MatThiet.comMật Thiết
Những cặp chất hỗ trợ nhau

Đồng và sắt: thiếu đồng cũng có thể gây thiếu máu dù ăn đủ sắt

Hai enzym chứa đồng giúp sắt ra khỏi tế bào ruột và gan để gắn vào máu. Thiếu đồng gây thiếu máu không đáp ứng sắt. Cơ chế, nguồn thực phẩm, ngưỡng, khi nào đi khám.

Vietnamese grandmother in a farmhouse kitchen in Nghệ An stirring a pot of crab and jute leaf soup on a wood fire, steam rising, seen from the side, face in shadow

Cơ thể cần đồng để dùng sắt vì sắt chỉ đi được trong máu khi đã gắn vào protein vận chuyển transferrin, và để gắn được, sắt phải được oxy hoá bởi hai enzym chứa đồng: hephaestin ở tế bào ruột và ceruloplasmin trong máu. Thiếu đồng, sắt hấp thu xong bị kẹt lại trong tế bào ruột và gan, tuỷ xương không nhận đủ sắt để làm hồng cầu. Kết quả là một kiểu thiếu máu trông giống thiếu sắt nhưng uống sắt không cải thiện.

Thiếu đồng ít gặp ở người ăn uống bình thường, nhưng gặp nhiều hơn người ta tưởng ở những ai dùng kẽm liều cao kéo dài, từng phẫu thuật dạ dày, ruột, hoặc có bệnh kém hấp thu. Bài này giải thích sắt đi qua cơ thể nhờ đồng ra sao, nguồn đồng trong bữa ăn Việt, ngưỡng an toàn, và những tình huống nên đi khám.

Sắt đi một vòng trong cơ thể: chỗ cần đồng

Sắt từ thức ăn được tế bào ruột non hấp thu ở dạng hai hoá trị. Trong tế bào, sắt hoặc được cất trong ferritin, hoặc được đẩy ra phía máu qua một kênh duy nhất là ferroportin. Kênh này đẩy sắt ra ở dạng hai hoá trị, nhưng transferrin, protein chở sắt trong máu, chỉ nhận sắt ba hoá trị. Phải có một bước oxy hoá ngay tại cửa ra.

Bước đó do hephaestin đảm nhận ở màng tế bào ruột, và do ceruloplasmin đảm nhận trong huyết tương. Cả hai đều là enzym chứa đồng, có hoạt tính ferroxidase, nghĩa là oxy hoá sắt hai thành sắt ba. Ceruloplasmin chứa phần lớn lượng đồng có trong huyết tương, do gan sản xuất. Không chỉ ở ruột, ceruloplasmin còn cần khi gan và các đại thực bào tái chế sắt từ hồng cầu già trả sắt về máu, một dòng sắt lớn hơn nhiều so với lượng hấp thu từ thức ăn mỗi ngày.

Như vậy, đồng không tham gia hấp thu sắt vào tế bào ruột mà tham gia đưa sắt ra khỏi tế bào để đi tới tuỷ xương. Thiếu đồng giống như kho có hàng nhưng xe tải không được cấp phép xuất kho. Ngoài ra, enzym cytochrome c oxidase trong ty thể, khâu cuối của chuỗi hô hấp tế bào, cũng chứa cả đồng lẫn nhóm heme có sắt, một ví dụ nữa cho thấy hai kim loại này thường làm việc cùng nhau.

Thiếu đồng biểu hiện ra sao

Thiếu máu không đáp ứng sắt. Hồng cầu có thể nhỏ hoặc bình thường, xét nghiệm có lúc giống thiếu sắt, nhưng bổ sung sắt không cải thiện vì vấn đề nằm ở khâu vận chuyển. Đây là manh mối khiến bác sĩ nghĩ tới đồng.

Giảm bạch cầu trung tính. Thiếu đồng còn làm giảm một loại bạch cầu quan trọng trong chống nhiễm khuẩn. Sự kết hợp thiếu máu và giảm bạch cầu đôi khi bị nhầm với bệnh tuỷ xương.

Tổn thương thần kinh. Thiếu đồng kéo dài có thể gây tổn thương tuỷ sống với biểu hiện tê bì, đi đứng loạng choạng, rất giống thiếu vitamin B12. Nhiều enzym thần kinh cần đồng, kể cả enzym tạo noradrenaline và enzym duy trì myelin.

Mô liên kết và sắc tố. Enzym lysyl oxidase chứa đồng cần để liên kết các sợi collagen và elastin; enzym tyrosinase chứa đồng cần để tạo sắc tố melanin. Ở thiếu đồng nặng, hiếm gặp, có thể thấy ảnh hưởng tới xương, mạch máu và màu tóc, da.

