Với vitamin D, 1 mcg bằng 40 IU; với vitamin A và vitamin E, không có một con số quy đổi chung, vì mỗi dạng hoá học của chúng cho hoạt tính khác nhau. Đó là lý do hai hộp viên bổ sung cùng ghi “vitamin E” mà một hộp ghi 400 IU, hộp kia ghi 180 mg, và người mua không biết hộp nào nhiều hơn. Cũng vì thế mà có người đọc nhầm “1.000 IU” thành “1.000 mcg”, tức là đọc lệch gấp bốn mươi lần.
Bài này giải thích từng đơn vị bạn hay gặp trên nhãn — IU, mg, mcg (còn viết µg), mcg RAE, mg alpha-tocopherol, mcg DFE — chúng đo cái gì, quy đổi ra sao, và cách tự kiểm khi cầm một hộp lên. Mục đích là để đọc đúng con số, không phải để tự chọn liều: lượng nên dùng là việc của bác sĩ hoặc dược sĩ, nhất là khi bạn đang dùng thuốc, đang mang thai hay có bệnh mạn tính.
IU là gì và vì sao vitamin lại có đơn vị riêng
IU (International Unit, đơn vị quốc tế) ra đời từ thời các nhà khoa học chưa đo được khối lượng tinh khiết của vitamin. Họ chỉ biết một lượng chiết xuất nào đó gây được một tác dụng sinh học nhất định trên động vật thí nghiệm, và gọi lượng ấy là một đơn vị. Vì vậy IU không đo khối lượng mà đo hoạt tính: bao nhiêu chất đủ để tạo ra một mức tác dụng chuẩn.
Hệ quả là một IU của chất này không liên quan gì tới một IU của chất khác. Một IU vitamin D và một IU vitamin E nặng khác nhau hàng chục nghìn lần. Ngay trong cùng một vitamin, IU của dạng này cũng không bằng IU của dạng kia nếu quy về khối lượng. Bạn không thể cộng IU vitamin A với IU vitamin D, cũng không thể dùng một hệ số chung để đổi mọi IU ra mg.
Khi kỹ thuật phân tích tốt hơn, giới dinh dưỡng chuyển dần sang đơn vị khối lượng: mg (miligam, một phần nghìn gam) và mcg hay µg (microgam, một phần triệu gam). Với vitamin A, E và folate, các tổ chức còn dùng đơn vị “tương đương” như mcg RAE, mg alpha-tocopherol, mcg DFE để quy các dạng khác nhau về cùng một mức hoạt tính. Nhãn ở Hoa Kỳ đã chuyển từ IU sang các đơn vị khối lượng cho vitamin A, D, E theo quy định nhãn mới của cơ quan quản lý thực phẩm và dược phẩm nước này; nhiều sản phẩm vẫn ghi cả hai. Hàng bán ở Việt Nam thì có hộp ghi IU, có hộp ghi mcg, có hộp ghi cả hai, tuỳ nơi sản xuất.
Vitamin D: một mcg bằng 40 IU, phép đổi duy nhất đơn giản
Vitamin D là trường hợp dễ nhất: 1 mcg vitamin D bằng 40 IU, áp dụng cho cả vitamin D2 (ergocalciferol) lẫn D3 (cholecalciferol) khi quy đổi trên nhãn. Muốn đổi IU ra mcg, bạn chia cho 40; muốn đổi mcg ra IU, bạn nhân với 40. Ví dụ giả định: một viên ghi 1.000 IU tương đương 25 mcg; một viên ghi 10 mcg tương đương 400 IU.
Lỗi hay gặp nhất là coi con số trước chữ IU như thể nó là mcg. Một người đọc “2.000” và nghĩ đó là 2.000 mcg sẽ tưởng mình đang cầm lượng gấp bốn mươi lần thực tế, có khi hoảng mà bỏ; ngược lại, người đọc một hộp ghi 50 mcg rồi tưởng là 50 IU sẽ đánh giá thấp lượng thật bốn mươi lần, và có thể uống chồng thêm sản phẩm khác. Vì vitamin D tan trong dầu và tích luỹ được, đọc lệch theo chiều thứ hai đáng lo hơn.
Một điểm khác cũng gây nhầm: nhiều sản phẩm như sữa, ngũ cốc ăn sáng, viên canxi đã có sẵn vitamin D. Khi cộng tổng lượng vitamin D một ngày, bạn phải đổi mọi con số về cùng một đơn vị trước, rồi mới cộng. Cộng 400 IU với 10 mcg ra “410” là phép tính vô nghĩa; đúng ra là 400 IU cộng 400 IU, tức 800 IU hay 20 mcg.
