Thực phẩm tăng cường vi chất là thực phẩm được chủ động thêm một hay nhiều vitamin, khoáng chất trong quá trình sản xuất, nhằm phòng tình trạng thiếu vi chất trong cộng đồng mà không đòi hỏi người dân thay đổi thói quen ăn uống. Muối i-ốt là ví dụ quen thuộc nhất. Ở Việt Nam, theo Nghị định 09/2016/NĐ-CP về tăng cường vi chất dinh dưỡng vào thực phẩm, muối ăn được tăng cường i-ốt, bột mì được tăng cường sắt và kẽm, dầu thực vật được tăng cường vitamin A, với phạm vi và ngoại lệ do văn bản quy định.
Bài này giải thích tăng cường bắt buộc khác tự nguyện ra sao, vì sao chọn muối, bột mì, dầu ăn làm “phương tiện”, cách nhận ra một sản phẩm có tăng cường trên bao bì, và vì sao người đang dùng viên bổ sung nên tính cả phần vi chất đến từ thực phẩm tăng cường. Quy định có thể được sửa đổi, nên khi cần chi tiết pháp lý, bạn tra văn bản hiện hành trên cổng thông tin chính thức.
Tăng cường, bổ sung, tăng cường sinh học: ba khái niệm hay lẫn
Tăng cường vi chất (fortification) là thêm vi chất vào một thực phẩm, có thể là chất vốn không có trong thực phẩm đó, như thêm i-ốt vào muối hay thêm vitamin A vào dầu ăn. Mục tiêu là sức khoẻ cộng đồng: chọn một thực phẩm mà gần như ai cũng ăn đều đặn, thêm một lượng vừa đủ, để cả quần thể nhận thêm một phần vi chất mà không ai phải nhớ uống gì.
Một khái niệm gần là bù lại vi chất đã mất trong chế biến, ví dụ gạo xát trắng hay bột mì tinh mất một phần vitamin nhóm B và sắt ở lớp cám, và nhà sản xuất thêm trở lại. Trong tiếng Anh, việc này hay được gọi là enrichment; trong tiếng Việt, hai khái niệm thường được gọi chung là bổ sung hay tăng cường.
Tăng cường sinh học (biofortification) là con đường khác: làm cho chính cây trồng chứa nhiều vi chất hơn, bằng chọn giống, lai tạo hoặc kỹ thuật canh tác. Khoai lang ruột cam giàu beta-caroten, các giống lúa, ngô, đậu được chọn tạo để giàu sắt, kẽm hơn là những ví dụ đã được triển khai ở nhiều nước. Tăng cường sinh học không cần nhà máy thêm chất, nhưng cần thời gian để giống mới được trồng rộng.
Cả ba khác với thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hay viên bổ sung: những thứ đó là sản phẩm riêng, dùng theo lựa chọn cá nhân, thường với lượng cao hơn nhiều so với lượng thêm vào thực phẩm tăng cường.
Bắt buộc và tự nguyện: hai kiểu tăng cường bạn gặp hằng ngày
Ở nhiều nước, kể cả Việt Nam, có hai nhóm sản phẩm tăng cường vi chất với mục tiêu và cách quản lý khác nhau. Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý.
| Đặc điểm | Tăng cường bắt buộc | Tăng cường tự nguyện |
|---|---|---|
| Ai quyết định | Nhà nước quy định bằng văn bản pháp luật | Nhà sản xuất tự chọn, theo quy định chung về an toàn và ghi nhãn |
| Mục tiêu | Phòng thiếu vi chất phổ biến trong cả cộng đồng | Tạo sản phẩm hướng tới một nhóm khách hàng, một thông điệp |
| Thực phẩm thường dùng | Muối ăn, bột mì, dầu thực vật (theo Nghị định 09/2016/NĐ-CP) | Sữa, ngũ cốc ăn sáng, bột nêm, nước mắm, nước giải khát, bánh quy |
| Lượng vi chất | Được tính để an toàn cho cả người ăn nhiều | Đa dạng, có sản phẩm thêm lượng khá cao |
| Người ăn có biết không | Thường không để ý, vì có trong đồ dùng hằng ngày | Thường được ghi nổi bật trên bao bì để thu hút |
Điểm cần lưu ý khi đọc bảng: tăng cường bắt buộc được thiết kế để người ăn nhiều nhất trong cộng đồng cũng không vượt ngưỡng an toàn, nên bạn gần như không cần lo về muối i-ốt hay dầu ăn tăng cường. Nhóm tự nguyện thì khác: nhiều sản phẩm cùng tăng cường một chất, cộng thêm viên bổ sung, mới là nơi tổng lượng có thể cao.
