Cá nhỏ kho nhừ ăn được cả xương, tép nhỏ rang cả vỏ mềm và cua đồng giã lọc nấu canh là những nguồn canxi thật sự của bữa cơm Việt, nhất là với gia đình ít uống sữa. Điểm mấu chốt là phần xương, vỏ phải được ăn vào chứ không bị nhả ra: cá to, xương cứng, tôm lớn bóc vỏ thì phần canxi đó gần như không tới được người ăn.
Bài viết nói cụ thể món nào đáng tin, nấu thế nào để xương mềm, lưu ý gì với trẻ nhỏ và người già, và bóc lại một niềm tin phổ biến: nồi nước hầm xương ninh cả ngày có đúng là "nhiều canxi" không. Chuyện canxi cần vitamin D, K đi cùng thế nào có ở danh mục các cặp chất hỗ trợ; bài này chỉ bàn món ăn.
Vì sao xương và vỏ là chỗ chứa canxi
Phần lớn canxi trong cơ thể động vật nằm ở xương, còn ở giáp xác như tôm, tép, cua thì nằm trong lớp vỏ cứng. Thịt cá, thịt tôm bóc vỏ có ít canxi. Vì vậy cùng là cá, một con cá cơm ăn cả con cung cấp nhiều canxi hơn hẳn một khúc cá basa phi lê; cùng là tôm, đĩa tép rang ăn cả vỏ khác hẳn đĩa tôm sú bóc nõn.
Ở nhiều nước châu Á có bữa ăn ít sữa, cá nhỏ ăn cả xương được giới dinh dưỡng thừa nhận là nguồn canxi quan trọng. Các phân tích ở khu vực Nam Á, Đông Nam Á cho thấy lượng canxi trong cá nhỏ ăn cả con có thể đáng kể. Riêng với vỏ tép, vỏ cua, lượng canxi đo được cao, nhưng phần cơ thể thật sự hấp thu từ lớp vỏ giòn chưa có số đo chắc chắn cho kiểu nấu gia đình, nên coi là nguồn phụ trợ, không phải nguồn chính.
Điều kiện để canxi trong xương cá có ích là xương phải đủ mềm để nhai nát và nuốt. Xương cứng nuốt vội không chỉ ít được hấp thu mà còn nguy hiểm. Do đó cách nấu quyết định gần hết giá trị của nhóm món này.
Món nào đáng tin, món nào chỉ là phụ trợ
Bảng dưới xếp theo mức độ tin cậy của món như một nguồn canxi trong bữa gia đình, không đưa con số vì hàm lượng thay đổi theo loại cá, kích cỡ, cách nấu.
| Món | Phần chứa canxi được ăn | Mức tin cậy | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Cá cơm, cá linh, cá bống nhỏ kho, chiên giòn | Cả con, cả xương | Cao | Thường mặn, cân nhắc muối |
| Cá mòi, cá trích đóng hộp | Xương đã mềm do quá trình tiệt trùng | Cao | Đọc lượng muối trên hộp |
| Cá kho nhừ bằng nồi áp suất, có chua | Xương mềm có thể nhai | Khá | Kiểm từng miếng trước khi cho trẻ, người già |
| Tép đồng, tép biển nhỏ rang cả vỏ | Vỏ mềm, đầu tép | Khá | Vỏ giòn, nhiều muối; mức hấp thu chưa rõ |
| Canh cua đồng giã lọc | Phần cua mịn, một phần chất trong nước | Khá | Phần vỏ thô bị lọc bỏ; nấu chín kỹ |
| Nước hầm xương heo, bò | Nước dùng | Thấp | Ngon, nhiều đạm, ít canxi |
| Tôm to bóc vỏ, cá phi lê | Thịt | Thấp | Nguồn đạm tốt, không phải nguồn canxi |
Có thể thấy những món "nhà nghèo" ngày xưa như cá kho tộ cá nhỏ, tép rang khế, mắm cá cơm lại là những món làm tốt nhất việc cấp canxi. Những món sang hơn như tôm hùm bóc vỏ, cá hồi phi lê thì đạm cao nhưng canxi không nhiều.
Kho cá cho nhừ xương: các bước gợi ý
Kho cá nhừ xương là kỹ năng có sẵn ở nhiều vùng, như cá kho làng Vũ Đại hay cá kho tộ miền Tây. Dưới đây là các bước nguyên lý, tuỳ khẩu vị mà nêm nếm.
- Chọn cá nhỏ hoặc cá vừa: cá nục, cá bống, cá trích, cá diếc, cá cơm, cá linh. Cá to xương cứng rất khó nhừ; cá nhỏ tươi, mắt trong, thân chắc giữ được hình khi kho lâu.
