I-ốt và selen là một cặp vì tuyến giáp dùng i-ốt làm nguyên liệu để tạo hormone, còn selen nằm trong các enzym biến hormone dự trữ T4 thành hormone hoạt động T3 và trong các enzym chống oxy hoá bảo vệ chính tuyến giáp khỏi hydro peroxit sinh ra trong lúc làm hormone. Có i-ốt mà thiếu selen, tuyến giáp vẫn làm được hormone nhưng kích hoạt kém và dễ bị tổn thương; có selen mà thiếu i-ốt, không có nguyên liệu để làm.
Ở Việt Nam, i-ốt được nhắc nhiều nhờ chương trình muối i-ốt, còn selen ít người biết. Bài này giải thích từng bước tuyến giáp dùng hai vi chất này, nguồn của chúng trong bữa ăn, vì sao cả hai đều có ngưỡng mà thừa cũng hại như thiếu, và những dấu hiệu tuyến giáp nên được bác sĩ kiểm tra thay vì tự bổ sung.
Tuyến giáp làm hormone như thế nào
Tuyến giáp hình cánh bướm nằm trước cổ, tiết ra hormone điều chỉnh tốc độ chuyển hoá của gần như mọi tế bào: nhịp tim, thân nhiệt, tiêu hao năng lượng, sự phát triển của não ở thai nhi và trẻ nhỏ. Hai hormone chính là thyroxine (T4, có bốn nguyên tử i-ốt) và triiodothyronine (T3, có ba nguyên tử i-ốt). Tuyến tiết ra chủ yếu T4, nhưng T3 mới là dạng tác động mạnh lên thụ thể trong tế bào.
Quá trình làm hormone bắt đầu khi tuyến giáp chủ động hút i-ốt từ máu, mạnh đến mức nồng độ i-ốt trong tuyến cao gấp nhiều lần trong máu. Enzym thyroid peroxidase dùng hydro peroxit để oxy hoá i-ốt rồi gắn vào các gốc tyrosine trên một protein lớn là thyroglobulin. Các gốc đã gắn i-ốt ghép đôi lại tạo T4 và T3, được cất trong lòng nang tuyến, khi cần thì tách ra đưa vào máu.
Điểm then chốt ở đây là hydro peroxit. Tuyến giáp phải tự sản xuất chất oxy hoá mạnh này để làm hormone, nhưng lượng dư lại gây hại cho chính tế bào tuyến. Cơ thể cần một hệ thống dọn dẹp ngay tại chỗ, và hệ thống đó phụ thuộc selen.
Selen làm ba việc cho tuyến giáp
Kích hoạt hormone. Các enzym deiodinase tách một nguyên tử i-ốt khỏi T4 để tạo T3 hoạt động. Ba loại deiodinase ở người đều là protein chứa selen dưới dạng axit amin selenocysteine. Phần lớn T3 trong máu được tạo ra ngoài tuyến giáp, ở gan, thận, cơ, nhờ các enzym này.
Tắt hormone khi cần. Một loại deiodinase khác tách i-ốt ở vị trí khác để biến T4, T3 thành dạng không hoạt động. Nhờ vậy cơ thể điều chỉnh được lượng hormone tác động tại từng mô. Bật và tắt đều cần selen.
Dọn hydro peroxit. Các enzym glutathione peroxidase và thioredoxin reductase, cũng chứa selen, trung hoà hydro peroxit và các gốc oxy hoá trong tế bào tuyến giáp. Đây là lý do tuyến giáp là một trong những cơ quan có nồng độ selen cao nhất tính trên mỗi gam mô.
Hệ quả khi thiếu. Thiếu selen, chuyển T4 thành T3 kém đi và tế bào tuyến dễ bị tổn thương do oxy hoá. Một số nghiên cứu ở người có bệnh tuyến giáp tự miễn cho thấy bổ sung selen làm giảm kháng thể kháng tuyến giáp, nhưng lợi ích trên triệu chứng và diễn tiến bệnh chưa được xác lập, nên các hiệp hội chuyên ngành chưa khuyến nghị dùng thường quy.
Vì sao phải nhìn cả cặp, không bù riêng một chất
Mối quan hệ i-ốt – selen có một mặt nhạy cảm. Các quan sát ở một số vùng thiếu cả hai vi chất cho thấy chỉ bù selen trong khi i-ốt vẫn thiếu có thể làm suy giáp nặng thêm, có lẽ vì selen làm tăng tốc chuyển hoá hormone khi nguyên liệu i-ốt còn chưa đủ. Ngược lại, bù i-ốt đột ngột cho tuyến giáp đang thiếu selen có thể làm tăng stress oxy hoá. Vì vậy ở cấp cộng đồng, các chương trình y tế ưu tiên đảm bảo i-ốt trước, còn cá nhân thì không nên tự bù riêng một chất bằng viên liều cao.
