Magie và kali gắn với nhau vì magie là thứ cấp năng lượng cho bơm natri – kali kéo kali vào trong tế bào, đồng thời magie trong tế bào thận giúp đóng bớt kênh làm thất thoát kali qua nước tiểu. Khi magie thiếu, kali vừa khó giữ trong tế bào vừa bị thận thải ra nhiều hơn. Trong bệnh viện, bác sĩ biết rằng hạ kali máu đi kèm thiếu magie thường không bù lên được cho tới khi magie cũng được bù.
Đây là cặp khoáng chất có mặt ở cùng những thực phẩm, mất đi trong cùng những hoàn cảnh, và cũng nguy hiểm theo cùng một cách khi tích tụ ở người có bệnh thận. Bài này giải thích cơ chế, nguồn chung trong bữa ăn Việt, những ai tuyệt đối không tự bổ sung, và các dấu hiệu nên đi khám. Chuyện natri – kali với huyết áp có bài riêng trong danh mục khoáng đa lượng của trang.
Kali bên trong, natri bên ngoài: bơm nào giữ thế cân bằng
Kali là ion dương chính bên trong tế bào, còn natri là ion dương chính bên ngoài. Sự chênh lệch này tạo ra điện thế màng, nền tảng để dây thần kinh dẫn truyền xung động, cơ co lại và tim đập đều. Khoảng chín mươi tám phần trăm kali của cơ thể nằm trong tế bào, chủ yếu trong cơ; chỉ một phần rất nhỏ ở trong máu, nhưng chính phần nhỏ đó phải giữ trong khoảng hẹp, lệch lên hay xuống đều có thể gây rối loạn nhịp tim.
Thế chênh lệch được duy trì nhờ bơm natri – kali trên màng mọi tế bào. Mỗi chu kỳ, bơm đẩy ba ion natri ra ngoài và kéo hai ion kali vào trong, tiêu tốn một phân tử ATP. Đây là một trong những "khách hàng" tiêu thụ năng lượng lớn nhất của cơ thể khi nghỉ ngơi.
Và ATP mà bơm dùng thực ra là phức hợp magie – ATP. Không có magie, ATP không gắn được đúng cách vào enzym. Đó là điểm gặp nhau đầu tiên của cặp khoáng chất này: magie là điều kiện để bơm kéo kali vào tế bào chạy được bình thường.
Hai cơ chế khiến thiếu magie kéo theo mất kali
Bơm yếu, kali rò ra. Khi magie trong tế bào thấp, bơm natri – kali hoạt động kém, kali không được kéo vào đủ và có xu hướng thoát ra máu, rồi ra nước tiểu. Tế bào cơ, kể cả cơ tim, mất dần kali.
Thận mở cửa thải kali. Ở đoạn cuối của ống thận có những kênh cho kali đi ra nước tiểu. Bình thường, magie trong tế bào thận chặn bớt các kênh này từ phía trong. Khi magie thấp, cái chặn đó yếu đi, kali thất thoát nhiều hơn. Cơ chế này được mô tả trong y văn sinh lý thận như lời giải cho hiện tượng hạ kali máu "khó chữa".
Hệ quả lâm sàng. Người bị hạ kali kèm thiếu magie có thể được truyền, uống kali mà kali máu vẫn không lên, vì thận cứ tiếp tục thải. Khi magie được bù, kali mới giữ lại được. Đây là lý do ở bệnh viện, xét nghiệm magie thường đi kèm khi kiểm kali.
Ý nghĩa cho người bình thường. Người khoẻ mạnh ăn uống đủ không cần lo các cơ chế này. Chúng quan trọng khi có hoàn cảnh làm mất cả hai khoáng chất, và là lời nhắc rằng tự bù một chất có thể không hiệu quả nếu chất kia cũng đang thiếu.
Những hoàn cảnh làm mất cả magie lẫn kali
Vì đi cùng nhau trong nhiều thực phẩm và được thận xử lý gần nhau, hai khoáng chất này thường cùng thiếu trong những tình huống sau:
| Hoàn cảnh | Vì sao mất | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tiêu chảy kéo dài, nôn nhiều | Mất qua đường tiêu hoá, ăn uống kém | Mất nước kèm điện giải, cần bù đúng cách, có khi cần đến cơ sở y tế |
| Dùng một số nhóm thuốc lợi tiểu | Tăng thải qua thận | Bác sĩ thường theo dõi điện giải định kỳ |
| Uống rượu nhiều kéo dài | Ăn kém, tăng thải qua thận, nôn | Thường kèm thiếu vitamin nhóm B |
| Dùng thuốc nhuận tràng thường xuyên | Mất qua phân | Đặc biệt khi lạm dụng để giảm cân |
| Đái tháo đường kiểm soát kém | Đường niệu kéo theo nước và khoáng chất | Theo dõi bởi bác sĩ điều trị |
| Khẩu phần nghèo rau quả, nhiều thực phẩm chế biến | Nạp vào ít | Thiếu mức nhẹ, kéo dài |
Mồ hôi chủ yếu chứa natri, lượng kali và magie mất qua mồ hôi nhỏ hơn nhiều. Người lao động ngoài trời, tập luyện nặng chủ yếu cần bù nước và natri; chuyện điện giải khi ra mồ hôi nhiều có bài riêng trong danh mục khoáng đa lượng của trang.
