Phốt pho là khoáng đa lượng nhiều thứ hai trong cơ thể sau canxi, và ngoài việc cùng canxi dựng xương, nó có mặt trong ATP, ADN, ARN, màng mọi tế bào và hệ đệm giữ độ axit của máu. Một người trưởng thành có khoảng bảy trăm gam phốt pho, khoảng tám mươi lăm phần trăm nằm trong xương và răng.
Khác với canxi, phốt pho hầu như không thiếu trong khẩu phần thông thường, vì nó có trong gần như mọi thực phẩm giàu đạm và ngũ cốc. Câu chuyện đáng bàn với phốt pho nằm ở hai đầu: phốt phát phụ gia trong đồ chế biến ngày càng nhiều, và những tình huống y khoa đặc biệt khiến phốt pho máu tụt nhanh. Bài này đi qua vai trò, nguồn, hấp thu và những điểm cần biết đó; chuyện tỷ lệ với canxi có bài riêng trong danh mục.
Phốt pho làm gì ngoài xương
Mang năng lượng. ATP — adenosin triphotphat — có ba nhóm phốt phát; năng lượng được giải phóng khi nhóm phốt phát cuối bị tách ra. Creatin phốt phát trong cơ là kho dự trữ năng lượng nhanh cho vài giây vận động mạnh đầu tiên. Không có phốt pho, không có đồng tiền năng lượng của tế bào.
Làm khung vật chất di truyền. Mạch ADN và ARN được nối bằng các cầu phốt phát. Mỗi lần tế bào phân chia, nó cần phốt pho để sao chép bộ gen.
Xây màng tế bào. Lớp màng bao mọi tế bào được dựng chủ yếu từ phospholipid — phân tử có đầu chứa phốt phát ưa nước và đuôi béo kỵ nước. Lecithin trong lòng đỏ trứng và đậu nành là một phospholipid quen thuộc.
Bật tắt enzym. Rất nhiều tín hiệu trong tế bào được truyền bằng cách gắn hoặc tháo nhóm phốt phát khỏi protein. Đây là cơ chế bật tắt phổ biến nhất của sinh học phân tử.
Giữ độ axit và giúp máu nhả oxy. Hệ đệm phốt phát góp phần ổn định độ axit trong tế bào và nước tiểu. Trong hồng cầu, một hợp chất chứa phốt phát giúp hemoglobin nhả oxy cho mô; khi phốt pho máu thấp nặng, việc giao oxy có thể bị ảnh hưởng.
Nguồn phốt pho trong bữa ăn Việt
Phốt pho đi kèm chất đạm, nên nhóm thực phẩm giàu đạm cũng là nhóm giàu phốt pho. Bảng dưới không ghi miligam vì con số thay đổi theo loại và cách chế biến.
| Nhóm | Ví dụ | Dạng phốt pho | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Thịt, cá, hải sản | Thịt lợn, thịt gà, cá, tôm, cua | Hữu cơ, gắn trong đạm và màng tế bào | Hấp thu tốt |
| Trứng, sữa | Trứng gà, trứng vịt, sữa, sữa chua | Hữu cơ; casein trong sữa giàu phốt phát | Sữa đồng thời giàu canxi |
| Đậu, hạt | Đậu nành, đậu đen, lạc, vừng, hạt bí | Phần lớn ở dạng phytat | Hấp thu thấp hơn; ngâm, nảy mầm, lên men cải thiện |
| Ngũ cốc | Gạo lứt, yến mạch, bánh mì nguyên cám | Phần lớn ở dạng phytat trong lớp cám | Gạo trắng ít phốt pho hơn gạo lứt |
| Đồ chế biến | Giò chả, xúc xích, thịt xông khói, phô mai lát, bánh nở, một số đồ uống | Muối phốt phát vô cơ thêm vào | Hấp thu rất cao, lượng hiếm khi ghi trên nhãn |
Vì có mặt khắp nơi, phốt pho trong khẩu phần của người lớn thường vượt khá xa nhu cầu. Theo bảng của Viện Hàn lâm Khoa học, Kỹ thuật và Y học Hoa Kỳ, nhu cầu khuyến nghị cho người trưởng thành là 700 miligam mỗi ngày, cao hơn ở tuổi 9 đến 18 là 1.250 miligam vì xương đang lớn nhanh; mức ăn vào tối đa chấp nhận được cho người 19 đến 70 tuổi là 4.000 miligam. Bạn tra bản hiện hành của tổ chức mình dùng khi cần con số chính xác.
