Vitamin D, K, E và A tan trong chất béo, nên viên uống của chúng hấp thu tốt hơn khi đi cùng một bữa ăn có chút dầu mỡ, thay vì uống lúc bụng đói với nước lọc. Không cần bữa nhiều mỡ; một bữa cơm bình thường có món xào, trứng, cá hay vài miếng thịt là đủ. Chọn bữa nào trong ngày ít quan trọng hơn việc bữa đó có chất béo và bạn uống đều.
Bài này giải thích vì sao chất béo quyết định hấp thu của bốn vitamin này, cách chọn bữa phù hợp với mâm cơm Việt, những thứ làm giảm hấp thu, và vì sao nhóm vitamin này cần thận trọng hơn nhóm tan trong nước. Thông tin chung, không thay cho chỉ định của bác sĩ về loại và lượng vitamin bạn cần.
Chất béo mở đường cho vitamin tan trong dầu như thế nào
Khi bạn ăn một bữa có dầu mỡ, túi mật co bóp đẩy dịch mật xuống ruột, tuyến tuỵ tiết men tiêu hoá chất béo. Dịch mật chia chất béo thành những giọt rất nhỏ rồi gói lại thành các hạt vi thể gọi là micelle. Vitamin D, K, E, A hoà tan trong lòng các hạt này và được mang tới sát thành ruột để hấp thu, sau đó theo đường bạch huyết đi vào máu.
Khi bụng trống hoặc bữa ăn gần như không có chất béo, cơ chế trên chỉ hoạt động yếu: ít dịch mật, ít micelle, vitamin từ viên uống khó được "đóng gói" và phần lớn đi qua ruột mà không hấp thu hết. Một số nghiên cứu nhỏ so sánh uống vitamin D cùng bữa có chất béo với bữa không có chất béo, hoặc uống cùng bữa chính so với lúc đói, ghi nhận mức vitamin D trong máu tăng tốt hơn ở nhóm có bữa béo. Mức chênh khác nhau giữa các nghiên cứu, nhưng hướng thì nhất quán.
Một chi tiết hay bị hỏi: viên nang mềm đã có dầu bên trong, có cần ăn kèm nữa không? Lượng dầu trong viên rất nhỏ, không đủ kích thích túi mật như một bữa ăn. Uống cùng bữa vẫn là cách được khuyên.
Chọn bữa nào trong mâm cơm Việt
Các ví dụ dưới đây giúp hình dung bữa nào "đủ chất béo" để đi cùng viên vitamin tan trong dầu. Không cần cân đo, chỉ cần bữa có một nguồn béo thật sự.
| Bữa ví dụ | Nguồn chất béo | Có hợp để uống viên không |
|---|---|---|
| Cơm, rau muống xào tỏi, trứng rán | Dầu xào, lòng đỏ trứng | Hợp |
| Bún chả hoặc cơm thịt kho | Mỡ trong thịt | Hợp |
| Cá kho, canh rau, cơm | Mỡ cá, dầu kho | Hợp |
| Xôi lạc, bánh mì trứng | Lạc, trứng, bơ hoặc dầu | Hợp |
| Cháo trắng với dưa, nước chè | Gần như không có | Kém, nên đổi sang bữa khác |
| Chỉ một ly nước lọc buổi sáng | Không có | Không nên với nhóm vitamin này |
Nhiều người quen uống mọi viên vào buổi sáng ngay khi thức dậy. Với vitamin tan trong dầu, nếu bữa sáng của bạn nhẹ, có thể dời viên sang bữa trưa hoặc tối có món mặn. Viên sắt muốn bụng trống buổi sáng, còn viên vitamin D muốn bữa có dầu: hai yêu cầu này vừa khớp để tách thành hai thời điểm.
Với người ăn chay, nguồn béo có thể là dầu ăn trong món xào, đậu phụ chiên, lạc, vừng, bơ trái cây. Không cần thêm dầu chỉ để uống viên, bữa ăn bình thường có món xào là đủ.
Bốn vitamin, bốn điểm riêng cần biết khi uống viên
Vitamin D. Có thể được kê hằng ngày hoặc theo tuần tuỳ bác sĩ. Dù lịch nào, uống cùng bữa có chất béo. Vitamin D giúp hấp thu canxi, và các enzym chuyển hoá nó cần magie.
Vitamin K. Tham gia quá trình đông máu và chuyển hoá xương. Người dùng thuốc chống đông nhóm kháng vitamin K cần lượng vitamin K ổn định từ ngày này sang ngày khác; tự bổ sung hay thay đổi đột ngột có thể làm thuốc mất tác dụng. Nhóm này phải hỏi bác sĩ trước.
