Trứng nấu chín cho cơ thể lấy được đạm tốt hơn hẳn trứng sống, lòng trắng chín không còn giữ biotin lại, và lòng đỏ ăn cùng rau giúp cơ thể hấp thu carotenoid từ rau tốt hơn. Lòng đào hay chín kỹ chênh nhau không nhiều về dinh dưỡng; khác biệt lớn nằm ở an toàn vi sinh, nhất là với trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người già.
Bài viết bàn chuyện bếp: trứng sống, lòng đào, chín kỹ khác gì nhau với việc cơ thể lấy chất, nên chọn cách nấu nào cho món nào, ăn trứng kèm gì để bổ trợ, và vài hiểu lầm hay gặp. Vai trò của từng vitamin trong trứng có ở các danh mục vitamin của trang.
Trứng chín hay sống: cơ thể lấy được bao nhiêu đạm
Có một hình ảnh quen trong phim là người tập thể hình đập trứng sống vào cốc uống cho "nhiều đạm". Thực tế ngược lại: đạm trong trứng sống khó tiêu hoá hơn nhiều. Một nghiên cứu đo trên người cho thấy phần đạm trứng được hấp thu ở ruột non khi ăn trứng chín cao hơn đáng kể so với trứng sống, khoảng chín phần mười so với khoảng một nửa. Lý do là nhiệt làm các phân tử đạm duỗi ra, men tiêu hoá dễ tiếp cận hơn.
Lòng trắng trứng sống còn có những chất ức chế men tiêu hoá đạm, bị bất hoạt khi nấu chín. Vì vậy, nếu mục đích ăn trứng là để lấy đạm, trứng chín là lựa chọn hợp lý cả về dinh dưỡng lẫn an toàn. Không cần nấu quá lâu: lòng trắng đã đông đặc là phần lớn đạm đã chuyển sang dạng dễ tiêu.
Với lòng đỏ, mức chín ảnh hưởng ít hơn tới đạm vì lượng đạm trong lòng đỏ nhỏ hơn và chất béo trong lòng đỏ vốn dễ hấp thu. Lòng đỏ hơi sệt hay chín hẳn đều cho phần lớn các chất tan trong dầu như vitamin A, D, E, lutein. Nấu ở nhiệt rất cao, rất lâu, như trứng chiên cháy cạnh hay trứng kho nhiều giờ, có thể làm giảm một phần các vitamin nhạy nhiệt, nhưng giá trị đạm vẫn giữ nguyên.
Lòng trắng sống và biotin
Lòng trắng trứng sống chứa avidin, một loại đạm gắn rất chặt với biotin, một vitamin nhóm B. Khi avidin gắn biotin trong ruột, cơ thể không hấp thu được biotin đó. Người ăn rất nhiều lòng trắng sống trong thời gian dài đã có trường hợp được ghi nhận thiếu biotin với biểu hiện da, tóc. Điều này không xảy ra với trứng nấu chín, vì nhiệt làm avidin mất khả năng gắn biotin.
Với người ăn trứng theo cách thông thường của người Việt, gần như luôn nấu chín, chuyện này không phải mối lo. Nó chỉ đáng nhắc với những ai theo trào lưu uống lòng trắng sống, làm đồ uống, sinh tố có lòng trắng trứng sống hằng ngày. Ngoài biotin, lòng trắng sống còn mang nguy cơ nhiễm khuẩn, nên đó là thói quen không nên giữ.
Lòng đỏ trứng lại có biotin, nên một quả trứng nguyên chín là nguồn biotin khá. Đây là ví dụ điển hình về quan hệ giữa các chất trong cùng một thực phẩm, và cũng là lý do chuyên gia dinh dưỡng khuyên ăn trứng nguyên quả đã nấu chín: nấu đúng thì phần giữ biotin bị vô hiệu, phần cung cấp biotin được giữ lại.
Các cách nấu trứng quen thuộc
Bảng dưới so sánh các cách nấu phổ biến trong bếp Việt theo khía cạnh hấp thu chất và an toàn, không xếp hạng ngon dở.