Nguyên nhân thường gặp làm thiếu đồng

Ở người khoẻ mạnh ăn uống đa dạng, thiếu đồng do khẩu phần rất hiếm. Các nguyên nhân dưới đây đáng biết hơn:

Nguyên nhânCơ chếGhi chú
Dùng kẽm liều cao kéo dàiKẽm kích thích tế bào ruột tạo metallothionein, protein này giữ đồng lại trong tế bào rồi bị bong ra theo phânGồm viên kẽm, một số sản phẩm chứa kẽm dùng nhiều năm; chi tiết ở danh mục những chất tranh nhau của trang
Phẫu thuật dạ dày, ruột, phẫu thuật giảm béoGiảm diện tích và thay đổi môi trường hấp thuThường được bác sĩ theo dõi vi chất định kỳ
Bệnh kém hấp thuBệnh viêm ruột, bệnh không dung nạp gluten, tiêu chảy mạnThường kèm thiếu nhiều vi chất khác
Nuôi dưỡng qua đường tĩnh mạch thiếu đồngKhông nhận đồng từ thức ănGặp trong môi trường điều trị
Bệnh di truyền hiếmRối loạn gen vận chuyển đồngBiểu hiện từ nhỏ, cần chuyên khoa

Điểm đáng chú ý nhất cho người dùng viên bổ sung là hàng đầu tiên. Người tự uống viên kẽm "tăng đề kháng", "đẹp da" nhiều tháng liền có thể dần dần giảm đồng mà không biết, vì triệu chứng đến chậm. Vòng lặp nghịch lý là khi thiếu máu xuất hiện, nếu chỉ uống thêm sắt thì không giải quyết được gì.

Nguồn đồng trong bữa ăn và con số khuyến nghị

Đồng có nhiều trong gan, hàu, cua, tôm, mực, hạt điều, vừng, hạt hướng dương, các loại đậu, nấm, ngũ cốc nguyên hạt và ca cao. Bữa ăn Việt có canh cua, đậu phụ, rau, cơm, thịt cá đã cung cấp đồng ở mức hợp lý. Món canh cua rau đay, hến xào, gỏi mực, chè đậu đen là những ví dụ giàu đồng quen thuộc. Nước chảy qua ống đồng cũ hay nấu món chua trong nồi đồng cũng có thể đưa thêm một lượng đồng nhỏ vào thức ăn.

Theo Viện Y học Hoa Kỳ, người trưởng thành cần khoảng 900 mcg đồng mỗi ngày, ngưỡng dung nạp tối đa là 10 mg mỗi ngày. Viện Dinh dưỡng Quốc gia có khuyến nghị riêng; tra bản hiện hành khi cần số chính xác. Khoảng cách từ nhu cầu tới ngưỡng tối đa khá rộng với người khoẻ mạnh, nhưng đồng vẫn là kim loại có thể gây hại khi tích tụ.

Thừa đồng hiếm gặp từ thức ăn. Ngộ độc cấp có thể xảy ra khi uống nước hay đồ uống có nồng độ đồng cao, gây buồn nôn, nôn, đau bụng. Bệnh Wilson là bệnh di truyền làm gan không thải được đồng, đồng tích tụ trong gan, não, mắt. Người mắc bệnh này phải tránh thực phẩm giàu đồng theo hướng dẫn của bác sĩ, không được tự ý dùng viên khoáng tổng hợp.

Về hấp thu, đồng được ruột lấy vào khá linh hoạt: khi ăn ít, tỷ lệ hấp thu tăng; khi ăn nhiều, gan thải bớt đồng qua mật. Nhờ cơ chế này, cơ thể người khoẻ giữ đồng ổn định qua nhiều kiểu khẩu phần khác nhau. Cơ chế đó chỉ bị vượt qua khi có chất cạnh tranh mạnh như kẽm liều cao, hoặc khi gan không thải được đồng như trong bệnh Wilson. Vì thế, với đồng, câu hỏi đáng đặt ra không phải "ăn gì để thêm đồng" mà là "mình có đang dùng thứ gì làm lệch cán cân không".

Cân bằng đồng, sắt và kẽm: ba điều nên nhớ

Khẩu phần đa dạng tự cân bằng. Thịt, hải sản, đậu, hạt, rau, ngũ cốc nguyên hạt cung cấp cả ba kim loại theo tỷ lệ mà ruột quen xử lý. Vấn đề chủ yếu nảy sinh khi một chất bị đẩy lên rất cao bằng viên uống.

Viên đơn chất liều cao là nơi lệch xảy ra. Viên kẽm liều cao làm giảm đồng; viên sắt liều cao về lý thuyết có thể ảnh hưởng hấp thu kẽm khi uống cùng lúc lúc đói. Viên đa vi chất thường được phối tỷ lệ để giảm việc này, nhưng cộng dồn nhiều sản phẩm thì tỷ lệ lại lệch.

Thiếu máu cần tìm đúng mắt xích. Thiếu sắt, thiếu đồng, thiếu B12, thiếu folate, mất máu, bệnh mạn tính đều có thể gây thiếu máu. Chỉ xét nghiệm và bác sĩ mới xác định được mắt xích nào hỏng. Tự bù một chất có thể che mất chất kia.

