MatThiet.comMật Thiết
Đạm, béo, đường, chất xơ phối hợp

Chỉ số đường huyết GI và tải đường huyết GL: vì sao cơm ăn kèm cá, rau khác ăn không

GI cho biết tinh bột lên đường nhanh hay chậm, GL tính thêm lượng ăn. Đạm, béo, chất xơ trong bữa làm hai con số này thay đổi ra sao khi ăn thật.

Low angle view across a riverside eatery table in Can Tho, plate of white rice beside braised fish and a bowl of boiled greens, diner seen from behind, bright afternoon light

Chỉ số đường huyết (GI) cho biết một thực phẩm chứa tinh bột làm đường huyết tăng nhanh hay chậm so với glucose nguyên chất; tải đường huyết (GL) nhân thêm lượng tinh bột thật sự có trong phần ăn. Hai con số này hữu ích để so sánh các loại tinh bột với nhau, nhưng chúng được đo khi ăn một món riêng lẻ lúc đói. Trong bữa cơm thật, cơm luôn đi cùng cá, thịt, rau, dầu mỡ, và chính các chất đi kèm này làm đường cong sau ăn khác hẳn con số trên bảng.

Bài này giải thích GI và GL được đo thế nào, cách đọc cho đúng, vì sao đạm, chất béo và chất xơ làm thay đổi phản ứng đường huyết của cả bữa, và những chỗ dễ hiểu sai khi tra bảng GI trên mạng.

GI được đo như thế nào

Để đo GI của một món, người ta cho một nhóm người khoẻ nhịn ăn qua đêm rồi ăn một lượng món đó chứa đúng 50 gam carbohydrate hấp thu được (tức là đã trừ chất xơ). Đường huyết được lấy mẫu nhiều lần trong hai giờ, vẽ thành đường cong, rồi tính diện tích dưới đường cong. Diện tích đó được so với diện tích khi cùng những người ấy uống 50 gam glucose. Glucose được quy ước bằng 100.

Theo cách phân nhóm thông dụng, do nhóm nghiên cứu tại Đại học Sydney phổ biến và nhiều tài liệu dinh dưỡng dùng lại, GI từ 55 trở xuống là thấp, từ 56 đến 69 là trung bình, từ 70 trở lên là cao. Con số của một món có thể chênh khá nhiều giữa các lần đo, các giống, các cách nấu, nên một món thường có một khoảng chứ không phải một con số cứng.

Hai điều đáng nhớ từ cách đo này. Thứ nhất, GI chỉ áp dụng cho thực phẩm có đáng kể carbohydrate; thịt, cá, trứng, dầu ăn gần như không có GI vì không chứa tinh bột hay đường. Thứ hai, GI được đo khi ăn món đó một mình lúc bụng đói — tình huống hiếm khi xảy ra với cơm, bún, xôi trong bữa ăn Việt.

Vì vậy, GI phù hợp nhất để trả lời câu hỏi "giữa hai loại tinh bột, loại nào lên đường chậm hơn", chẳng hạn gạo lứt so với gạo trắng, bún so với bánh mì trắng, khoai lang luộc so với khoai tây nghiền.

GL: thêm yếu tố "ăn bao nhiêu"

GI không cho biết bạn ăn bao nhiêu. Một món có GI cao nhưng chứa rất ít tinh bột trong một phần ăn bình thường sẽ không làm đường huyết tăng nhiều. GL ra đời để sửa điểm thiếu này: GL bằng GI nhân với số gam carbohydrate hấp thu được trong phần ăn, chia cho 100.

MứcGI (so với glucose)GL một phần ăn
Thấp55 trở xuống10 trở xuống
Trung bình56–6911–19
Cao70 trở lên20 trở lên

Ví dụ quen thuộc là dưa hấu: GI thuộc nhóm cao, nhưng một miếng vừa ăn chủ yếu là nước, lượng đường không nhiều, nên GL của miếng ấy thấp. Ngược lại, một đĩa cơm trắng đầy vừa có GI trung bình đến cao vừa chứa nhiều tinh bột, nên GL cao. Ví dụ giả định để hình dung phép tính: một phần ăn có GI 60 và chứa 30 gam carbohydrate hấp thu được thì GL là 60 nhân 30 chia 100, bằng 18.

Với người cần để ý đường huyết, GL thường sát thực tế hơn GI vì nó tính cả khẩu phần. Nhưng GL vẫn là con số của một món ăn riêng lẻ, chưa tính các món đi kèm.

Đạm, chất béo và chất xơ thay đổi phản ứng của cả bữa

Chất xơ làm chậm và làm thấp đỉnh. Rau, đậu, đặc biệt các loại có chất xơ hoà tan, làm thức ăn trong dạ dày sệt lại, rỗng chậm hơn, men tiêu hoá tiếp cận tinh bột chậm hơn. Một bát cơm ăn với nhiều rau thường cho đỉnh đường huyết thấp hơn cơm ăn không.

