Vitamin B12 và folate (vitamin B9) phải đi cặp vì chúng cùng tham gia một phản ứng: B12 nhận nhóm methyl từ dạng folate dự trữ, chuyền nó sang homocysteine để tạo methionine, đồng thời giải phóng folate trở lại dạng dùng được cho việc tổng hợp ADN. Thiếu B12, folate bị kẹt ở dạng dự trữ không dùng được; tế bào vẫn có folate mà như không có. Thiếu folate thì chuỗi đó cũng đứt ở phía còn lại.
Mối quan hệ này giải thích một điều mà nhiều người ngạc nhiên: thiếu hai vitamin khác nhau lại gây ra cùng một kiểu thiếu máu, và bổ sung nhiều axit folic có thể làm xét nghiệm máu đẹp lên trong khi tổn thương thần kinh do thiếu B12 âm thầm tiến triển. Bài này giải thích vòng chuyển hoá chung, cái bẫy đó, nguồn thực phẩm của từng chất và những dấu hiệu nên đi khám.
Một vòng chuyển hoá chung, hai vitamin cùng quay
Folate trong thức ăn khi vào tế bào được chuyển qua nhiều dạng, mỗi dạng mang một nhóm một carbon khác nhau. Các dạng này cần cho việc tạo các base của ADN và ARN, đặc biệt là thymidine. Tế bào phân chia nhanh như tế bào tuỷ xương làm ra hồng cầu, tế bào niêm mạc ruột, tế bào thai nhi cần rất nhiều folate dạng hoạt động.
Một trong các dạng folate, 5-methyl tetrahydrofolate, là dạng lưu hành nhiều nhất trong máu. Dạng này chỉ có một lối ra: chuyền nhóm methyl của nó cho homocysteine qua enzym methionine synthase. Enzym này cần B12 dạng methylcobalamin làm trung gian. Sau phản ứng, homocysteine thành methionine, còn folate trở về dạng tetrahydrofolate để tiếp tục quay vòng tạo ADN.
Methionine sau đó tạo ra S-adenosylmethionine, chất cho nhóm methyl phổ biến nhất của cơ thể, dùng trong hàng trăm phản ứng, trong đó có tổng hợp myelin bao quanh sợi thần kinh. Vòng chuyển hoá vì thế nối ba thứ: tạo ADN cho tế bào mới, giữ homocysteine ở mức thấp, và cung cấp nhóm methyl cho hệ thần kinh. B12 và folate cùng đứng ở trung tâm vòng ấy.
Có thể hình dung bằng một chiếc băng chuyền tròn: folate là những khay chở hàng, B12 là người công nhân đứng ở một trạm bắt buộc phải đi qua. Khay nào tới trạm đó mà không có công nhân thì dừng lại, khay phía sau dồn ứ, cả băng chuyền chậm dần. Thiếu khay hay thiếu công nhân, sản phẩm cuối cùng đều không ra được.
Bẫy folate kẹt khi thiếu B12
Folate bị nhốt ở dạng methyl. Phản ứng tạo 5-methyl tetrahydrofolate trong tế bào gần như không đảo ngược được. Khi thiếu B12, methionine synthase không chạy, folate cứ dồn về dạng methyl rồi mắc lại đó. Giới sinh hoá gọi hiện tượng này là bẫy methyl.
Tế bào thiếu folate chức năng. Dù tổng lượng folate trong máu có thể bình thường hoặc cao, tế bào tuỷ xương vẫn thiếu folate dạng dùng được để tạo ADN. Hồng cầu non không phân chia kịp, phình to ra. Kết quả là thiếu máu hồng cầu to, giống hệt kiểu thiếu máu do thiếu folate thật.
Homocysteine tăng. Vì không được chuyển thành methionine, homocysteine trong máu tăng. Thiếu folate, thiếu B12, và ở mức độ nhất định thiếu vitamin B6 đều có thể làm homocysteine tăng. Homocysteine cao gắn với nguy cơ tim mạch trong nghiên cứu quan sát, nhưng các thử nghiệm hạ homocysteine bằng vitamin nhóm B không cho thấy giảm rõ biến cố tim mạch.
B12 còn một việc riêng. Ngoài vòng với folate, B12 dạng adenosylcobalamin còn cần cho một enzym khác trong ty thể, xử lý một số axit béo và axit amin. Thiếu B12 làm chất trung gian là axit methylmalonic tích tụ. Việc riêng này không liên quan folate, và được cho là góp phần vào tổn thương thần kinh khi thiếu B12.
Vì sao axit folic liều cao có thể che lấp thiếu B12
Axit folic là dạng folate tổng hợp, dùng trong viên bổ sung và thực phẩm tăng cường. Khi uống lượng lớn, một phần axit folic có thể đi vào chu trình tạo ADN mà không cần qua cửa của B12. Tuỷ xương nhờ đó có đủ nguyên liệu, hồng cầu trở lại bình thường, xét nghiệm máu trông như đã khỏi.