Vì sao chọn muối, bột mì, dầu ăn
Một thực phẩm tốt để tăng cường vi chất phải có bốn đặc điểm: được hầu hết người dân ăn đều đặn, lượng ăn mỗi ngày tương đối ổn định giữa người với người, được sản xuất tập trung ở số ít cơ sở để dễ kiểm soát, và vi chất thêm vào không làm đổi màu, mùi, vị đáng kể. Muối ăn đáp ứng gần như trọn vẹn: ai cũng dùng, lượng dùng không chênh quá nhiều, và i-ốt thêm vào không làm muối khác vị.
Dầu thực vật là phương tiện hợp lý cho vitamin A vì vitamin A tan trong dầu, ổn định trong môi trường dầu khi được bảo quản kín, tránh ánh sáng. Bột mì được dùng cho sắt và kẽm vì là nguyên liệu của bánh mì, mì sợi, bánh ngọt, sản xuất ở quy mô công nghiệp. Việc chọn dạng sắt để thêm vào bột mì phải cân nhắc giữa hấp thu tốt và không làm bột đổi màu hay bị ôi; các tổ chức quốc tế có hướng dẫn kỹ thuật cho việc này.
Với muối, một chi tiết dễ bị bỏ qua: phần lớn muối người Việt ăn không đến từ lọ muối trên bàn mà từ nước mắm, nước tương, bột canh, hạt nêm, dưa cà muối, thực phẩm chế biến sẵn. Vì vậy quy định về muối i-ốt không chỉ nói tới muối ăn trực tiếp mà còn tới muối dùng trong chế biến thực phẩm; phạm vi cụ thể bạn tra trong văn bản hiện hành.
Câu chuyện muối i-ốt ở Việt Nam cũng cho thấy tăng cường vi chất cần duy trì liên tục. Đã có giai đoạn quy định bắt buộc được nới lỏng, và các khảo sát sau đó ghi nhận tỷ lệ hộ gia đình dùng muối đủ i-ốt giảm; đó là một trong những lý do quy định bắt buộc được đưa trở lại.
Nhận ra thực phẩm có tăng cường vi chất trên bao bì
Không phải sản phẩm tăng cường nào cũng ghi nổi bật. Một số cách nhận ra khi đọc bao bì:
- Tên sản phẩm hoặc mặt trước ghi “muối i-ốt”, “bổ sung sắt, kẽm”, “có vitamin A” hay cụm từ tương tự.
- Bảng thành phần có tên hợp chất vi chất: kali iodat hoặc kali iodua (i-ốt), sắt fumarat, sắt sulfat hay natri sắt EDTA (sắt), kẽm oxit hay kẽm sulfat (kẽm), retinyl palmitat hoặc retinyl acetat (vitamin A).
- Bảng giá trị dinh dưỡng có dòng ghi lượng vitamin, khoáng chất cho một khẩu phần, kèm phần trăm so với giá trị tham chiếu.
- Với sản phẩm nhập khẩu, cụm từ “fortified”, “enriched” hoặc “with added vitamins and minerals”.
- Một số chương trình có biểu tượng riêng cho thực phẩm tăng cường; nếu không chắc biểu tượng nghĩa là gì, đọc bảng thành phần là cách chắc nhất.
Khi so hai sản phẩm, đừng chỉ nhìn chữ “có bổ sung”. Lượng thêm vào giữa các sản phẩm tự nguyện có thể chênh nhau nhiều, và cái bạn cần là con số trên một khẩu phần bạn thật sự ăn.
Thực phẩm tăng cường cộng với viên bổ sung: tính tổng thế nào
Người dùng viên đa vi chất hay viên dành cho một nhóm như phụ nữ mang thai thường chỉ nghĩ tới lượng trong viên. Nhưng một ngày có thể có thêm sữa tăng cường vitamin D và canxi, ngũ cốc ăn sáng tăng cường sắt, axit folic và vitamin nhóm B, nước giải khát bổ sung vitamin, bánh quy bổ sung vi chất. Mỗi thứ góp một phần, và tổng có thể lớn hơn bạn nghĩ.
Với phần lớn chất, tổng này vẫn an toàn. Những chất nên được để mắt là vitamin A dạng retinol, vitamin D, axit folic, sắt, kẽm, vì chúng hay có mặt đồng thời trong viên và trong nhiều sản phẩm tăng cường tự nguyện, và đều có ngưỡng tối đa. Trẻ em đặc biệt đáng lưu ý, vì sản phẩm cho trẻ thường được tăng cường nhiều chất, trong khi ngưỡng tối đa của trẻ thấp hơn người lớn.