Về lượng khuyến nghị và ngưỡng tối đa của vitamin D, các tổ chức khác nhau có con số khác nhau theo tuổi, và các con số này được xem lại theo thời gian. Bạn nên tra bảng hiện hành của Viện Dinh dưỡng hoặc hỏi người chuyên môn, thay vì lấy một con số trên mạng làm mốc.
Vitamin A: retinol, beta-caroten và đơn vị mcg RAE
Vitamin A rắc rối hơn vì nó có hai nhóm nguồn. Retinol và các este của retinol (như retinyl palmitat, retinyl acetat) là vitamin A dạng có sẵn, gặp trong gan, trứng, sữa và nhiều viên bổ sung. Beta-caroten và một số carotenoid khác là tiền chất, cơ thể chuyển một phần thành vitamin A khi cần. Vì hiệu suất chuyển đổi khác nhau, các tổ chức dùng mcg RAE (retinol activity equivalents, tương đương hoạt tính retinol) để quy về một mối. Bảng dưới là hệ số theo cách quy đổi mà Văn phòng Thực phẩm bổ sung thuộc Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ công bố; bạn nên đối chiếu bản hiện hành.
| Dạng ghi trên nhãn | 1 IU tương đương | Ghi chú khi đọc |
|---|---|---|
| Retinol, retinyl palmitat, retinyl acetat | 0,3 mcg RAE | Dạng có sẵn, là phần được tính vào ngưỡng tối đa |
| Beta-caroten trong viên bổ sung | 0,3 mcg RAE | Hấp thu tốt hơn beta-caroten trong rau quả |
| Beta-caroten trong thực phẩm | 0,05 mcg RAE | Cần nhiều hơn hẳn mới ra cùng hoạt tính |
| Alpha-caroten, beta-cryptoxanthin trong thực phẩm | 0,025 mcg RAE | Ít gặp trên nhãn viên, hay gặp trong bảng thành phần thực phẩm |
Điểm cần nhớ khi đọc nhãn: ngưỡng tối đa mà các tổ chức đặt ra cho vitamin A ở người trưởng thành tính trên phần retinol có sẵn, không tính beta-caroten. Vì vậy một hộp ghi chung chung “vitamin A 5.000 IU” chưa đủ thông tin; bạn cần xem dòng ghi chú bao nhiêu phần trăm đến từ beta-caroten. Nhiều nhãn ghi kiểu “trong đó 50% từ beta-caroten”. Nếu không có dòng này, cách thận trọng là coi toàn bộ là retinol khi cộng với các sản phẩm khác.
Người mang thai được dặn đặc biệt thận trọng với vitamin A dạng retinol lượng cao. Đây là chỗ không nên tự tính rồi tự quyết; hãy mang hộp tới bác sĩ hoặc dược sĩ.
Vitamin E: dạng tự nhiên và dạng tổng hợp quy đổi khác nhau
Vitamin E trên nhãn thường xuất hiện dưới hai dạng tên. Dạng có nguồn gốc tự nhiên ghi là d-alpha-tocopherol (hoặc RRR-alpha-tocopherol), còn dạng tổng hợp ghi là dl-alpha-tocopherol (hoặc all-rac-alpha-tocopherol). Chữ “l” thêm vào là dấu hiệu nhận ra hàng tổng hợp. Hai dạng này không có hoạt tính bằng nhau trên mỗi miligam, nên hệ số đổi IU sang mg cũng khác.
Theo cách quy đổi được dùng phổ biến, 1 IU dạng tự nhiên tương đương khoảng 0,67 mg alpha-tocopherol, còn 1 IU dạng tổng hợp chỉ tương đương khoảng 0,45 mg. Nói cách khác, cùng 400 IU, viên tự nhiên ứng với khoảng 268 mg, viên tổng hợp ứng với khoảng 180 mg alpha-tocopherol. Nhãn mới ghi theo mg alpha-tocopherol đã quy về hoạt tính, nên nếu hai hộp cùng ghi đơn vị này, bạn so trực tiếp được.
Khi nhãn có thêm các dạng este như acetat hay succinat (ví dụ d-alpha-tocopheryl acetat), đó là dạng gắn thêm một nhóm hoá học để bền hơn khi bảo quản; cơ thể tách nhóm này ra khi tiêu hoá. Hệ số quy đổi cho dạng este có khác một chút, và nhà sản xuất thường đã tính sẵn. Bạn không cần nhớ mọi hệ số, chỉ cần nhận ra rằng “400 IU” của hai hộp khác nhau chưa chắc là cùng lượng.