Nhưng phần việc riêng của B12, gồm cung cấp nhóm methyl cho thần kinh và xử lý axit methylmalonic, vẫn không được giải quyết. Tổn thương thần kinh như tê bì, mất cảm giác, đi đứng loạng choạng, giảm trí nhớ có thể tiếp tục tiến triển, và nếu kéo dài có thể không hồi phục hoàn toàn. Đây là lý do khi thấy thiếu máu hồng cầu to, bác sĩ thường kiểm cả B12 lẫn folate trước khi bổ sung, không chỉ bù folate.
Cũng vì lo ngại này mà Viện Y học Hoa Kỳ đặt ngưỡng dung nạp tối đa 1.000 mcg mỗi ngày cho axit folic từ viên bổ sung và thực phẩm tăng cường ở người trưởng thành; folate tự nhiên trong rau đậu không tính vào ngưỡng này. Với người khoẻ mạnh ăn uống bình thường, ngưỡng đó hầu như không bị chạm tới, trừ khi dùng cùng lúc nhiều sản phẩm có axit folic. Hãy tra bản hiện hành khi cần số cụ thể.
Nguồn thực phẩm: hai vitamin, hai thế giới
Một điểm thú vị của cặp này là nguồn thực phẩm gần như không chồng lên nhau. Folate dồi dào ở thực vật, B12 gần như chỉ có trong thực phẩm nguồn động vật.
| Nhóm | Folate | Vitamin B12 |
|---|---|---|
| Rau lá xanh đậm: rau muống, cải, rau ngót, mồng tơi, bông cải | Nhiều | Gần như không |
| Đậu: đậu xanh, đậu đen, đậu nành, đậu Hà Lan | Nhiều | Không |
| Gan, lòng | Nhiều | Rất nhiều |
| Thịt, cá | Ít | Khá |
| Nghêu, sò, hến, hàu | Ít | Rất nhiều |
| Trứng, sữa | Vừa | Vừa |
| Trái cây họ cam, bơ, chuối | Vừa | Không |
Folate rất nhạy cảm với nhiệt và dễ tan vào nước luộc; rau để lâu cũng mất dần. B12 bền hơn khi nấu nhưng hấp thu lại phức tạp: cần axit dạ dày để tách khỏi đạm thức ăn và cần yếu tố nội tại do dạ dày tiết ra mới vào được máu ở cuối ruột non. Vì vậy người có vấn đề dạ dày, ruột có thể thiếu B12 dù ăn đủ thịt cá. Các bài về B12 ở người ăn chay, người lớn tuổi có ở trang khác; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng một bữa ăn cân bằng cần cả rau đậu lẫn một phần thực phẩm động vật để có đủ hai bên của cặp này.
Hai vitamin nhóm B khác trong cùng mạng lưới
Vitamin B6 mở lối ra thứ hai cho homocysteine. Ngoài con đường tái tạo methionine nhờ B12 và folate, homocysteine còn có thể đi theo đường chuyển lưu huỳnh để thành cysteine. Hai enzym của con đường này cần vitamin B6 dạng pyridoxal phosphate. Vì vậy khi bàn về homocysteine, các nhà dinh dưỡng thường nhắc cả bộ ba B6, B9, B12.
Vitamin B2 giúp enzym MTHFR làm việc. Enzym tạo ra 5-methyl tetrahydrofolate cần một dạng của riboflavin, tức vitamin B2, làm đồng yếu tố. Ở người mang một biến thể phổ biến của gen MTHFR, tình trạng riboflavin có ảnh hưởng nhất định tới mức homocysteine theo một số nghiên cứu. Đây là ví dụ cho thấy vitamin nhóm B hiếm khi làm việc đơn lẻ.
Choline và betaine là đường vòng. Trong gan và thận, betaine, có nguồn gốc từ choline trong trứng, gan, đậu nành, cũng cho được nhóm methyl để biến homocysteine thành methionine mà không cần B12. Con đường này bù một phần nhưng không thay được vai trò của B12 ở các mô khác, nhất là mô thần kinh.
Ý nghĩa thực tế. Bữa ăn đa dạng có trứng, sữa, thịt cá, rau lá, đậu, ngũ cốc gần như tự động cung cấp đủ cả mạng lưới. Chỉ khi chế độ ăn bị thu hẹp nhiều, hoặc có vấn đề hấp thu, mắt xích yếu mới lộ ra.
Hiểu lầm hay gặp về cặp B12 – folate
"Xét nghiệm máu bình thường là không thiếu B12." Công thức máu có thể bình thường, nhất là khi người đó đang uống axit folic, trong khi tổn thương thần kinh đã bắt đầu. Nồng độ B12 trong máu cũng có vùng xám; bác sĩ đôi khi cần thêm xét nghiệm khác để đánh giá.
