối chứng, cho người dùng viên vitamin E liều cao, có khi kèm vitamin C, để phòng bệnh tim mạch hay ung thư, phần lớn không thấy lợi ích. Thử nghiệm SELECT ở Mỹ còn ghi nhận nhóm nam giới dùng vitamin E liều cao có nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt tăng nhẹ so với nhóm dùng giả dược. Viên beta-caroten liều cao ở người hút thuốc, như đã biết, làm tăng ung thư phổi.
Vì sao cơ chế đúng mà viên uống không có lợi? Có nhiều giả thuyết: người tham gia vốn không thiếu, nên thêm vào không tạo khác biệt; oxy hoá ở mức nhất định là tín hiệu sinh lý cần thiết; liều cao một chất có thể làm lệch cả mạng lưới. Bài học thực tế là lấy hai vitamin này từ rau quả, hạt, dầu thực vật trong bữa ăn, nơi chúng đi cùng hàng trăm chất khác, hơn là trông vào viên liều cao.
Nguồn vitamin C và vitamin E trong bữa ăn Việt
Hai vitamin này có tính chất trái ngược: một tan trong nước, một tan trong dầu, nên nguồn và cách giữ cũng khác nhau.
| Tiêu chí | Vitamin C | Vitamin E |
|---|---|---|
| Tan trong | Nước | Chất béo |
| Nguồn tiêu biểu | Ổi, ớt chuông, đu đủ, cam, bưởi, quýt, xoài, dứa, bông cải, rau cải, rau ngót, rau thơm | Dầu hướng dương, dầu đậu nành, dầu lạc, hạt hướng dương, hạnh nhân, lạc, vừng, bơ quả, rau lá xanh, cá |
| Kẻ thù khi chế biến | Nhiệt, nước luộc, không khí, để lâu sau khi cắt | Chiên đi chiên lại, dầu để lâu ngoài ánh sáng, dầu ôi |
| Cách giữ | Ăn sống hoặc nấu nhanh, cắt ngay trước khi ăn | Dùng dầu tươi, đậy kín, tránh tái sử dụng dầu chiên nhiều lần |
| Cơ thể dự trữ | Ít, cần nạp đều hằng ngày | Tích trong mô mỡ và màng, giảm chậm hơn |
Một đĩa nộm rau trộn với lạc rang, chanh và chút dầu, một đĩa rau cải xào nhanh với dầu, một bữa phụ gồm ổi và vài hạt hạnh nhân là những cách ghép vô tình đưa cả hai vitamin vào cùng bữa. Chế độ ăn nhiều chất béo không bão hoà đa thì cũng cần nhiều vitamin E hơn để bảo vệ chúng; may mắn là phần lớn dầu hạt giàu chất béo này cũng giàu vitamin E.
Bao nhiêu là đủ và ngưỡng tối đa
Theo bảng khuyến nghị năm 2000 của Viện Y học Hoa Kỳ, người trưởng thành cần khoảng 90 mg vitamin C mỗi ngày với nam, 75 mg với nữ, người hút thuốc cần thêm 35 mg; vitamin E cần khoảng 15 mg alpha-tocopherol mỗi ngày. Ngưỡng dung nạp tối đa là 2.000 mg vitamin C và 1.000 mg alpha-tocopherol từ viên bổ sung. Viện Dinh dưỡng Quốc gia có khuyến nghị riêng cho người Việt; hãy tra bản hiện hành khi cần.
Lưu ý về đơn vị: vitamin E trên nhãn viên uống đôi khi ghi bằng IU, và hệ số quy đổi sang miligam khác nhau giữa dạng tự nhiên và dạng tổng hợp. Cách đọc nhãn có bài riêng trong danh mục đọc hiểu của trang. Với thực phẩm, bạn không cần tính toán: vài thìa dầu thực vật, một nắm hạt và rau xanh trong ngày đã góp phần lớn nhu cầu vitamin E; một quả ổi hay hai múi bưởi lớn đã cho lượng vitamin C đáng kể.
Vitamin E liều cao có thể ảnh hưởng tới quá trình đông máu, nhất là khi dùng cùng nhóm thuốc chống đông hay chống kết tập tiểu cầu. Vitamin C liều cao có thể gây tiêu chảy, và ở một số người có nguy cơ, liên quan tới sỏi thận oxalat. Đây là những lý do để hỏi trước khi dùng viên, dù cả hai đều được coi là vitamin "lành".
Những hiểu lầm hay gặp về cặp vitamin C – E
"Chống oxy hoá càng mạnh càng tốt." Gốc oxy hoạt động không chỉ là kẻ phá hoại. Tế bào miễn dịch dùng chúng để tiêu diệt vi khuẩn, và ở mức thấp chúng là tín hiệu giúp cơ thể thích nghi, chẳng hạn khi tập luyện. Dập tắt quá mức bằng viên liều cao không chắc đã có lợi.