Vitamin E. Là chất chống oxy hoá trong màng tế bào. Ở lượng bổ sung cao, vitamin E có thể ảnh hưởng tới đông máu, nên người đang dùng thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu hoặc sắp phẫu thuật cần báo bác sĩ.
Vitamin A. Có hai dạng: retinol sẵn có (từ gan, trứng, sữa, viên bổ sung) và beta-caroten từ rau củ màu cam, đỏ, xanh đậm. Retinol dùng quá nhiều có thể gây độc cho gan và gây hại cho thai nhi; phụ nữ mang thai hoặc dự định có thai không tự uống vitamin A. Các thử nghiệm lớn từng ghi nhận viên beta-caroten liều cao làm tăng nguy cơ ung thư phổi ở người hút thuốc, nên nhóm này cũng không nên tự bổ sung.
Vì sao nhóm tan trong dầu cần thận trọng hơn
Vitamin tan trong nước như nhóm B và C, khi dư thường được thải qua nước tiểu khá nhanh (dù không phải lúc nào cũng vô hại). Vitamin tan trong dầu thì được cất trong gan và mô mỡ, có thể tích luỹ qua nhiều tuần, nhiều tháng. Đó là lợi thế khi bạn ăn thiếu vài hôm, nhưng là bất lợi khi bạn uống thừa kéo dài: lượng dư không mất đi mà cộng dồn.
Vì thế các tổ chức dinh dưỡng đặt ngưỡng tiêu thụ tối đa cho vitamin D, A và E. Chẳng hạn, Viện Y học Hoa Kỳ (nay thuộc Viện Hàn lâm Quốc gia) đặt ngưỡng cho vitamin D ở người lớn là 4.000 IU, tức 100 mcg mỗi ngày; ngưỡng cho vitamin A tính theo dạng retinol sẵn có. Các con số này có thể được cập nhật và khác nhau giữa các tổ chức, bạn nên tra bản hiện hành. Ngưỡng không phải đích để nhắm tới mà là mức không nên vượt khi dùng lâu.
Thừa vitamin D kéo dài làm canxi trong máu tăng, gây buồn nôn, khát nhiều, tiểu nhiều, lâu dài ảnh hưởng thận. Những ca thừa được ghi nhận thường đến từ viên liều cao dùng không theo dõi, uống nhầm hàm lượng, hoặc cộng dồn nhiều sản phẩm cùng chứa vitamin D. Ánh nắng không gây thừa vitamin D vì da tự điều chỉnh.
Uống mỗi ngày, mỗi tuần hay cách quãng: quên thì xử lý ra sao
Lịch do người kê quyết định. Vitamin D có thể được kê dạng uống mỗi ngày với lượng nhỏ hoặc mỗi tuần, mỗi tháng với lượng lớn hơn, vì nó được tích trữ trong cơ thể. Hai cách đều có cơ sở; điều nguy hiểm là trộn lẫn, ví dụ uống viên tuần nhưng lại tưởng là viên ngày.
Quên viên hằng ngày. Bỏ qua lần quên, hôm sau uống như bình thường. Vì vitamin tan trong dầu được cất trong cơ thể, một lần quên không ảnh hưởng đáng kể. Không uống gấp đôi.
Quên viên tuần hoặc viên tháng. Cách xử lý tuỳ loại và hàm lượng, nên hỏi lại dược sĩ hoặc đọc tờ hướng dẫn, thay vì tự đoán. Ghi ngày uống lên lịch hoặc điện thoại giúp tránh vừa quên vừa uống trùng.
Dạng giọt cho trẻ. Vitamin D dạng giọt cho trẻ có nồng độ cao trong mỗi giọt; nhỏ sai số giọt hay nhầm chai là tình huống thừa thường gặp. Chỉ dùng đúng dụng cụ đi kèm và theo hướng dẫn của bác sĩ nhi.
Đổi sản phẩm giữa chừng. Hai sản phẩm có thể ghi đơn vị khác nhau, một bên IU, một bên mcg. Một mcg vitamin D bằng 40 IU. Khi đổi hộp, đối chiếu lại hàm lượng với dược sĩ để không vô tình tăng gấp nhiều lần.
Những thứ làm giảm hấp thu nhóm vitamin này
Vì cần chất béo và dịch mật, nhóm vitamin tan trong dầu bị ảnh hưởng bởi bất cứ thứ gì cản trở tiêu hoá chất béo. Các trường hợp dưới đây đáng được bác sĩ để ý:
- Thuốc giảm cân theo cơ chế ức chế hấp thu chất béo: làm giảm cả hấp thu vitamin tan trong dầu, thường được dặn uống vitamin cách xa thuốc.
- Một số thuốc hạ mỡ máu nhóm gắn axit mật: gắn luôn cả vitamin tan trong dầu trong ruột.