Phytat: phốt pho có mặt mà không hẳn dùng được
Trong hạt đậu và ngũ cốc, cây cất giữ phốt pho dưới dạng axit phytic, hay phytat — một phân tử có sáu nhóm phốt phát. Đó là kho phốt pho để mầm cây dùng khi nảy. Ruột người có rất ít enzym phytase để mở kho này, nên phần lớn phốt pho trong phytat đi qua mà không được hấp thu.
Phytat còn có một tác dụng phụ quan trọng: nó gắn với sắt, kẽm, canxi, magie tạo phức khó hấp thu. Tác động này thuộc về danh mục những chất tranh nhau, cản nhau của trang; ở đây chỉ cần biết rằng con số phốt pho trên bảng thành phần của đậu và ngũ cốc nguyên hạt cao hơn lượng thật sự vào máu.
Các cách chế biến truyền thống làm thay đổi điều này. Ngâm đậu qua đêm, ủ cho nảy mầm, lên men như làm tương, làm bánh mì bằng men tự nhiên đều kích hoạt enzym phytase có sẵn trong hạt hoặc do vi sinh vật tạo ra, phân giải một phần phytat. Kết quả là cả phốt pho lẫn các khoáng vi lượng được giải phóng nhiều hơn. Gạo mầm, giá đỗ, tương bần là những ví dụ gần gũi.
Ngược lại, nấu chín đơn thuần chỉ phân giải phytat ở mức hạn chế, vì enzym phytase bị nhiệt làm mất hoạt tính trước khi kịp làm việc. Đó là lý do ông bà ta ngâm đậu từ tối hôm trước chứ không chỉ ninh lâu: bước ngâm cho enzym thời gian hoạt động ở nhiệt độ phòng, bước ninh làm hạt mềm và dễ tiêu.
Phốt phát phụ gia: có mặt ở đâu và để làm gì
Muối phốt phát là nhóm phụ gia dùng rộng rãi vì chúng làm được nhiều việc kỹ thuật. Biết chúng làm gì giúp bạn đoán được chúng hay xuất hiện ở đâu:
- Giữ nước và kết dính trong thịt chế biến: giò chả, xúc xích, thịt viên, thịt nguội dùng polyphosphat để thịt giữ nước, dai và mịn hơn.
- Làm tan chảy mịn: phô mai chế biến dạng lát, dạng phết dùng muối phốt phát để chất béo và đạm không tách lớp khi nóng.
- Tạo xốp: một số loại bột nở có thành phần axit là muối phốt phát, phản ứng với baking soda tạo khí.
- Tạo vị chua và bảo quản: axit phosphoric có trong một số nước ngọt có ga vị cola.
- Chống vón, ổn định: bột kem pha cà phê, sữa bột, bột nêm có thể chứa phốt phát để dễ tan, không vón cục.
Phụ gia phốt phát được phép dùng theo quy định an toàn thực phẩm và ở mức cho phép không gây hại cho người khoẻ. Điểm cần biết là phốt pho từ phụ gia hấp thu gần như hoàn toàn, khác với phốt pho trong đậu hạt, và lượng thường không ghi bằng miligam trên nhãn. Với người khoẻ, bớt đồ chế biến chủ yếu là có lợi qua việc bớt natri, chất béo và tăng thức ăn tươi; với người bệnh thận, đây lại là phần phốt pho mà bác sĩ thường dặn tránh trước tiên.
Phốt pho máu thấp: những tình huống y khoa đặc biệt
Thiếu phốt pho do ăn uống ở người khoẻ hầu như không gặp. Phốt pho máu thấp thường xảy ra trong những hoàn cảnh y khoa: dùng kéo dài thuốc kháng axit có nhôm gắn phốt phát, nghiện rượu nặng, một số bệnh di truyền hiếm, và đặc biệt là hội chứng nuôi ăn lại.
Hội chứng nuôi ăn lại gặp ở người đã nhịn đói hoặc ăn rất kém trong thời gian dài — sau bệnh nặng, chán ăn tâm thần, suy dinh dưỡng nặng — khi được cho ăn trở lại nhanh. Insulin tăng vọt kéo phốt pho, kali, magie vào tế bào để tổng hợp năng lượng, làm nồng độ trong máu tụt mạnh. Tình trạng này có thể nguy hiểm đến tính mạng và là lý do bệnh viện nuôi ăn lại từ từ, theo dõi điện giải chặt.
Bài học cho đời thường: người thân vừa trải qua một đợt ăn uống rất kém kéo dài nên được cho ăn lại theo hướng dẫn của nhân viên y tế, không vội "tẩm bổ" dồn dập. Đây cũng là ví dụ cho thấy phốt pho, kali và magie di chuyển cùng nhau theo nhu cầu năng lượng của tế bào.