| Cách nấu | Đạm | Chất béo thêm vào | An toàn vi sinh | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Luộc chín kỹ | Dễ hấp thu | Không | Tốt | Luộc quá lâu lòng đỏ có viền xanh, vô hại |
| Luộc lòng đào | Dễ hấp thu | Không | Kém hơn chín kỹ | Tránh cho nhóm nguy cơ |
| Hấp, trứng chưng, trứng hấp vân | Dễ hấp thu | Ít | Tốt khi chín đều | Hợp người già, trẻ nhỏ |
| Chiên, ốp la, trứng đúc thịt | Dễ hấp thu | Dầu chiên | Tốt nếu lòng đỏ chín | Không để dầu cháy khói |
| Trứng nấu canh, trứng đánh tơi | Dễ hấp thu | Tuỳ canh | Tốt khi đun sôi lại | Cách thêm đạm cho canh rau |
| Trứng sống, đồ uống có trứng sống | Hấp thu kém | Không | Rủi ro | Không khuyến khích |
Điểm đáng để ý là mọi cách nấu chín đều cho đạm dễ hấp thu như nhau; khác biệt chủ yếu nằm ở lượng dầu mỡ thêm vào và an toàn. Chọn cách nấu theo món đi kèm và người ăn, không cần cầu kỳ. Với người già nhai kém, trứng hấp, trứng chưng mềm là cách dễ ăn nhất; với trẻ nhỏ, trứng đánh tơi vào cháo hay canh, nấu sôi lại, vừa an toàn vừa dễ trộn với rau.
Ăn trứng kèm gì để bổ trợ nhau
Trứng với rau sống, salad. Chất béo trong lòng đỏ giúp cơ thể hấp thu carotenoid từ cà chua, cà rốt, rau lá. Đã có nghiên cứu cho thấy thêm trứng vào đĩa rau trộn làm tăng lượng carotenoid hấp thu từ rau. Một đĩa xà lách, cà chua với trứng luộc là cặp đôi gọn.
Trứng với cà chua. Trứng xào cà chua có chất béo của trứng và dầu, lycopene của cà chua nấu chín, vitamin C còn lại một phần. Đây là món nhanh mà phối hợp hợp lý.
Trứng với rau giàu vitamin C cho phần sắt. Lòng đỏ có sắt nhưng kèm một loại đạm giữ sắt lại, nên sắt trong trứng hấp thu kém. Ăn trứng kèm rau sống, ớt chuông, cà chua, hoặc trái cây sau bữa giúp phần nào.
Trứng trong canh rau. Đánh tơi trứng vào canh rau ngót, canh cà chua, canh mướp là cách thêm đạm và chất béo cho bát canh, vừa giúp phần sắt từ rau vừa giúp carotenoid.
Trứng với cơm, bánh mì. Bữa sáng bánh mì trứng, cơm trứng là bữa nhanh có đạm; nếu thêm dưa leo, cà chua, rau thơm, bữa sáng đó đã có phần tươi đi kèm. Ly cà phê sữa nên uống sau một lúc.
Những lời đồn "kỵ nhau" quanh món trứng
Trứng kỵ sữa đậu nành. Lời đồn cho rằng chất trong đậu nành làm mất tác dụng đạm trứng. Thực ra chất ức chế men tiêu hoá đạm có trong đậu nành sống và bị phá khi sữa đậu nành được đun sôi kỹ. Bữa sáng có trứng và sữa đậu nành đã nấu chín không có gì phải lo.
Trứng luộc với đường, trứng kỵ đường. Đun trứng với đường ở nhiệt độ cao không tạo ra chất độc như lời đồn trên mạng; các món chè trứng, bánh có trứng và đường tồn tại từ rất lâu. Điều đáng để ý chỉ là lượng đường trong món.
Ăn trứng xong uống trà sẽ "táo bón, mất chất". Trà ngay sau bữa làm giảm hấp thu sắt không heme, trong đó có phần sắt vốn đã ít của trứng; chuyện táo bón thì không có bằng chứng rõ. Nguyên tắc chung về trà cách bữa vẫn áp dụng, không riêng cho trứng.
Trứng kỵ tỏi, kỵ thịt thỏ, kỵ quả hồng. Những danh sách "thực phẩm kỵ nhau" kiểu này lan truyền nhiều nhưng hầu hết không có cơ sở. Riêng quả hồng chát ăn nhiều lúc đói có rủi ro tạo khối bã dạ dày, không liên quan tới trứng.
Mỗi ngày chỉ được ăn một quả trứng. Với người khoẻ mạnh, khuyến nghị hiện nay ở nhiều nơi không còn đặt giới hạn cứng chung cho mọi người; mức phù hợp tuỳ toàn bộ chế độ ăn. Người có bệnh tim mạch, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường thì hỏi bác sĩ điều trị.
Lòng đào và trứng sống: chuyện an toàn
Trứng có thể mang vi khuẩn Salmonella ở vỏ hoặc, ít hơn, bên trong. Nấu chín tới khi lòng trắng và lòng đỏ đông lại làm giảm rõ nguy cơ. Trứng lòng đào, trứng ốp la lòng đỏ chảy, các món có trứng sống như sốt trứng tự làm, kem, bánh không nướng, có rủi ro cao hơn. Với người lớn khoẻ mạnh, nguy cơ thấp nếu trứng tươi, sạch, bảo quản tốt; nhưng trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người già và người suy giảm miễn dịch nên ăn trứng chín kỹ.