- Làm sạch, khứa nhẹ, ướp gia vị. Cá nhỏ để nguyên con, cá vừa có thể cắt khúc.
- Thêm vị chua vào nồi kho: vài lát khế, me, cà chua, hoặc chút giấm. Môi trường chua giúp xương mềm nhanh hơn khi nấu lâu, đồng thời làm món đậm đà hơn.
- Kho lửa nhỏ nhiều giờ, hoặc dùng nồi áp suất. Nồi áp suất rút ngắn thời gian từ nửa ngày xuống còn khoảng một hai giờ tuỳ loại cá; xem hướng dẫn của nồi.
- Thử xương trước khi tắt bếp. Lấy một miếng, bóp xương sống giữa hai ngón tay; xương bóp vụn hoặc nhai nát dễ dàng là đạt.
- Rim cạn nước ở lửa nhỏ, không đảo mạnh. Cá đã nhừ dễ nát, chỉ lắc nhẹ nồi.
Cá hộp kiểu cá mòi sốt cà, cá trích ngâm dầu cũng có xương mềm nhờ quá trình tiệt trùng ở nhiệt độ cao, ăn được cả xương. Đây là lựa chọn tiện cho người bận, chỉ cần để ý lượng muối và chọn hộp không phồng, không móp.
Nước hầm xương có nhiều canxi không
Đây là niềm tin rất phổ biến: ninh xương ống cả ngày thì nước dùng sẽ "đầy canxi". Thực tế, các phân tích nước hầm xương cho thấy lượng canxi hoà vào nước khá thấp, thấp hơn nhiều so với một ly sữa hay một đĩa cá nhỏ ăn cả xương. Canxi trong xương nằm ở dạng khoáng rất bền, không tan dễ vào nước dù ninh lâu. Thêm giấm vào nồi hầm có thể làm tăng một chút nhưng không biến nồi nước dùng thành nguồn canxi chính.
Nồi nước hầm xương vẫn có giá trị: nó cho nước dùng ngọt, có gelatin và một ít đạm, giúp món canh, món phở, bún ngon hơn, ăn được nhiều rau hơn. Nhưng nếu gia đình đang trông vào nước hầm xương để bù canxi cho trẻ hay người già, hãy chuyển sự chú ý sang cá nhỏ ăn cả xương, đậu phụ, rau họ cải, sữa và chế phẩm sữa.
Một lưu ý nữa với nước hầm xương lâu là lượng chất béo và muối, nhất là khi nồi nước dùng được đun đi đun lại nhiều ngày: phần mỡ nổi nên hớt bớt, nêm muối vừa phải, nhất là với người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp.
Lưu ý muối, xương hóc và người bệnh gout
Muối là cái giá đi kèm. Cá kho tộ, tép rang, mắm cá cơm thường rất mặn. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị người lớn dùng dưới 5 gam muối mỗi ngày; một bữa nhiều món kho mặn dễ vượt quá. Kho nhạt hơn, ăn kèm nhiều rau và canh nhạt giúp cân đối.
Hóc xương ở trẻ nhỏ và người già. Dù xương đã mềm, trẻ dưới ba tuổi và người già răng yếu, khó nuốt vẫn có nguy cơ hóc. Với trẻ nhỏ, nghiền nát cá đã nhừ, kiểm bằng tay trước khi đút. Không cho trẻ ăn tép rang vỏ cứng, đầu tép nhọn.
Người bệnh gout cần hỏi trước. Cá cơm, cá trích, cá mòi, tép, cua đều là thực phẩm nhiều purin. Người bị gout hoặc acid uric máu cao nên hỏi bác sĩ về lượng phù hợp thay vì ăn nhiều để lấy canxi.
Dị ứng hải sản. Người dị ứng tôm cua không thay được bằng tép rang hay canh cua. Chuyển sang cá nhỏ, đậu phụ, rau họ cải nếu bác sĩ xác nhận không dị ứng cá.
Ghép với những nguồn canxi khác trên mâm cơm
Cá nhỏ, tép, cua là một phần của bức tranh. Một gia đình ít uống sữa có thể gom canxi từ nhiều món nhỏ trong ngày thay vì trông vào một món. Vài nguồn dễ có ở Việt Nam:
- Đậu phụ: lượng canxi tuỳ chất làm đông; đậu làm đông bằng thạch cao (canxi sulfat) thường nhiều canxi hơn đậu làm đông bằng nước chua. Đậu phụ rán, đậu sốt cà chua, đậu nấu canh đều được.
- Rau họ cải ít oxalat: cải xanh, cải làn, cải ngọt, bông cải. Lượng canxi mỗi đĩa không lớn bằng cá nhỏ, nhưng canxi trong nhóm rau này hấp thu khá tốt.