Một chữ nữa hay gặp là “mixed tocopherols” hay tocopherol hỗn hợp. Các dạng beta, gamma, delta tocopherol có mặt trong thực phẩm nhưng không được tính vào nhu cầu vitamin E theo cách tính hiện hành của nhiều tổ chức, vì cơ thể không giữ lại chúng như alpha-tocopherol. Vì thế dòng tocopherol hỗn hợp trên nhãn thường được ghi riêng, đôi khi chỉ như chất chống oxy hoá giữ cho dầu trong viên không bị ôi.
Folate và mcg DFE: vì sao axit folic được tính “nặng” hơn
Folate (vitamin B9) cũng có đơn vị tương đương riêng là mcg DFE (dietary folate equivalents, tương đương folate trong thực phẩm). Lý do là axit folic, dạng tổng hợp dùng trong viên bổ sung và thực phẩm tăng cường, được hấp thu tốt hơn folate tự nhiên trong rau lá xanh, đậu, gan. Theo cách quy đổi được nhiều tổ chức sử dụng, 1 mcg DFE tương đương 1 mcg folate trong thực phẩm, tương đương khoảng 0,6 mcg axit folic uống cùng bữa ăn, hoặc khoảng 0,5 mcg axit folic uống lúc đói.
Vì thế trên nhãn mới, bạn có thể gặp dòng kiểu “400 mcg DFE (240 mcg axit folic)”. Con số trong ngoặc là khối lượng axit folic thật sự có trong viên; con số trước là mức hoạt tính sau khi đã nhân hệ số. Hai con số nhìn lệch nhau nhưng không mâu thuẫn. Nếu bạn so hai hộp, một hộp ghi mcg axit folic, một hộp ghi mcg DFE, bạn phải đưa về cùng một kiểu trước.
Một số sản phẩm dùng dạng folate đã hoạt hoá, ghi tên như methylfolat hay 5-MTHF. Cách quy đổi dạng này sang DFE không thống nhất giữa các nguồn và vẫn được bàn. Đây là chỗ không cần tự suy luận; nếu bác sĩ đã dặn bạn bổ sung folate vì một lý do cụ thể, như đang chuẩn bị mang thai, bạn hỏi thẳng người kê dặn rằng dạng và lượng trên hộp có khớp với lời dặn không.
Với vitamin K, các vitamin nhóm B còn lại, vitamin C và mọi khoáng chất, nhãn hầu như chỉ dùng mg hoặc mcg, không có IU. Nếu bạn thấy một sản phẩm ghi IU cho những chất này, đó là dấu hiệu nên đọc kỹ hơn về nguồn gốc và tính chuẩn mực của nhãn.
Tự quy đổi khi cầm một hộp viên bổ sung: năm bước
Khi cần so hai sản phẩm hoặc cộng tổng lượng một vitamin từ nhiều nguồn, bạn làm theo thứ tự sau. Ví dụ đi kèm đều là ví dụ giả định.
- Xác định đúng tên chất và dạng hoá học trên bảng thành phần, không chỉ đọc tên to ngoài vỏ hộp. Ví dụ: “vitamin D3 (cholecalciferol)”, “vitamin E (dl-alpha-tocopheryl acetat)”.
- Xem đơn vị ghi cạnh con số: IU, mg, mcg, mcg RAE, mg alpha-tocopherol hay mcg DFE. Lưu ý ký hiệu µg chính là mcg.
- Xem lượng ghi là cho một viên hay cho một “khẩu phần” gồm nhiều viên. Nhiều nhãn ghi theo khẩu phần hai viên; đọc nhầm chỗ này là sai gấp đôi.
- Đổi mọi con số về cùng một đơn vị bằng hệ số phù hợp với đúng dạng chất: vitamin D chia hoặc nhân 40; vitamin A và E dùng hệ số theo dạng; folate đổi theo DFE.
- Cộng tổng từ mọi nguồn bạn đang dùng (viên đa vi chất, viên canxi có thêm vitamin D, sữa tăng cường…) rồi mang con số đó cùng các hộp tới hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ, nhất là khi tổng có vẻ cao.
Năm bước này giúp bạn không đọc lệch, nhưng không thay được việc người chuyên môn xem xét. Một con số đúng đơn vị vẫn có thể không phù hợp với bạn nếu bạn đang dùng thuốc ảnh hưởng tới hấp thu hoặc chuyển hoá vitamin, hoặc có bệnh gan, thận.