Cùng một đĩa thức ăn: nguồn chung của magie và kali
Tin tốt là những thực phẩm giàu kali cũng thường giàu magie. Rau lá xanh đậm như rau muống, cải, rau dền, mồng tơi; các loại đậu như đậu đen, đậu xanh, đậu nành, đậu phụ; củ như khoai lang, khoai tây, khoai môn; trái cây như chuối, bơ, đu đủ, mít; hạt như hạt bí, hạt điều, lạc; ngũ cốc nguyên hạt như gạo lứt, yến mạch; và nước dừa tươi. Một bữa ăn Việt có canh rau, một món đậu, cơm có phần gạo lứt và trái cây tráng miệng đã cho lượng đáng kể cả hai.
Kali tan vào nước nấu, nên rau luộc kỹ đổ nước đi mất một phần kali; ăn cả nước canh thì giữ được. Điều này lại có ích theo chiều ngược lại cho người bệnh thận được dặn hạn chế kali: bác sĩ hay chuyên gia dinh dưỡng có thể hướng dẫn cách ngâm, luộc rau củ để bớt kali. Mỗi người một chỉ định khác nhau, không áp dụng đại trà.
Về con số, Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị người trưởng thành nạp ít nhất 3.510 mg kali mỗi ngày từ thực phẩm, trong hướng dẫn công bố năm 2012. Nhu cầu magie theo Viện Y học Hoa Kỳ là khoảng 400 đến 420 mg với nam, 310 đến 320 mg với nữ. Viện Dinh dưỡng Quốc gia có khuyến nghị riêng cho người Việt; tra bản hiện hành khi cần.
Tự rà khẩu phần: bạn đã có đủ nguồn magie và kali chưa
Thay vì tính miligam, hãy trả lời nhanh các câu dưới đây cho một ngày ăn bình thường của mình. Đây là cách rà sơ bộ cho người khoẻ mạnh, không dùng cho người có bệnh thận hay đang điều trị tim mạch.
- Hôm nay có ít nhất hai phần rau, trong đó có một phần rau lá xanh đậm chưa?
- Có một món đậu, đậu phụ, hay một nắm hạt chưa?
- Có một phần củ như khoai lang, khoai tây, khoai môn, hoặc ngô thay một phần cơm trắng chưa?
- Có ít nhất hai phần trái cây, chẳng hạn một quả chuối và vài miếng đu đủ, chưa?
- Cơm có phần gạo lứt, gạo mầm, hoặc bữa sáng có yến mạch, bánh mì nguyên cám chưa?
- Có ăn cả nước canh rau, thay vì chỉ vớt cái, chưa?
- Phần lớn thức ăn hôm nay là món nấu ở nhà hay đồ chế biến sẵn, mì gói, đồ ăn nhanh?
Nếu phần lớn câu trả lời là có, khẩu phần của bạn nhiều khả năng đã cho đủ cả hai khoáng chất. Nếu phần lớn là chưa, thay đổi từng bước như thêm một món rau, đổi một bữa phụ sang trái cây sẽ có tác dụng hơn mọi viên uống. Đồ chế biến sẵn thường nhiều natri, ít kali và magie, nên khẩu phần dựa vào chúng dễ lệch cả hai phía.
Ai tuyệt đối không tự bổ sung kali hay magie
Người có bệnh thận. Thận là cửa thải chính của cả kali lẫn magie. Khi thận suy, viên kali, viên magie, thuốc dạ dày chứa magie, thậm chí ăn quá nhiều thực phẩm giàu kali có thể làm hai khoáng chất này tích tụ. Tăng kali máu có thể gây rối loạn nhịp tim nguy hiểm mà ít báo trước.