Đạm kích thích insulin và hormone ruột. Cá, thịt, trứng, đậu phụ làm tuỵ tiết thêm insulin và làm ruột tiết các hormone làm chậm rỗng dạ dày. Kết quả là glucose vào máu chậm hơn và được đưa vào tế bào sớm hơn.

Chất béo làm rỗng dạ dày chậm hẳn. Dầu, mỡ, nước cốt dừa giữ thức ăn lâu trong dạ dày. Đỉnh đường huyết đầu tiên thấp hơn, nhưng với bữa rất nhiều béo cùng nhiều tinh bột, đường huyết có thể lên muộn và kéo dài nhiều giờ — điều người dùng insulin thường được dặn để ý với món nhiều dầu mỡ.

Vị chua có thể góp phần. Một số nghiên cứu nhỏ cho thấy giấm, đồ chua ăn cùng bữa có thể làm chậm rỗng dạ dày và giảm nhẹ đường huyết sau ăn. Tác dụng khiêm tốn, không nên uống giấm như một cách chữa.

Cộng lại không đơn giản là trung bình. Người ta từng tính GI của cả bữa bằng cách lấy trung bình có trọng số các món chứa tinh bột. Cách này cho kết quả gần đúng, nhưng thường đánh giá thấp tác dụng làm chậm của đạm và chất béo, nên bữa thật có thể cho đường cong thấp hơn con số tính.

Yếu tố làm GI của cùng một loại tinh bột thay đổi

Ngay cả khi ăn riêng, cùng một nguyên liệu có thể cho GI khác nhau tuỳ cách chọn và cách nấu. Đây là những yếu tố bạn điều chỉnh được trong bếp:

  • Giống gạo: gạo có nhiều amylose (cơm khô, tơi) thường tiêu hoá chậm hơn gạo nhiều amylopectin (cơm dẻo, gạo nếp).
  • Mức xay xát: gạo lứt, gạo còn cám giữ lớp ngoài làm chậm men tiêu hoá; gạo trắng xát kỹ tiêu hoá nhanh hơn.
  • Thời gian nấu và lượng nước: cơm nấu nhão, cháo ninh nhừ, bột nghiền mịn có tinh bột hồ hoá hoàn toàn, lên đường nhanh hơn cơm vừa chín.
  • Độ chín của quả: chuối xanh có nhiều tinh bột kháng, chuối chín vàng có nhiều đường hơn và GI cao hơn.
  • Để nguội: tinh bột đã nấu chín rồi để nguội một phần chuyển thành dạng khó tiêu hơn, làm GI giảm nhẹ.
  • Dạng hạt hay dạng bột: bún, bánh làm từ bột gạo xay mịn thường tiêu hoá nhanh hơn hạt gạo nguyên; mì làm từ bột cán chặt lại tiêu hoá chậm hơn bánh mì xốp.

Đọc bảng GI cho đúng

Bảng GI trên mạng thường lấy số từ các cơ sở dữ liệu quốc tế, đo với giống lúa, cách nấu, nhóm người khác người Việt. Một con số GI cho "cơm trắng" có thể đến từ một giống gạo hoàn toàn khác loại bạn đang nấu. Vì vậy, nên dùng bảng để so sánh tương đối giữa các nhóm (ngũ cốc nguyên hạt so với tinh chế, đậu đỗ so với bánh ngọt) hơn là bám vào từng con số.

Đừng dùng GI để đánh giá cả một chế độ ăn. Nhiều món GI thấp lại nhiều chất béo bão hoà hoặc nhiều năng lượng, chẳng hạn bánh có nhiều bơ, kem. Ngược lại, khoai tây luộc GI cao nhưng vẫn là thực phẩm bổ ích khi ăn lượng vừa phải cùng rau và đạm.

Cũng đừng quên rằng phản ứng đường huyết khác nhau giữa người với người. Cùng một bát bún, hai người có thể cho đường cong khác nhau, phụ thuộc cân nặng, mức vận động, giấc ngủ, thuốc đang dùng. Con số GI là trung bình của một nhóm, không phải dự báo cho riêng bạn.

Cách dùng thực tế nhất: chọn tinh bột ít tinh chế khi có thể, giữ lượng vừa phải, và luôn ăn kèm rau và một món đạm. Ba việc này cùng lúc thường quan trọng hơn việc chọn đúng món có GI thấp nhất bảng.