Những hiểu lầm hay gặp về đồng và sắt

"Thiếu máu là cứ uống sắt." Sắt chỉ giải quyết được thiếu máu do thiếu sắt. Với thiếu máu do thiếu đồng, uống sắt khiến sắt càng tích nhiều trong gan, trong khi tuỷ xương vẫn đói sắt. Uống sắt không đúng chỉ định còn có thể gây táo bón, đau dạ dày, và nguy hiểm với người có bệnh ứ sắt.

"Đồng là kim loại nặng, càng ít càng tốt." Đồng là vi chất thiết yếu, cơ thể không tự tạo ra được. Nhầm đồng với các kim loại độc như chì, thuỷ ngân là hiểu lầm khá phổ biến. Điều cần là đủ, không phải tránh.

"Viên kẽm an toàn vì là khoáng chất tự nhiên." Kẽm cần thiết nhưng dùng liều cao kéo dài chính là nguyên nhân hay gặp nhất của thiếu đồng mắc phải ở người lớn. Tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại khi liều vượt xa nhu cầu.

"Nước có vị kim loại là nhiều sắt, tốt cho máu." Vị kim loại trong nước có thể do sắt, đồng, mangan từ đường ống hay giếng khoan. Đó là vấn đề chất lượng nước cần xử lý, không phải nguồn bổ sung. Nước giếng nhiễm kim loại nên được xét nghiệm.

Khi nào nên gặp bác sĩ

Không tự uống viên đồng hay viên khoáng liều cao. Bạn nên đi khám khi gặp các tình huống sau:

  • Thiếu máu đã điều trị bằng sắt theo chỉ định mà không cải thiện.
  • Tê bì, kim châm tay chân, đi đứng không vững, đặc biệt khi đã dùng viên kẽm liều cao nhiều tháng.
  • Hay nhiễm trùng, xét nghiệm có giảm bạch cầu không rõ lý do.
  • Đã phẫu thuật dạ dày, ruột, phẫu thuật giảm béo, hoặc có bệnh viêm ruột, tiêu chảy kéo dài.
  • Trong gia đình có người mắc bệnh Wilson, hoặc bản thân có bệnh gan chưa rõ nguyên nhân.
  • Đang mang thai, cho con bú, hoặc muốn cho trẻ nhỏ dùng viên khoáng chất.

Khi đi khám, mang theo danh sách mọi viên uống đang dùng, ghi rõ đã dùng bao lâu. Với thiếu đồng do kẽm, việc đầu tiên thường là dừng nguồn kẽm dư; phần còn lại do bác sĩ quyết định. Đừng tự ngừng thuốc đang được kê, kể cả viên sắt, khi chưa trao đổi với người điều trị; điều chỉnh từng bước có theo dõi xét nghiệm an toàn hơn nhiều so với tự đổi thuốc theo thông tin đọc được.

Câu hỏi thường gặp

Ăn đủ sắt mà vẫn thiếu máu thì có phải do thiếu đồng?

Có thể, nhưng thiếu đồng chỉ là một trong nhiều khả năng và không phải khả năng hay gặp nhất. Mất máu kín đáo, thiếu B12, folate, bệnh mạn tính, bệnh tan máu bẩm sinh đều cần được loại trừ. Bác sĩ sẽ chọn xét nghiệm phù hợp.

Nấu ăn bằng nồi đồng có bổ sung được đồng không?

Món chua nấu lâu trong nồi đồng không tráng có thể hoà tan một ít đồng vào thức ăn. Lượng này không ổn định và nếu nhiều có thể gây khó chịu tiêu hoá. Nồi đồng nên được dùng đúng cách, không coi là nguồn bổ sung.

Viên kẽm bao nhiêu thì gây thiếu đồng?

Các trường hợp được ghi nhận thường liên quan đến lượng kẽm vượt xa ngưỡng tối đa, dùng kéo dài. Ngưỡng an toàn của kẽm cho người trưởng thành theo Viện Y học Hoa Kỳ là 40 mg mỗi ngày tính cả thức ăn. Dùng kẽm dài ngày nên có ý kiến bác sĩ.

Ceruloplasmin thấp có phải luôn là thiếu đồng?

Không. Ceruloplasmin thấp còn gặp trong bệnh Wilson, bệnh gan, suy dinh dưỡng đạm, một số bệnh di truyền hiếm. Ceruloplasmin cũng tăng khi viêm, mang thai. Chỉ số này cần bác sĩ đọc cùng các xét nghiệm khác.

Người ăn chay có dễ thiếu đồng không?

Ngược với sắt và kẽm, đồng khá dồi dào trong đậu, hạt, ngũ cốc nguyên hạt, nấm, nên người ăn chay đa dạng thường không thiếu đồng. Phytat có làm giảm hấp thu phần nào nhưng ít khi đến mức gây thiếu.

Có nên dùng viên khoáng tổng hợp để giữ cân bằng đồng, sắt, kẽm?

Với người khoẻ mạnh ăn uống đa dạng, thường không cần. Người có lý do y tế cần bổ sung nên được bác sĩ, dược sĩ hướng dẫn sản phẩm và thời gian dùng, để tránh vô tình cộng dồn một chất từ nhiều nguồn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138