Người dùng một số nhóm thuốc huyết áp và tim mạch. Một số nhóm thuốc huyết áp và thuốc lợi tiểu giữ kali làm cơ thể giữ kali lại. Thêm viên kali hoặc dùng muối ăn kiêng thay thế có kali trong trường hợp này có thể làm kali máu lên cao. Bác sĩ kê đơn biết bạn đang dùng nhóm nào và cần theo dõi gì.
Người có bệnh tim, đang điều trị loạn nhịp. Kali và magie ảnh hưởng trực tiếp đến nhịp tim. Việc điều chỉnh hai khoáng chất này ở người bệnh tim cần xét nghiệm và theo dõi.
Người cao tuổi dùng nhiều thuốc, người có đái tháo đường lâu năm. Chức năng thận có thể đã giảm mà chưa biết. Đọc thêm một lần: ngay cả muối ăn kiêng giảm natri trên thị trường thường thay một phần natri bằng kali, nên cũng cần hỏi bác sĩ trước khi dùng.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Thiếu hay thừa kali, magie có thể biểu hiện mơ hồ nhưng có lúc nguy hiểm. Bạn nên đi khám, không tự bù bằng viên hay nước điện giải mua sẵn, khi có:
- Yếu cơ rõ, mỏi rã rời, chuột rút liên tục, hoặc co giật cơ.
- Hồi hộp, tim đập không đều, cảm giác hẫng nhịp; đau ngực hay ngất cần đi cấp cứu ngay.
- Tiêu chảy, nôn kéo dài trên một hai ngày, đặc biệt ở người lớn tuổi, người có bệnh mạn tính.
- Đang dùng thuốc lợi tiểu, thuốc huyết áp, thuốc tim mà thấy mệt, yếu cơ, tiểu ít hoặc tiểu nhiều bất thường.
- Có bệnh thận và muốn thay đổi chế độ ăn, dùng muối ăn kiêng, hay dùng bất kỳ viên khoáng chất nào.
- Đang mang thai, cho con bú, hoặc định cho trẻ nhỏ dùng viên điện giải.
Xét nghiệm điện giải máu đơn giản và nhanh. Kết quả cần được bác sĩ đọc cùng bệnh sử và thuốc đang dùng, vì cùng một con số có thể có ý nghĩa rất khác nhau ở hai người. Người đang điều trị bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ xem mình cần kiểm điện giải bao lâu một lần, thay vì chờ đến khi có triệu chứng. Mang theo danh sách thuốc và viên uống mỗi lần khám giúp bác sĩ nhận ra sớm những thứ có thể làm lệch kali hoặc magie.
Câu hỏi thường gặp
Ăn chuối có đủ kali không?
Chuối là nguồn kali quen thuộc nhưng không phải duy nhất, thậm chí không phải nhiều nhất. Khoai lang, khoai tây, đậu, rau lá xanh, bơ cũng giàu kali. Khẩu phần nhiều rau củ quả đa dạng dễ đạt khuyến nghị hơn là chỉ dựa vào một loại trái cây.
Chuột rút có phải do thiếu kali hay magie?
Có thể, nhưng chuột rút còn do mất nước, vận động quá sức, tư thế, một số thuốc, bệnh mạch máu, thần kinh. Tự uống viên kali, magie để trị chuột rút không đúng nguyên nhân có thể không có tác dụng, và nguy hiểm nếu có bệnh thận.
Nước dừa có thay được nước điện giải không?
Nước dừa tươi có nhiều kali và một ít magie nhưng tương đối ít natri, trong khi mồ hôi chủ yếu mất natri. Với mất nước do tiêu chảy, dung dịch bù nước theo hướng dẫn y tế phù hợp hơn. Người bệnh thận cần thận trọng với nước dừa.
Muối ăn kiêng có kali có an toàn không?
Với người khoẻ mạnh, thay một phần natri bằng kali có thể có lợi. Nhưng với người có bệnh thận hoặc dùng thuốc làm giữ kali, muối này có thể gây tăng kali máu. Hãy hỏi bác sĩ trước khi chuyển sang dùng thường xuyên.
Bổ sung magie có giúp tăng kali không?
Chỉ khi bạn đang thiếu magie, bù magie mới giúp cơ thể giữ kali tốt hơn. Ở người không thiếu, uống thêm magie không làm kali tăng. Việc bù cả hai khi có thiếu hụt nên do bác sĩ chỉ định dựa trên xét nghiệm.
Ra mồ hôi nhiều có mất nhiều kali không?
Mồ hôi mất chủ yếu natri và nước, kali và magie mất ít hơn nhiều. Người lao động nặng ngoài trời cần chú ý uống đủ nước và có muối trong bữa ăn; kali, magie thường được bù đủ qua rau quả trong các bữa chính.