Ăn nhiều đạm không làm mất canxi xương ở người có đủ canxi trong khẩu phần; các tổng quan nghiên cứu gần đây cho thấy đạm đủ, thậm chí cao hơn mức tối thiểu, có xu hướng đi cùng mật độ xương tốt hơn. Lời đồn "ăn nhiều thịt làm rửa trôi canxi" đến từ một quan sát có thật: khi ăn nhiều đạm, lượng canxi trong nước tiểu tăng. Nhưng câu chuyện chưa dừng ở đó, vì đạm cũng làm ruột hấp thu canxi tốt hơn.
Bài này giải thích vì sao đạm và canxi gắn với nhau, bằng chứng đã thay đổi thế nào, điều kiện để đạm có lợi cho xương, và cách phối món Việt có cả hai. Phần canxi đi với vitamin D, vitamin K, phốt pho hay muối thuộc những chủ đề khác của trang.
Lời đồn bắt đầu từ đâu
Từ nhiều thập kỷ trước, các nghiên cứu chuyển hoá đã thấy rằng khi người tham gia ăn nhiều đạm hơn, lượng canxi đào thải qua nước tiểu tăng lên. Lý giải phổ biến lúc đó là giả thuyết "tải axit": quá trình chuyển hoá các axit amin chứa lưu huỳnh trong đạm động vật tạo ra axit, cơ thể phải lấy chất đệm từ xương để trung hoà, kéo theo canxi ra khỏi xương rồi ra nước tiểu.
Giả thuyết này nghe hợp lý và được nhắc lại rộng rãi, đến mức nhiều người tin rằng chế độ ăn nhiều thịt, trứng, sữa là nguyên nhân gây loãng xương. Một số nghiên cứu quan sát giữa các quốc gia cũng được dùng làm bằng chứng: nơi ăn nhiều đạm động vật lại có tỷ lệ gãy xương hông cao.
Vấn đề là các so sánh giữa quốc gia lẫn rất nhiều yếu tố khác: tuổi thọ, chiều cao, mức vận động, ánh nắng, cách ghi nhận gãy xương. Còn các nghiên cứu chuyển hoá ban đầu chỉ đo canxi trong nước tiểu mà không đo đủ lượng canxi được hấp thu ở ruột. Khi các phương pháp đo tốt hơn ra đời, bức tranh đã khác.
Hiện nay, giả thuyết tải axit với xương được xem là chưa thuyết phục ở người có chức năng thận bình thường, vì thận và hệ hô hấp điều chỉnh độ axit của máu rất chặt.
Đạm và canxi thật ra liên quan với nhau thế nào
Đạm làm tăng hấp thu canxi ở ruột. Các nghiên cứu dùng đồng vị canxi để đánh dấu cho thấy khi khẩu phần nhiều đạm, ruột hấp thu canxi nhiều hơn. Một phần lớn lượng canxi tăng trong nước tiểu chính là canxi được hấp thu thêm, không phải canxi rút từ xương.
Xương không chỉ có canxi. Khoảng một nửa thể tích xương là khung đạm, chủ yếu collagen, trên đó tinh thể canxi phốt phát bám vào. Thiếu đạm thì khung yếu, canxi có đủ cũng khó giữ được độ dẻo dai của xương.
Đạm kích thích yếu tố tăng trưởng. Ăn đủ đạm làm tăng IGF-1, một chất tham gia tạo xương và duy trì cơ. Cơ khoẻ kéo lên xương khi vận động, đó cũng là tín hiệu để xương giữ khối lượng.
Đạm giữ cơ, giảm ngã. Ở người lớn tuổi, gãy xương thường xảy ra sau một cú ngã. Đủ đạm giúp giữ khối cơ và sức chân, gián tiếp giảm nguy cơ ngã, điều mà chỉ uống canxi không làm được.
Hai chất cần nhau. Một số nghiên cứu gợi ý lợi ích của đạm với xương rõ nhất khi canxi đủ; khi canxi trong khẩu phần thấp, đạm cao có thể không còn lợi. Nói cách khác, đạm và canxi nên được tăng cùng nhau chứ không đổi chỗ cho nhau.