- Vừng và muối vừng: vừng có canxi, rắc lên rau luộc, cơm nắm, xôi; vừng giã dập giúp nhai và tiêu hoá tốt hơn hạt nguyên.
- Sữa chua, sữa, phô mai: với người dung nạp được, đây vẫn là nguồn canxi tập trung và dễ tính lượng nhất. Người không dung nạp lactose có thể thử sữa chua hoặc sữa không lactose.
- Ốc, hến, nghêu: có canxi và nhiều khoáng khác, nấu chín kỹ.
- Cá hồi, cá thu, trứng: không nhiều canxi nhưng có vitamin D, chất giúp cơ thể dùng canxi; cùng với ánh nắng, đây là phần bổ trợ.
Rải đều canxi qua ba bữa thường tốt hơn dồn vào một bữa, vì ruột hấp thu canxi hiệu quả hơn khi mỗi lần lượng vừa phải. Bữa sáng có sữa chua, bữa trưa có đậu phụ và rau cải, bữa tối có cá nhỏ kho là một cách chia dễ áp dụng.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Hóc xương cá là tình huống cần xử lý đúng: không nuốt cơm nắm, không móc họng sâu, không uống giấm theo mẹo dân gian. Nếu thấy đau nhói khi nuốt kéo dài, nuốt vướng, chảy nước dãi, khó thở, ho ra máu, hoặc trẻ quấy khóc bỏ ăn sau khi ăn cá, cần tới cơ sở y tế có chuyên khoa tai mũi họng để được lấy dị vật.
Về chuyện canxi, nếu bạn hoặc người nhà đã được chẩn đoán loãng xương, có tiền sử gãy xương sau va chạm nhẹ, hoặc phải kiêng sữa vì lý do bệnh lý, hãy trao đổi với bác sĩ về nhu cầu canxi và vitamin D cụ thể. Bác sĩ sẽ quyết định có cần bổ sung bằng viên hay không, liều thế nào; bữa ăn với cá nhỏ, đậu phụ, rau họ cải vẫn là nền tảng. Người bệnh thận, người có tiền sử sỏi thận không nên tự uống viên canxi mà chưa hỏi bác sĩ. Trẻ chậm lớn, hay chuột rút về đêm, người lớn tuổi bị giảm chiều cao rõ theo năm hoặc đau lưng kéo dài cũng là những lý do nên đi khám thay vì chỉ ăn thêm cá kho, vì nguyên nhân có thể không nằm ở bữa ăn.
Câu hỏi thường gặp
Ăn xương cá có bị sỏi thận không?
Canxi từ thực phẩm như cá nhỏ ăn cả xương không được xem là nguyên nhân gây sỏi thận ở người khoẻ mạnh; canxi ăn vào trong bữa còn giữ bớt oxalat trong ruột. Người đã có sỏi thận nên theo hướng dẫn của bác sĩ về chế độ ăn cụ thể.
Vỏ tôm có ăn được không?
Vỏ tôm nhỏ, tép rang giòn ăn được và có canxi, nhưng phần hấp thu được chưa rõ. Vỏ tôm to cứng, sắc thì khó tiêu và có thể gây tổn thương niêm mạc. Với tôm to, bóc vỏ và tìm canxi ở món khác.
Cá hộp có giữ được canxi trong xương không?
Có. Cá mòi, cá trích đóng hộp có xương mềm nhờ quá trình tiệt trùng ở nhiệt độ cao, ăn được cả xương nên giữ phần canxi đó. Khi chọn, bạn đọc lượng muối, chọn hộp không phồng, không móp, không gỉ.
Có nên xay xương cá thành bột trộn cháo cho trẻ không?
Không nên tự làm bột xương cá ở nhà vì khó kiểm soát độ mịn, mảnh xương sắc có thể gây hóc hoặc tổn thương. Trẻ nhỏ nên ăn cá đã nấu nhừ, nghiền kỹ, kết hợp các nguồn canxi khác theo hướng dẫn của bác sĩ nhi.
Nồi áp suất kho cá có làm mất chất không?
Nấu ở áp suất cao rút ngắn thời gian, nên mất vitamin do nhiệt không nhiều hơn kho lửa nhỏ nhiều giờ. Canxi trong xương không bị nhiệt phá huỷ. Bạn chỉ cần theo đúng hướng dẫn an toàn của nồi và lượng nước tối thiểu.
Ăn canh cua đồng có cần lọc kỹ không?
Cần. Cua đồng giã nhuyễn rồi lọc lấy nước, bỏ phần vỏ thô để tránh hóc và khó tiêu. Canh phải đun sôi kỹ vì cua đồng có thể mang ký sinh trùng; không ăn cua đồng sống hoặc chưa chín.