Với người ăn uống bình thường ở Việt Nam, bữa ăn có muối i-ốt, hải sản, trứng, ngũ cốc đã cho cả hai chất ở mức hợp lý. Lượng selen trong ngũ cốc, rau phụ thuộc nhiều vào đất trồng; vùng đất nghèo selen cho lương thực nghèo selen. Đây là lý do khẩu phần đa dạng, có thực phẩm từ nhiều vùng, có hải sản, an toàn hơn là phụ thuộc vào một nguồn duy nhất.
Một điểm cần nhắc thêm: một số thực phẩm như cải bắp, súp lơ, sắn có chất có thể cản tuyến giáp hấp thu i-ốt. Ảnh hưởng này chỉ đáng kể khi i-ốt đã thiếu và ăn lượng rất lớn, sống. Phần chất cản được bàn kỹ ở danh mục những chất tranh nhau của trang.
Nguồn i-ốt và selen trong bữa ăn
I-ốt và selen cùng có nhiều trong thực phẩm từ biển, nhưng ngoài ra mỗi chất có nguồn riêng. Bảng sau để định hướng, không phải số đo.
| Thực phẩm | I-ốt | Selen | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Muối i-ốt và gia vị làm từ muối i-ốt | Nguồn chính | Không | Xem bao bì để biết sản phẩm có bổ sung i-ốt không |
| Cá biển, tôm, mực, nghêu, sò | Khá | Khá | Nguồn kép của cả hai chất |
| Rong biển, tảo bẹ | Rất cao, thay đổi mạnh | Thay đổi | Một số loại tảo bẹ khô chứa i-ốt rất cao, ăn thường xuyên lượng lớn dễ thừa |
| Trứng, sữa | Vừa | Vừa | Phụ thuộc thức ăn của gia súc, gia cầm |
| Thịt, nội tạng | Ít | Khá | Gan, thận có selen cao |
| Gạo, ngô, lúa mì, đậu | Ít | Thay đổi theo đất | Đất giàu selen cho hạt giàu selen |
| Hạt điều, hạt hướng dương | Ít | Khá | Hạt Brazil có selen rất cao, chỉ vài hạt đã vượt nhu cầu ngày |
Chương trình muối i-ốt là một trong những can thiệp dinh dưỡng cộng đồng được Tổ chức Y tế Thế giới khuyến khích rộng rãi nhất. Ở Việt Nam, quy định hiện hành về bổ sung vi chất dinh dưỡng vào thực phẩm có điều khoản về muối i-ốt; chi tiết có thể thay đổi nên khi cần hãy tra văn bản hiện hành. Ở bếp gia đình, nên thêm muối, bột canh có i-ốt gần cuối khi nấu và bảo quản muối trong hũ kín, tránh ẩm và nắng để hạn chế i-ốt hao hụt.
Giữ đủ i-ốt và selen từ căn bếp nhà mình
Phần lớn người không cần viên bổ sung nào cho tuyến giáp nếu bếp nhà làm đúng vài việc nhỏ dưới đây. Đây là thói quen chung cho người khoẻ mạnh, không áp cho người đang điều trị bệnh tuyến giáp.
- Chọn muối ăn có bổ sung i-ốt cho việc nêm nếm hằng ngày; nếu dùng hạt nêm, bột canh, xem trên bao bì có ghi làm từ muối i-ốt không.
- Giữ tổng lượng muối ở mức vừa phải theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới về giảm muối; dùng muối i-ốt không có nghĩa là ăn mặn hơn để có thêm i-ốt.
- Đưa cá biển, tôm, mực hay nghêu sò vào thực đơn một vài lần mỗi tuần, vừa có i-ốt vừa có selen.
- Ăn trứng, sữa, thịt đều đặn; thêm hạt điều hay hạt hướng dương làm bữa phụ.
- Dùng rong biển như món ăn kèm thỉnh thoảng, không ăn dày đặc các loại tảo bẹ khô hay uống nước ninh tảo bẹ hằng ngày.
- Đổi nguồn gạo, rau, đậu từ nhiều vùng khác nhau khi có thể, vì lượng selen trong cây trồng phụ thuộc đất.
Nếu cả nhà ăn uống như vậy mà vẫn có người có dấu hiệu tuyến giáp, đó là lúc đi khám, không phải lúc tăng thêm muối hay mua viên tảo biển.
Thừa cũng hại: ngưỡng của từng chất
Theo bảng khuyến nghị của Viện Y học Hoa Kỳ, người trưởng thành cần khoảng 150 mcg i-ốt và 55 mcg selen mỗi ngày; ngưỡng dung nạp tối đa là 1.100 mcg i-ốt và 400 mcg selen. Tổ chức Y tế Thế giới và Viện Dinh dưỡng Quốc gia cũng có khuyến nghị riêng, với mức cao hơn cho phụ nữ mang thai và cho con bú. Hãy tra bản hiện hành khi cần con số chính xác cho nhóm của mình.