Bằng chứng hiện nay nói gì
Nhìn lại các tổng quan hệ thống và phân tích gộp trong khoảng mười năm gần đây, có thể tóm tắt bức tranh chung như sau, kèm mức độ chắc chắn:
| Câu hỏi | Kết luận chung | Mức chắc chắn |
|---|---|---|
| Ăn nhiều đạm có làm giảm mật độ xương không? | Không thấy tác hại; nhiều nghiên cứu thấy đạm cao hơn đi cùng mật độ xương tốt hơn ở một số vị trí | Trung bình |
| Đạm động vật có hại hơn đạm thực vật cho xương? | Chưa thấy khác biệt rõ khi tổng đạm và canxi tương đương | Thấp đến trung bình |
| Đạm có giảm gãy xương không? | Có xu hướng có lợi, nhất là ở người lớn tuổi thiếu đạm, nhưng dữ liệu còn hạn chế | Thấp |
| Thiếu đạm có hại cho xương không? | Người lớn tuổi ăn ít đạm dễ mất cơ, mất xương, hồi phục chậm sau gãy xương | Trung bình |
| Đạm cao khi canxi thấp? | Lợi ích có thể không còn; nên bảo đảm đủ canxi | Thấp |
Bức tranh này đúng với người có chức năng thận bình thường. Người bệnh thận mạn có những nguyên tắc riêng về đạm do bác sĩ đặt ra, không áp dụng lập luận trên.
Về mức đạm, các tổ chức như WHO, FAO và Đại học Liên Hợp Quốc từng đưa ra mức an toàn cho người lớn khoảng 0,83 gam đạm cho mỗi kilôgam cân nặng mỗi ngày. Viện Dinh dưỡng Quốc gia có bảng nhu cầu khuyến nghị riêng cho người Việt theo tuổi, giới; bạn nên tra bản hiện hành.
Phối món Việt có cả đạm lẫn canxi
Nhiều món quen thuộc vốn đã ghép sẵn đạm và canxi trong cùng một miếng ăn, chỉ cần giữ cách ăn đúng:
- Tôm, tép nhỏ ăn cả vỏ: tép rang, tôm đồng kho, canh tép rau muống. Vỏ chứa canxi, thịt chứa đạm.
- Cá nhỏ kho nhừ ăn cả xương: cá cơm, cá bống, cá nục kho rục xương mềm. Xương mềm ăn được mang canxi đáng kể.
- Đậu phụ: đậu phụ đông tụ bằng thạch cao thực phẩm (canxi sulfat) thường chứa nhiều canxi hơn loại làm bằng nước chua; bạn có thể hỏi người bán hoặc xem thành phần trên bao bì.
- Sữa, sữa chua, phô mai: vừa có đạm chất lượng cao vừa có canxi dễ hấp thu, hợp làm bữa phụ.
- Cua đồng: canh cua giã lọc lấy nước mang cả đạm và canxi từ mai, càng.
- Rau lá xanh ít oxalat: cải bẹ, cải làn, bông cải xanh có canxi hấp thu khá; ăn cùng món đạm trong bữa.
Lưu ý: những món kho mặn như tép rang, cá kho thường nhiều muối, mà muối làm tăng đào thải canxi. Nên nêm vừa và ăn cùng nhiều rau.
Một ví dụ giả định cho một ngày: bữa sáng bát phở có thịt và rau; bữa trưa cơm với đậu phụ sốt cà chua, canh cải; bữa phụ một hộp sữa chua; bữa tối cá nục kho rục ăn cả xương với rau luộc. Không món nào đặc biệt, nhưng đạm được chia đều và canxi đến từ ba bốn nguồn khác nhau.
Ăn đủ đạm cho xương mà không quá đà
Với người khoẻ, mục tiêu là đủ cả hai chất, trải đều trong ngày. Một cách làm đơn giản:
- Mỗi bữa chính có một món đạm cỡ lòng bàn tay: cá, thịt nạc, trứng, đậu phụ, tôm.
- Chia đạm đều ba bữa thay vì dồn vào bữa tối; điều này đặc biệt có ích với người lớn tuổi để giữ cơ.
- Mỗi ngày có ít nhất một nguồn canxi rõ ràng: sữa hoặc sữa chua, đậu phụ thạch cao, tôm tép, cá nhỏ ăn cả xương.
- Giữ rau xanh trong mọi bữa, vì rau cung cấp kali, magie, vitamin K — những chất cũng cần cho xương.
- Hạn chế bột đạm, thực phẩm bổ sung đạm liều cao nếu không có chỉ định; đồ ăn thường đã đủ cho phần lớn người.
- Duy trì vận động có chịu lực như đi bộ nhanh, leo cầu thang, tập sức mạnh, vì xương cần lực kéo của cơ mới dùng tốt đạm và canxi.
Khi nào thiếu đạm mới là vấn đề thật
Với người trẻ, khoẻ, ăn uống đa dạng, khẩu phần đạm thường đã đủ và chuyện "ăn nhiều đạm hại xương" hay "thiếu đạm hại xương" ít khi là vấn đề thực tế. Thiếu đạm hay gặp hơn ở người lớn tuổi ăn ít, người bệnh lâu ngày, người vừa phẫu thuật hoặc vừa gãy xương, người ăn kiêng khắt khe để giảm cân nhanh.