Khi nào nên hỏi bác sĩ, dược sĩ thay vì tự tính
Quy đổi đơn vị là kỹ năng đọc nhãn, không phải công cụ tự điều chỉnh liều. Bạn nên mang hộp sản phẩm tới bác sĩ hoặc dược sĩ trong các trường hợp sau:
- Bạn đang mang thai, cho con bú hoặc chuẩn bị mang thai và sản phẩm có vitamin A dạng retinol, vitamin D hoặc folate.
- Bạn mua viên bổ sung cho trẻ nhỏ hoặc người cao tuổi trong nhà; lượng phù hợp theo tuổi khác người trưởng thành.
- Bạn có bệnh thận, bệnh gan, rối loạn hấp thu, hoặc đang dùng thuốc dài ngày, kể cả thuốc chống đông máu (vitamin E và K liên quan tới quá trình đông máu).
- Tổng lượng một vitamin tan trong dầu từ nhiều sản phẩm cộng lại có vẻ cao, hoặc bạn không chắc mình đã đổi đúng.
- Bạn đã dùng một sản phẩm lượng cao một thời gian và thấy mệt, buồn nôn, chán ăn, đau đầu hay bất thường khác.
- Nhãn không ghi rõ dạng chất, không ghi đơn vị, hoặc thông tin tiếng Việt và tiếng nước ngoài trên cùng hộp mâu thuẫn nhau.
Khi đi hỏi, mang theo chính hộp hoặc ảnh chụp rõ bảng thành phần, kèm danh sách mọi thuốc và sản phẩm bạn đang dùng. Người tư vấn đọc được ngay dạng chất và đơn vị, và trả lời chính xác hơn nhiều so với một câu tả miệng.
Câu hỏi thường gặp
1.000 IU vitamin D bằng bao nhiêu mcg?
1.000 IU vitamin D tương đương 25 mcg, vì với vitamin D, 1 mcg bằng 40 IU. Phép đổi này áp dụng cho cả D2 và D3 trên nhãn. Lượng nào phù hợp với bạn thì cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, vì còn tuỳ tuổi, tình trạng sức khoẻ và các nguồn vitamin D khác bạn đang dùng.
Có công thức chung đổi IU sang mg cho mọi vitamin không?
Không có. IU đo hoạt tính sinh học chứ không đo khối lượng, nên mỗi chất, thậm chí mỗi dạng hoá học của cùng một chất, có hệ số riêng. Vitamin D dùng hệ số 40, còn vitamin A và E phải biết dạng cụ thể trên nhãn mới đổi được.
Ký hiệu µg và mcg có khác nhau không?
Không khác. Cả hai đều là microgam, tức một phần triệu gam hay một phần nghìn miligam. Có nhãn dùng ký hiệu chữ Hy Lạp µg, có nhãn viết mcg để tránh nhầm chữ µ với chữ m khi in nhỏ. Chính sự nhầm lẫn giữa mg và mcg mới đáng lo, vì chúng lệch nhau một nghìn lần.
Vì sao nhãn ghi vitamin A theo mcg RAE mà không ghi IU nữa?
Vì mcg RAE quy các dạng vitamin A về cùng một mức hoạt tính, có tính tới việc beta-caroten chỉ chuyển một phần thành vitamin A. IU cũ không phân biệt rõ điều đó. Đơn vị mới giúp người đọc so sánh công bằng hơn giữa các sản phẩm và với khuyến nghị dinh dưỡng.
Nhãn ghi 400 mcg DFE nhưng trong ngoặc là 240 mcg axit folic, cái nào đúng?
Cả hai đều đúng. 240 mcg là khối lượng axit folic thật trong viên; 400 mcg DFE là mức hoạt tính tương đương sau khi tính việc axit folic được hấp thu tốt hơn folate trong thực phẩm. Khi so sánh hay cộng dồn, bạn chỉ cần dùng cùng một kiểu con số.
Dạng vitamin E tự nhiên có tốt hơn dạng tổng hợp không?
Trên mỗi miligam, dạng d-alpha-tocopherol có hoạt tính cao hơn dạng dl-alpha-tocopherol, và hệ số quy đổi IU đã phản ánh điều này. Nhưng “tốt hơn” cho riêng bạn còn tuỳ lượng, nhu cầu và việc bạn có cần bổ sung hay không, điều nên hỏi bác sĩ.