- Dầu khoáng dùng làm thuốc nhuận tràng: hoà tan vitamin rồi kéo ra ngoài.
- Bệnh gan, túi mật, tuỵ, đã cắt túi mật hoặc phẫu thuật dạ dày ruột: tiêu hoá chất béo kém, dễ thiếu nhóm vitamin này.
- Bệnh đường ruột mạn tính làm giảm hấp thu.
- Chế độ ăn kiêng chất béo quá mức kéo dài.
Với các thuốc kể trên, cách thường được hướng dẫn là uống viên vitamin cách xa thuốc vài giờ, ví dụ thuốc buổi sáng, vitamin bữa tối. Khoảng cách cụ thể và việc có cần dạng vitamin đặc biệt dễ hấp thu hơn hay không phụ thuộc từng thuốc, bạn nên hỏi dược sĩ khi nhận thuốc.
Nếu bạn thuộc một trong các trường hợp trên, việc có cần bổ sung, bổ sung dạng nào và theo dõi ra sao nên được bác sĩ quyết định. Đây không phải nhóm nên tự tăng liều để bù.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Hỏi bác sĩ trước khi tự dùng vitamin D, K, E, A nếu bạn đang mang thai hoặc dự định có thai, đang dùng thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu, có bệnh gan, thận, sỏi thận, bệnh tuyến cận giáp, đang dùng thuốc lợi tiểu, hoặc hút thuốc lá mà định uống beta-caroten. Trẻ nhỏ chỉ dùng vitamin D, A theo chỉ định của bác sĩ nhi hay chương trình y tế.
Nếu bạn muốn uống vitamin D vì nghe nói "ai cũng thiếu", hãy hỏi bác sĩ xem bạn có cần xét nghiệm hay không. Việc xét nghiệm đại trà cho người khoẻ không triệu chứng hiện vẫn còn tranh luận, nên quyết định nên dựa vào nguy cơ của riêng bạn.
Đi khám nếu trong thời gian uống viên bạn thấy buồn nôn, chán ăn, khát và tiểu nhiều, táo bón, mệt lả, đau đầu, nhìn mờ, da bong tróc, hoặc dễ bầm tím, chảy máu chân răng bất thường. Mang theo tất cả hộp viên đang dùng để bác sĩ cộng tổng lượng vitamin, vì thừa thường đến từ việc cộng dồn nhiều sản phẩm mà người dùng không để ý.
Câu hỏi thường gặp
Uống vitamin D buổi tối có làm mất ngủ không?
Một số người kể như vậy và có vài giả thuyết về vitamin D với nhịp ngày đêm, nhưng bằng chứng chưa rõ. Nếu bạn thấy ngủ kém khi uống buổi tối, cứ chuyển sang bữa trưa có chất béo; quan trọng là bữa đó có dầu mỡ và bạn uống đều.
Uống vitamin D cùng ly sữa có đủ chất béo không?
Sữa nguyên kem có chất béo nên giúp được phần nào, sữa tách béo thì gần như không. Nếu viên vitamin D đi cùng canxi và bạn đang uống viên sắt, hãy nhớ để sữa và viên canxi xa viên sắt.
Có nên uống cả bốn vitamin tan trong dầu cùng lúc không?
Nhiều viên tổng hợp đã chứa cả bốn ở lượng vừa phải, uống cùng bữa là được. Uống riêng từng loại liều cao cùng lúc thì cần lý do và chỉ định rõ, vì nguy cơ cộng dồn. Đừng tự ghép nhiều sản phẩm riêng lẻ.
Dầu gan cá có tính vào lượng vitamin A và D không?
Có. Dầu gan cá chứa sẵn vitamin A và D, khác với dầu cá thường. Nếu bạn dùng dầu gan cá cùng viên tổng hợp hoặc viên vitamin D riêng, tổng lượng có thể cao hơn bạn nghĩ. Hãy đọc thành phần từng hộp và hỏi dược sĩ.
Ăn nhiều cà rốt, đu đủ có bị thừa vitamin A không?
Beta-caroten trong rau quả được cơ thể chuyển thành vitamin A theo nhu cầu, nên không gây ngộ độc vitamin A. Ăn rất nhiều có thể làm da hơi vàng cam, hết khi ăn bớt. Thừa vitamin A đáng ngại chủ yếu đến từ retinol trong viên uống và gan động vật ăn quá thường xuyên.
Đã cắt túi mật thì uống vitamin tan trong dầu thế nào?
Sau cắt túi mật, dịch mật vẫn được gan tiết ra nhưng chảy liên tục thay vì dồn theo bữa, nên một số người tiêu hoá chất béo kém hơn. Việc có cần bổ sung và uống thế nào nên hỏi bác sĩ theo dõi bạn, chia bữa nhỏ có chất béo vừa phải thường được gợi ý.