Người bệnh thận và phốt pho
Thận là nơi duy nhất thải phần phốt pho dư ra khỏi cơ thể. Khi chức năng thận suy giảm, phốt pho có xu hướng tích tụ. Ngay từ giai đoạn sớm, cơ thể tăng hormon FGF23 và hormon cận giáp để thúc thận thải phốt pho, và những thay đổi hormon này kéo theo rối loạn ở xương, mạch máu.
Vì thế người bệnh thận mạn thường được bác sĩ dặn giới hạn phốt pho, ưu tiên cắt phốt phát phụ gia trước vì nó hấp thu gần như hoàn toàn, và cân nhắc giữa nhu cầu đạm với lượng phốt pho đi kèm. Một số người được kê thuốc gắn phốt phát uống trong bữa ăn. Mức phốt pho, loại thực phẩm và cách dùng thuốc đều do bác sĩ thận học đặt cho từng người dựa trên xét nghiệm.
Nếu trong nhà có người bệnh thận, việc đọc thành phần để nhận ra các muối phốt phát trên bao bì giò chả, xúc xích, phô mai, nước ngọt là kỹ năng hữu ích; danh mục đọc nhãn của trang có hướng dẫn. Nhưng mức bao nhiêu là được phải hỏi bác sĩ, không dựa vào bài phổ thông.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Người khoẻ hiếm khi cần lo về phốt pho. Bạn nên đi khám và hỏi bác sĩ khi: có bệnh thận mạn hoặc đã được báo chức năng thận giảm, để được hướng dẫn mức phốt pho phù hợp; đang dùng thuốc kháng axit thường xuyên trong thời gian dài; có người thân vừa trải qua đợt ăn uống rất kém, sụt cân nhiều và chuẩn bị ăn lại.
Yếu cơ tăng dần, đau xương, mệt lả, lú lẫn, khó thở ở người đang hồi phục sau nhịn đói hoặc bệnh nặng là dấu hiệu cần đến cơ sở y tế ngay. Ngứa da dai dẳng ở người bệnh thận cũng nên báo bác sĩ, vì có thể liên quan đến rối loạn khoáng chất.
Không tự dùng viên bổ sung chứa phốt phát, không tự mua thuốc gắn phốt phát. Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người đang điều trị bệnh mạn tính hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ viên khoáng chất nào. Bài viết chỉ là thông tin dinh dưỡng phổ thông.
Câu hỏi thường gặp
Ăn chay có thiếu phốt pho không?
Hiếm khi. Đậu, hạt, ngũ cốc nguyên hạt chứa nhiều phốt pho, dù một phần ở dạng phytat hấp thu kém hơn. Ngâm, nảy mầm và lên men giúp giải phóng thêm. Người ăn chay cần chú ý canxi, sắt, kẽm, B12 hơn là phốt pho.
Phốt phát trong giò chả có độc không?
Muối phốt phát được phép dùng trong giới hạn của quy định an toàn thực phẩm và không gây hại cho người khoẻ ở mức đó. Điều đáng lưu ý là chúng làm tăng tổng phốt pho hấp thu, quan trọng với người bệnh thận. Với người khoẻ, ăn giò chả vừa phải là được.
Phốt pho cao có làm hại xương không?
Ở người khoẻ có thận tốt, phốt pho cao đơn thuần chưa được chứng minh rõ là gây hại xương. Mối lo chủ yếu là khi phốt pho cao đi kèm canxi thấp kéo dài, và ở người bệnh thận. Bài về tỷ lệ canxi phốt pho trong danh mục này giải thích kỹ hơn.
Trứng có nhiều phốt pho không?
Lòng đỏ trứng giàu phốt pho, cả ở dạng phospholipid như lecithin. Lòng trắng ít phốt pho hơn nhiều nhưng giàu đạm, nên lòng trắng trứng hay được nhắc trong chế độ ăn của người bệnh thận. Việc chọn lựa cụ thể do bác sĩ hướng dẫn.
Uống sữa nhiều có thừa phốt pho không?
Sữa có cả canxi và phốt pho với tỷ lệ khá cân đối. Ở người khoẻ, uống sữa ở mức thông thường không gây thừa phốt pho có hại. Người bệnh thận cần hỏi bác sĩ về lượng sữa, vì phốt pho trong sữa hấp thu tốt.
Có xét nghiệm phốt pho máu khi khám sức khoẻ định kỳ không?
Không phải gói khám nào cũng có. Phốt pho máu thường được bác sĩ chỉ định khi có lý do như bệnh thận, rối loạn canxi, bệnh xương, nuôi ăn lại hoặc dùng một số thuốc. Kết quả cần được đọc cùng canxi, chức năng thận và hormon liên quan.