Cách làm thực tế là ghi lại những sản phẩm tăng cường bạn hoặc con dùng thường xuyên, kèm lượng một khẩu phần, rồi mang cùng hộp viên bổ sung tới hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ. Không cần tính đến từng miligam; mục tiêu là phát hiện chỗ cộng chồng lớn, ví dụ ba sản phẩm cùng chứa vitamin A lượng cao.
Ngược lại, thực phẩm tăng cường bắt buộc như muối i-ốt, dầu ăn có vitamin A, bột mì có sắt, kẽm được thiết kế ở mức thấp, không cần trừ ra khi bác sĩ đã tính lượng viên cho bạn, trừ khi bác sĩ hỏi.
Hiểu lầm và khi nào nên hỏi bác sĩ
“Đang ăn giảm muối thì muối i-ốt không còn ý nghĩa.” Tổ chức Y tế Thế giới xem giảm muối và tăng cường i-ốt là hai chính sách đi được cùng nhau: lượng i-ốt trong muối có thể được điều chỉnh khi lượng muối ăn của cộng đồng giảm. Ăn nhạt hơn vẫn nên dùng muối i-ốt.
“Muối i-ốt gây bệnh tuyến giáp.” Lượng i-ốt trong muối tăng cường được tính cho cộng đồng. Người đã có bệnh tuyến giáp có thể cần điều chỉnh lượng i-ốt theo chỉ định riêng; câu hỏi “có nên dùng muối i-ốt không” của họ cần bác sĩ nội tiết trả lời, không nên tự bỏ hay tự tăng.
“Đã có thực phẩm tăng cường thì không cần ăn đa dạng.” Tăng cường chỉ bù một vài vi chất đã chọn. Rau, quả, đạm, các loại hạt mang đến rất nhiều chất khác mà không thực phẩm tăng cường nào thay được.
“Sản phẩm ghi bổ sung nhiều vi chất là tốt hơn.” Nhiều hơn không đồng nghĩa với tốt hơn, nhất là khi bạn đã dùng viên bổ sung. Quan trọng là tổng lượng phù hợp với nhu cầu.
Khi nào hỏi bác sĩ. Khi có bệnh tuyến giáp, được dặn chế độ ăn kiêng i-ốt trước một số điều trị, đang mang thai hay chuẩn bị mang thai, có bệnh gan, thận, hoặc trẻ trong nhà dùng cùng lúc nhiều sản phẩm tăng cường và viên vi chất.
Câu hỏi thường gặp
Ở Việt Nam những thực phẩm nào bắt buộc tăng cường vi chất?
Theo Nghị định 09/2016/NĐ-CP, muối ăn phải được tăng cường i-ốt, bột mì được tăng cường sắt và kẽm, dầu thực vật được tăng cường vitamin A, với phạm vi áp dụng và ngoại lệ do văn bản quy định. Quy định có thể được sửa đổi, nên bạn nên tra bản hiện hành.
Nấu ăn có làm mất i-ốt trong muối không?
Một phần i-ốt có thể mất khi nấu lâu ở nhiệt độ cao hoặc khi muối để lâu, hở nắp, ẩm. Cách hay được khuyên là bảo quản muối trong lọ kín, nơi khô, và nêm muối gần cuối khi nấu. Lượng i-ốt trong muối tăng cường đã tính tới một phần hao hụt này.
Nước mắm, bột canh có i-ốt không?
Tuỳ sản phẩm và tuỳ muối nguyên liệu. Quy định về tăng cường i-ốt có đề cập tới muối dùng trong chế biến thực phẩm, nhưng phạm vi và ngoại lệ cần tra văn bản hiện hành. Bảng thành phần trên bao bì là nơi kiểm cụ thể từng sản phẩm.
Thực phẩm tăng cường có thay được viên bổ sung không?
Hai thứ có mục đích khác nhau. Thực phẩm tăng cường bắt buộc nâng nền vi chất của cả cộng đồng ở mức thấp, an toàn. Viên bổ sung dùng cho người có nhu cầu riêng, thường theo chỉ định. Có cần viên hay không vẫn nên do bác sĩ quyết định.
Trẻ uống sữa tăng cường và dùng thêm siro vitamin có sao không?
Có thể ổn, nhưng cũng có thể cộng chồng một số chất như vitamin A, vitamin D, sắt, kẽm, trong khi ngưỡng tối đa của trẻ thấp. Bạn nên mang theo hộp sữa và lọ siro tới bác sĩ nhi hoặc dược sĩ để được xem tổng lượng.
Tăng cường sinh học có phải là thực phẩm biến đổi gen không?
Không nhất thiết. Phần lớn giống cây tăng cường sinh học được tạo bằng chọn lọc và lai tạo truyền thống. Một số ít dùng công nghệ sinh học hiện đại, khi đó việc lưu hành chịu quy định riêng về sinh vật biến đổi gen của từng nước.