Trứng muối, trứng bắc thảo là những dạng chế biến riêng, nhiều muối, nên ăn như món phụ. Một số thói quen giúp an toàn hơn: chọn trứng vỏ sạch, không nứt; cất trứng trong tủ lạnh, không để ngoài trời nóng nhiều ngày; rửa tay sau khi cầm trứng sống; không dùng trứng đã nứt cho món ăn không nấu chín. Rửa trứng ngay khi mua về rồi cất có thể làm vi khuẩn trên vỏ dễ thấm vào trong hơn; nếu vỏ bẩn, lau khô hoặc rửa ngay trước khi nấu.
Trứng vịt lộn là món quen thuộc, cần luộc chín kỹ và ăn ngay. Với trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai, lượng và tần suất nên hỏi bác sĩ, vì đây là món nhiều đạm, chất béo, cholesterol trong một lần ăn.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Dị ứng trứng là một trong những dị ứng thức ăn hay gặp ở trẻ nhỏ. Nếu trẻ nổi mẩn, sưng môi mắt, nôn, quấy khóc sau khi ăn trứng, hãy ngừng và đưa trẻ đi khám; nếu trẻ khó thở, thở rít, tím tái thì cần cấp cứu ngay. Việc cho trẻ thử lại trứng sau một lần phản ứng phải theo hướng dẫn của bác sĩ.
Sau khi ăn trứng hoặc món có trứng chưa chín, nếu bạn sốt, đau bụng, tiêu chảy nhiều lần, nôn, nhất là ở người già, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, cần đi khám để tránh mất nước. Người có rối loạn mỡ máu, bệnh tim mạch, đái tháo đường thường hỏi nên ăn bao nhiêu trứng mỗi tuần; câu trả lời phụ thuộc toàn bộ chế độ ăn và tình trạng cụ thể, nên hỏi bác sĩ điều trị thay vì theo con số trên mạng. Người có bệnh thận được dặn kiểm soát lượng đạm cũng cần biết trứng nằm ở đâu trong khẩu phần đạm của mình, vì trứng là món dễ ăn nhiều mà không để ý.
Câu hỏi thường gặp
Luộc trứng bao lâu là vừa?
Tuỳ cỡ trứng và độ chín mong muốn. Thả trứng vào nước sôi, khoảng sáu bảy phút cho lòng đào, chín đến mười phút cho chín kỹ, rồi ngâm nước lạnh. Luộc quá lâu lòng đỏ có viền xanh xám, không độc nhưng kém ngon.
Viền xanh quanh lòng đỏ trứng luộc có hại không?
Không hại. Đó là hợp chất của sắt trong lòng đỏ và lưu huỳnh trong lòng trắng tạo thành khi luộc lâu hoặc nguội chậm. Luộc vừa đủ và ngâm nước lạnh ngay giúp tránh hiện tượng này.
Ăn trứng gà ta có bổ hơn trứng gà công nghiệp không?
Khác biệt dinh dưỡng phụ thuộc thức ăn của gà hơn là giống gà. Lòng đỏ đậm màu thường do sắc tố trong thức ăn, không hẳn là nhiều dinh dưỡng hơn. Chọn trứng tươi, sạch, rõ nguồn gốc quan trọng hơn chuyện ta hay công nghiệp.
Ăn lòng trắng bỏ lòng đỏ có tốt hơn không?
Bỏ lòng đỏ là bỏ phần lớn vitamin A, D, lutein, choline và chất béo của trứng. Người khoẻ mạnh ăn trứng nguyên quả là hợp lý. Người có bệnh tim mạch, rối loạn mỡ máu nên hỏi bác sĩ về số lòng đỏ phù hợp.
Trứng chiên có mất chất hơn trứng luộc không?
Đạm trong trứng chiên vẫn dễ hấp thu như trứng luộc. Khác biệt là trứng chiên thêm dầu, tức thêm năng lượng. Chiên lửa vừa, không để dầu cháy khói và không dùng dầu chiên đi chiên lại nhiều lần.
Có nên uống trứng sống với sữa để tăng cơ không?
Không nên. Đạm trứng sống hấp thu kém hơn trứng chín, lòng trắng sống giữ biotin lại, và có nguy cơ nhiễm khuẩn. Nếu cần nhiều đạm, trứng luộc hoặc trứng chưng là lựa chọn tốt hơn hẳn.