"B12 là vitamin tăng lực, uống vào là hết mệt." Ở người không thiếu, B12 thêm vào không làm tăng năng lượng; phần dư được thải hoặc dự trữ. Mệt mỏi kéo dài cần tìm nguyên nhân thay vì tiêm, uống B12 theo phong trào.
"Folate chỉ dành cho phụ nữ mang thai." Folate cần cho mọi tế bào đang phân chia ở mọi lứa tuổi. Nhu cầu tăng mạnh khi mang thai nên nhóm này được nhắc nhiều nhất, nhưng thiếu folate vẫn gặp ở người ăn ít rau, người uống nhiều rượu.
"Ăn chay trường thì chỉ lo B12, folate tự đủ." Người ăn nhiều rau đậu thường dư folate, và chính lượng folate dồi dào đó có thể che triệu chứng thiếu máu khi B12 đã cạn. Đây là ví dụ đời thường của cái bẫy che lấp đã nói ở trên, nên cần để ý dấu hiệu thần kinh.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Thiếu B12 và thiếu folate có thể tiến triển chậm, dấu hiệu dễ nhầm với mệt mỏi thông thường. Bạn nên đi khám khi có:
- Mệt kéo dài, da nhợt hoặc vàng nhẹ, khó thở khi gắng sức.
- Tê, kim châm, mất cảm giác ở bàn tay, bàn chân; đi đứng loạng choạng, đặc biệt trong bóng tối.
- Lưỡi đỏ, láng, đau rát; loét miệng tái đi tái lại.
- Giảm trí nhớ, khó tập trung, thay đổi tâm trạng không rõ lý do.
- Đã mổ dạ dày, ruột, có bệnh viêm ruột, viêm dạ dày teo, hoặc dùng dài ngày nhóm thuốc giảm tiết axit dạ dày hay một số thuốc điều trị đái tháo đường.
- Đang mang thai hoặc chuẩn bị mang thai: folate cần được bổ sung theo hướng dẫn của bác sĩ sản khoa từ trước khi có thai.
- Uống rượu nhiều thường xuyên, vì rượu làm giảm hấp thu và dự trữ folate.
Đừng tự uống viên axit folic liều cao để chữa mệt hay thiếu máu. Bác sĩ cần xác định thiếu chất nào, nguyên nhân gì, rồi mới chọn cách bổ sung và đường dùng phù hợp. Với thiếu B12 do kém hấp thu, cách bổ sung có thể khác hẳn với việc ăn thêm thịt cá.
Câu hỏi thường gặp
Folate và axit folic có phải là một không?
Folate là tên chung cho các dạng vitamin B9, gồm dạng tự nhiên trong thực phẩm. Axit folic là dạng tổng hợp bền hơn, dùng trong viên uống và thực phẩm tăng cường, cần được cơ thể chuyển hoá thêm mới hoạt động. Hai từ hay bị dùng lẫn nhưng không hoàn toàn giống nhau.
Uống viên vitamin B tổng hợp có cân bằng được B12 và folate không?
Viên tổng hợp thường có cả hai, nhưng tỷ lệ và dạng khác nhau tuỳ sản phẩm. Với người thiếu B12 do kém hấp thu, viên uống liều thông thường có thể không đủ. Viên tổng hợp không thay thế được chẩn đoán khi đã có triệu chứng.
Thiếu folate có biểu hiện khác thiếu B12 không?
Cả hai đều gây thiếu máu hồng cầu to với mệt mỏi, xanh xao. Tổn thương thần kinh như tê bì, mất thăng bằng điển hình hơn ở thiếu B12. Phân biệt chắc chắn cần xét nghiệm, vì triệu chứng chồng lấn nhiều.
Homocysteine cao có phải do thiếu vitamin?
Thiếu folate, B12, B6 là các nguyên nhân thường gặp, nhưng homocysteine còn tăng do bệnh thận, suy giáp, một số thuốc, yếu tố di truyền. Con số này cần bác sĩ đọc trong bối cảnh chung, không nên tự bổ sung vitamin chỉ để hạ chỉ số.
Biến thể gen MTHFR có nghĩa là phải uống folate đặc biệt?
Biến thể MTHFR khá phổ biến và làm giảm hiệu quả enzym ở mức độ khác nhau. Phần lớn người mang biến thể vẫn có folate bình thường khi ăn đủ. Xét nghiệm gen này và dùng dạng folate đặc biệt chỉ nên làm khi bác sĩ thấy có lý do cụ thể.
Nấu rau thế nào để giữ folate?
Folate tan trong nước và nhạy với nhiệt. Rau nên rửa trước khi cắt, nấu vừa chín, ưu tiên hấp hoặc xào nhanh, nấu canh thì ăn cả nước. Rau để nhiều ngày trong tủ lạnh cũng mất dần folate, mua vừa đủ dùng sẽ tốt hơn.