Áp dụng vào bữa cơm Việt

Hiểu GI và GL chỉ có ích khi đổi được thành vài thay đổi cụ thể trong bếp. Các bước dưới đây không đòi hỏi tra bảng hay tính toán, chỉ dựa vào nguyên lý đã nêu:

  1. Nấu cơm vừa nước, hạt còn rời, tránh nấu nhão; với cháo, nấu vừa nhừ thay vì ninh kỹ đến tan hạt nếu không có lý do sức khoẻ cần cháo nhuyễn.
  2. Trộn một phần gạo lứt, gạo đỏ hoặc đậu đỗ vào nồi cơm trắng; bắt đầu từ một phần tư rồi tăng dần để cả nhà quen vị.
  3. Ở bữa sáng, chọn món có cả tinh bột, đạm và rau như bún, phở nhiều rau, bánh mì kẹp trứng và dưa leo, thay vì chỉ một chiếc bánh ngọt hay xôi trắng.
  4. Giữ lượng tinh bột mỗi bữa ở mức quen thuộc, tránh xới thêm nhiều lần; nếu ăn thêm khoai, ngô, bánh thì bớt cơm tương ứng vì chúng cũng là tinh bột.
  5. Luôn có ít nhất một đĩa rau và một món đạm cùng mâm; đây là cách đơn giản nhất để hạ phản ứng đường huyết của cả bữa.
  6. Hạn chế đồ uống có đường đi kèm bữa ăn; một cốc nước ngọt có GL cao tương đương một phần cơm đáng kể mà không làm no.

Những thay đổi này hợp với cả nhà, không cần nấu riêng cho người cần để ý đường huyết. Người đang điều trị đái tháo đường vẫn cần kế hoạch ăn cụ thể do bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng đặt ra.

Khi nào nên gặp bác sĩ

Người đang điều trị đái tháo đường nên dùng GI và GL theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng, vì việc tính lượng carbohydrate từng bữa gắn trực tiếp với liều thuốc, nhất là insulin. Tự đổi loại tinh bột hay lượng ăn mà không báo bác sĩ có thể làm đường huyết lệch khỏi mục tiêu, cả cao lẫn thấp.

Bạn nên đi khám nếu thấy mệt rã rời, buồn ngủ không cưỡng được sau mỗi bữa nhiều tinh bột, kèm khát nhiều, tiểu nhiều hay sụt cân, hoặc nếu trong gia đình có người đái tháo đường và bạn chưa từng xét nghiệm đường huyết. Phụ nữ đang mang thai cần làm xét nghiệm đường huyết theo lịch khám thai, không tự đánh giá bằng bảng GI. Người có bệnh thận, bệnh gan nên hỏi bác sĩ trước khi đổi sang chế độ ăn nhiều đạm hoặc nhiều chất béo để "hạ GI" bữa ăn.

Câu hỏi thường gặp

Gạo lứt có GI thấp hơn gạo trắng bao nhiêu?

Tuỳ giống và cách nấu, gạo lứt thường có GI thấp hơn gạo trắng cùng loại, nhưng khoảng chênh không cố định. Gạo lứt nấu nhừ có thể lên đường nhanh hơn gạo trắng nhiều amylose nấu vừa. Điều chắc chắn hơn là gạo lứt giữ nhiều chất xơ, vitamin nhóm B và khoáng hơn.

Món không có tinh bột như thịt, trứng có GI bằng không phải không?

Thịt, cá, trứng, dầu ăn hầu như không có carbohydrate nên không đo được GI theo cách chuẩn. Nói GI bằng không là không chính xác, đúng hơn là không áp dụng. Các món này vẫn ảnh hưởng đường huyết gián tiếp khi ăn cùng tinh bột, thường theo hướng làm chậm.

Ăn đồ GI thấp có giúp giảm cân không?

GI thấp thường đi kèm nhiều chất xơ, giúp no lâu, nên có thể hỗ trợ giảm cân ở một số người. Tuy vậy, cân nặng phụ thuộc chủ yếu vào tổng năng lượng ăn vào và tiêu hao. Món GI thấp nhưng nhiều béo vẫn làm tăng cân nếu ăn nhiều.

Trái cây ngọt như xoài, sầu riêng có GI cao không?

Xoài chín có GI trung bình, sầu riêng có nhiều chất béo nên đường lên không quá nhanh nhưng năng lượng rất cao. Với trái cây, lượng ăn quan trọng hơn GI. Một vài miếng sau bữa khác hẳn cả một quả lớn lúc bụng đói.

Đường ăn kiêng không calo có GI không?

Các chất tạo ngọt không năng lượng hầu như không làm tăng đường huyết trực tiếp. Tuy vậy, Tổ chức Y tế Thế giới năm 2023 khuyên không nên dùng chúng như cách kiểm soát cân nặng lâu dài. Người đái tháo đường nên hỏi bác sĩ về việc dùng chất tạo ngọt.

Có cần tự tính GL cho từng bữa không?

Với người khoẻ, không cần. Hiểu nguyên tắc — tinh bột ít tinh chế, lượng vừa, ăn kèm rau và đạm — là đủ. Người dùng insulin thường được hướng dẫn đếm carbohydrate, việc này nên học trực tiếp với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138