"Vitamin E tự nhiên và tổng hợp như nhau." Dạng tự nhiên chỉ có một đồng phân lập thể, dạng tổng hợp là hỗn hợp tám đồng phân, trong đó chỉ một phần được gan ưu tiên giữ lại. Vì vậy cùng số miligam trên nhãn chưa chắc cho cùng hoạt tính.
"Ăn trái cây là đủ cả vitamin E." Phần lớn trái cây cho vitamin C nhưng ít vitamin E. Vitamin E chủ yếu đến từ dầu thực vật, hạt, quả hạch. Bữa ăn kiêng dầu mỡ quá mức, chỉ toàn rau luộc và trái cây, có thể thiếu vitamin E dù vitamin C dồi dào.
"Chỉ số chống oxy hoá của thực phẩm càng cao càng bổ." Các thang đo năng lực chống oxy hoá trong ống nghiệm không phản ánh được điều xảy ra trong cơ thể, vì hấp thu và chuyển hoá thay đổi tất cả. Một số cơ quan quản lý đã bỏ việc công bố các bảng chỉ số này vì dễ gây hiểu lầm.
Khi nào nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ
Thiếu vitamin C hay E đáng kể hiếm gặp ở người ăn uống đa dạng, nhưng có những tình huống không nên tự xử lý:
- Chảy máu chân răng, lợi sưng, vết thương lâu lành, bầm tím dễ dàng, đau khớp: có thể liên quan thiếu vitamin C nặng nhưng cũng có thể do bệnh khác, cần khám.
- Yếu cơ, tê bì, đi đứng loạng choạng ở người có bệnh gan mật, bệnh ruột kém hấp thu chất béo, hay đã phẫu thuật ruột: cần đánh giá vitamin tan trong dầu, trong đó có vitamin E.
- Đang dùng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu, hoặc sắp phẫu thuật: báo bác sĩ trước khi dùng viên vitamin E.
- Có tiền sử sỏi thận, bệnh ứ sắt, bệnh thận: hỏi bác sĩ trước khi dùng vitamin C liều cao thường xuyên.
- Đang hoá trị, xạ trị: không tự dùng viên chống oxy hoá liều cao, vì có thể ảnh hưởng điều trị theo cách chưa rõ.
- Đang mang thai, cho con bú, hoặc muốn cho trẻ nhỏ dùng viên.
Nguyên tắc chung: chất chống oxy hoá từ bữa ăn là nền tảng an toàn; viên liều cao là sản phẩm có tác dụng sinh học thật và vì thế cần được cân nhắc như mọi sản phẩm có tác dụng.
Câu hỏi thường gặp
Uống vitamin C và vitamin E cùng lúc có tốt hơn uống riêng?
Về cơ chế, hai chất hỗ trợ nhau, nhưng thử nghiệm dùng viên phối hợp liều cao chưa cho thấy lợi ích rõ trên kết cục sức khoẻ ở người không thiếu. Lấy cả hai từ rau quả, dầu, hạt trong cùng bữa ăn là cách đơn giản và an toàn hơn.
Vitamin E bôi da có giống vitamin E uống?
Vitamin E bôi tác động tại lớp da ngoài, uống thì đi qua máu tới mọi mô. Hiệu quả bôi cho vết sẹo, nếp nhăn có bằng chứng hạn chế và một số người bị kích ứng. Đây là hai câu chuyện khác nhau, không nên suy từ cái này sang cái kia.
Dầu chiên đi chiên lại có còn vitamin E?
Nhiệt độ cao lặp lại làm vitamin E trong dầu bị tiêu hao dần, đồng thời dầu sinh ra các sản phẩm oxy hoá. Dầu chiên nhiều lần vừa mất vitamin E vừa kém an toàn, không nên tái sử dụng nhiều lần.
Người hút thuốc có cần thêm vitamin C?
Các bảng khuyến nghị cộng thêm lượng vitamin C cho người hút thuốc vì gốc tự do từ khói thuốc làm tiêu hao vitamin C nhanh hơn. Phần thêm này dễ đạt bằng trái cây, rau sống. Bỏ thuốc lá mới là biện pháp có lợi lớn nhất.
Chất chống oxy hoá có làm chậm lão hoá không?
Lão hoá là quá trình phức tạp, không chỉ do oxy hoá. Chế độ ăn nhiều rau quả gắn với sức khoẻ tốt hơn trong nhiều nghiên cứu, nhưng chưa có bằng chứng viên chống oxy hoá làm chậm lão hoá ở người. Lời hứa như vậy trong quảng cáo nên được đọc thận trọng.
Vitamin C trong nước cam đóng chai có còn không?
Tuỳ sản phẩm, quy trình và thời gian bảo quản; một số loại được bổ sung lại vitamin C. Nước cam vắt và uống ngay giữ nhiều hơn, nhưng ăn cả múi còn giữ được chất xơ. Đồ uống đóng chai thường có thêm đường, cần xem bảng thành phần.