Ở người lớn tuổi, cảm giác ngon miệng giảm, răng yếu, khó nhai thịt, nên bữa ăn dễ nghiêng về cháo trắng, cơm chan canh. Lượng đạm thấp kéo dài làm mất cơ, đi lại chậm, dễ ngã — và một cú ngã ở xương đã thưa có thể dẫn tới gãy cổ xương đùi. Cho thêm trứng hấp, đậu phụ non, cá hấp gỡ xương, sữa chua vào bữa là cách tăng đạm mềm, dễ ăn.
Người ăn kiêng giảm cân nhanh, cắt mạnh năng lượng mà không giữ đủ đạm, sẽ mất cả mỡ lẫn cơ và một phần khối xương. Giảm cân từ từ, giữ đủ đạm và vận động có chịu lực giúp hạn chế mất xương trong giai đoạn này.
Sau gãy xương, cơ thể cần đạm để tạo can xương và phục hồi cơ. Đây là giai đoạn nên có hướng dẫn dinh dưỡng từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng thay vì tự ăn theo kinh nghiệm truyền miệng như uống thật nhiều nước hầm xương.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Bạn nên gặp bác sĩ nếu từng gãy xương sau một va chạm nhẹ, thấy chiều cao giảm rõ, lưng còng dần, hoặc thuộc nhóm nguy cơ loãng xương như phụ nữ sau mãn kinh, người dùng thuốc nhóm corticoid kéo dài, người có cha mẹ gãy xương hông. Bác sĩ sẽ quyết định có cần đo mật độ xương và có cần bổ sung canxi, vitamin D hay điều trị khác hay không.
Người có bệnh thận mạn, sỏi thận tái phát, bệnh gan, gút nên hỏi bác sĩ trước khi tăng đạm hoặc dùng bột đạm, vì lượng đạm phù hợp với họ khác người khoẻ. Người cao tuổi ăn kém, sụt cân, đi lại yếu dần cũng nên được khám để đánh giá dinh dưỡng, thay vì tự bổ sung. Không tự dùng viên canxi liều cao khi chưa hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, vì canxi bổ sung quá mức có thể liên quan tới sỏi thận và tương tác với một số nhóm thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Uống sữa nhiều có gây loãng xương như một số bài viết nói không?
Các tổng quan nghiên cứu không ủng hộ nhận định này. Sữa cung cấp cả đạm và canxi dễ hấp thu. Một vài nghiên cứu quan sát có kết quả lẫn lộn, nhưng không đủ để kết luận sữa gây loãng xương. Người không dung nạp lactose có thể dùng sữa chua, phô mai hoặc nguồn canxi khác.
Ăn chay có đủ đạm và canxi cho xương không?
Có thể đủ nếu khẩu phần được sắp xếp tốt với đậu phụ, đậu đỗ, hạt, rau lá xanh ít oxalat và các thực phẩm tăng cường canxi. Người ăn chay hoàn toàn cần chú ý hơn. Chi tiết cho người ăn chay nên tham khảo chuyên gia dinh dưỡng.
Đạm động vật có làm axit hoá cơ thể không?
Chuyển hoá đạm có tạo ra axit, nhưng thận và phổi giữ độ axit của máu trong một khoảng rất hẹp. Ở người thận khoẻ, chế độ ăn không làm máu bị axit hoá. Ăn kèm nhiều rau quả giàu kali cũng giúp cân bằng.
Người tập thể hình ăn rất nhiều đạm có hại xương không?
Với người khoẻ, chưa thấy bằng chứng đạm cao hại xương. Tuy vậy, khẩu phần quá lệch về đạm có thể thiếu rau, thiếu tinh bột, thiếu canxi. Người có tiền sử sỏi thận hoặc bệnh thận nên hỏi bác sĩ về mức đạm phù hợp.
Nước hầm xương có nhiều canxi không?
Nước hầm xương thường chứa ít canxi hơn nhiều người nghĩ, vì canxi trong xương khó tan ra nước. Nước hầm có gelatin và vị ngon, nhưng không nên coi là nguồn canxi chính. Cá nhỏ ăn cả xương, tôm tép, đậu phụ thạch cao và sữa hiệu quả hơn.
Có cần uống canxi khi ăn nhiều đạm không?
Không cần tự uống viên canxi chỉ vì ăn nhiều đạm. Điều quan trọng là khẩu phần có đủ canxi từ thực phẩm. Việc dùng viên canxi nên do bác sĩ quyết định dựa trên chế độ ăn, tuổi và nguy cơ của từng người.