Thừa i-ốt, nhất là khi tăng đột ngột, có thể gây cả suy giáp lẫn cường giáp ở người nhạy cảm, đặc biệt người đã có bệnh tuyến giáp hay bướu nhân. Nguồn thừa thường gặp là tảo bẹ ăn dày đặc, viên bổ sung chứa tảo, một số thuốc và chất cản quang chứa i-ốt. Thừa selen kéo dài gây rụng tóc, móng giòn dễ gãy, hơi thở có mùi tỏi, rối loạn tiêu hoá, tổn thương thần kinh; nguồn thường gặp là viên bổ sung liều cao hoặc ăn nhiều hạt Brazil mỗi ngày.
Khoảng cách giữa đủ và thừa của selen hẹp hơn nhiều vi chất khác: ngưỡng tối đa chỉ gấp khoảng bảy lần nhu cầu. Đây là lý do không nên dùng viên selen theo truyền miệng "chống ung thư" hay "tăng miễn dịch" khi chưa có chỉ định.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Bệnh tuyến giáp phổ biến, dấu hiệu dễ lẫn với mệt mỏi thông thường. Bạn nên đi khám, không tự bổ sung i-ốt hay selen, khi có:
- Cổ to ra, sờ thấy cục, nuốt vướng hoặc khàn tiếng kéo dài.
- Hồi hộp, tim đập nhanh, run tay, sụt cân dù ăn nhiều, khó chịu với nóng, mắt lồi.
- Mệt mỏi, sợ lạnh, tăng cân không rõ lý do, da khô, táo bón, phù mặt, trầm buồn kéo dài.
- Kinh nguyệt rối loạn, khó có thai.
- Đang mang thai hoặc chuẩn bị mang thai: nhu cầu i-ốt tăng và rất quan trọng cho não thai nhi, cần theo hướng dẫn của bác sĩ sản khoa.
- Đã được chẩn đoán bệnh tuyến giáp và đang dùng thuốc: không tự dùng thêm viên i-ốt, tảo biển, hay viên selen mà không hỏi bác sĩ điều trị.
- Đã dùng viên selen một thời gian và thấy rụng tóc, móng giòn, hơi thở mùi tỏi.
Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm chức năng tuyến giáp và siêu âm. Cách đọc các chỉ số tuyến giáp là việc của người có chuyên môn; bài này không bàn đến.
Câu hỏi thường gặp
Ăn hải sản thường xuyên có cần dùng muối i-ốt nữa không?
Hải sản góp phần i-ốt nhưng lượng không đều theo loại và theo bữa. Muối i-ốt là nguồn ổn định hằng ngày. Người ăn hải sản nhiều vẫn có thể dùng muối i-ốt với lượng muối hợp lý, trừ khi bác sĩ có dặn khác vì bệnh tuyến giáp.
Nước mắm, bột canh có i-ốt không?
Tuỳ sản phẩm. Một số bột canh, hạt nêm được làm từ muối i-ốt, một số không. Nước mắm truyền thống làm từ muối thường, hàm lượng i-ốt chủ yếu đến từ cá. Thông tin có bổ sung i-ốt thường ghi trên bao bì.
Người bị bướu cổ có nên ăn nhiều rong biển?
Không nên tự làm vậy. Bướu cổ có nhiều nguyên nhân, không phải lúc nào cũng do thiếu i-ốt; với bướu nhân hay bệnh tự miễn, nạp nhiều i-ốt đột ngột có thể gây rối loạn chức năng tuyến. Cần bác sĩ chẩn đoán trước.
Selen có giúp chống ung thư không?
Các thử nghiệm lớn dùng viên selen để phòng ung thư ở người không thiếu selen không cho thấy lợi ích, có thử nghiệm còn gợi ý tăng nguy cơ đái tháo đường type 2. Selen từ thực phẩm là đủ cho phần lớn người.
Một ngày ăn mấy hạt Brazil là an toàn?
Hàm lượng selen trong hạt Brazil dao động rất lớn theo vùng trồng, một hạt có thể đã gần hoặc vượt nhu cầu ngày. Nếu thích ăn, chỉ nên ăn thỉnh thoảng một vài hạt, không ăn hằng ngày với số lượng lớn.
Nấu lâu có làm mất i-ốt trong muối không?
I-ốt trong muối có thể hao hụt một phần khi gặp nhiệt, độ ẩm và ánh sáng. Thêm muối gần cuối khi nấu và bảo quản muối trong hũ kín, nơi khô mát giúp giữ được nhiều hơn. Mức hao hụt cụ thể phụ thuộc cách nấu.