MatThiet.comMật Thiết
Phối món ăn Việt để hấp thu tốt

Nấu rau giữ vitamin: luộc, hấp, xào hay nấu canh và chuyện hâm lại

Vitamin C và folate trong rau mất đi khi nào: rửa, cắt, luộc, hấp, xào, nấu canh, để qua đêm. Cách chọn kiểu nấu cho từng loại rau mà không phải bỏ món quen.

Steam rising from a bamboo steamer of broccoli and choy sum on a gas stove in a Hue family kitchen, woman lifting the lid, face turned away, soft morning light

Muốn giữ vitamin trong rau, hãy nhớ ba điều: ít nước, ít thời gian trên lửa, và ăn ngay sau khi nấu. Hấp và xào nhanh thường giữ vitamin C, folate tốt hơn luộc nhiều nước; luộc hay nấu canh thì vitamin thoát vào nước, nên nước đó đáng được dùng chứ không đổ đi. Rau nấu xong để qua đêm rồi hâm lại mất thêm một phần đáng kể.

Bài này đi qua từng bước từ lúc rau về tới bếp đến lúc lên mâm, chỉ ra chỗ nào vitamin mất nhiều, chỗ nào không đáng lo, và cách chọn kiểu nấu cho từng nhóm rau quen thuộc ở Việt Nam. Không cần bỏ món luộc hay món canh; chỉ cần biết chỗ nào nên chỉnh.

Vì sao rau mất vitamin khi nấu

Những vitamin dễ mất nhất khi nấu rau là vitamin C và các vitamin nhóm B, đặc biệt folate và B1. Chúng có chung hai đặc điểm: tan trong nước và kém bền với nhiệt. Một số còn bị phá khi tiếp xúc không khí và ánh sáng. Vì thế, rau mất vitamin theo ba đường: vitamin tan ra nước luộc, nước ngâm; vitamin bị nhiệt phá huỷ; vitamin bị oxy hoá khi cắt sẵn, để lâu.

Ngược lại, các chất tan trong dầu như beta-caroten, vitamin K, vitamin E bền nhiệt hơn nhiều và không tan vào nước luộc. Với nhóm này, nấu chín và có chút dầu mỡ thậm chí giúp cơ thể lấy được nhiều hơn so với ăn sống. Điều đó có nghĩa là không có một kiểu nấu "tốt nhất cho mọi vitamin". Rau sống giữ vitamin C trọn nhất, rau nấu chín với chút dầu mở khoá carotenoid tốt hơn. Mâm cơm có cả hai là cân bằng.

Khoáng chất như kali, canxi, magie không bị nhiệt phá huỷ nhưng cũng tan một phần vào nước luộc. Đây là lý do nước canh, nước luộc rau có giá trị: những gì mất khỏi cọng rau phần lớn vẫn nằm trong nồi. Nói cách khác, khi bàn chuyện mất vitamin, câu hỏi đúng không chỉ là nấu bao lâu mà còn là phần nước đi đâu: vào bụng người ăn hay xuống bồn rửa.

Từ chợ về bếp: những chỗ mất vitamin trước khi bật lửa

Phần mất mát bắt đầu từ trước khi nấu. Làm theo thứ tự dưới đây giúp giữ được nhiều hơn mà không tốn thêm công.

  1. Mua vừa đủ dùng trong hai ba ngày. Rau lá để lâu trong tủ lạnh héo dần và mất vitamin C theo ngày. Rau héo đã mất một phần trước khi vào nồi.
  2. Cất rau trong túi hoặc hộp có lỗ thoáng, ngăn mát. Để rau ở nhiệt độ phòng giữa trưa hè làm vitamin C giảm nhanh hơn nhiều so với để lạnh.
  3. Rửa rau nguyên cọng, nguyên lá rồi mới cắt. Cắt trước rồi rửa, nhất là ngâm lâu, làm vitamin tan ra từ các mặt cắt.
  4. Ngâm vừa đủ để làm sạch, không ngâm cả buổi. Ngâm nước muối loãng hay nước sạch vài phút rồi rửa dưới vòi chảy là đủ cho mục đích làm sạch thông thường; ngâm hàng giờ chỉ làm mất thêm vitamin.
  5. Cắt ngay trước khi nấu, cắt khúc vừa. Thái nhỏ quá làm tăng diện tích tiếp xúc với không khí và nước. Cắt khúc vừa ăn, cắt xong cho vào nồi ngay.
  6. Không thái sẵn từ sáng để tối nấu. Rau đã cắt để trong tủ lạnh vẫn tiếp tục mất vitamin C, lại dễ dập nát.

Phần ngâm rau thường gây tranh cãi vì nhiều người ngâm lâu để yên tâm về hoá chất. Ngâm lâu không làm sạch thêm bao nhiêu mà làm mất vitamin; rửa kỹ dưới vòi nước chảy, chà nhẹ phần cuống và kẽ lá, hiệu quả hơn.

So sánh các kiểu nấu quen thuộc

Bảng dưới so sánh tương đối, không đưa con số phần trăm vì mức mất vitamin thay đổi theo loại rau, thời gian, lượng nước và độ to nhỏ của miếng rau. Các nghiên cứu đo đạc nhìn chung cho cùng một xu hướng như sau.

Kiểu nấuVitamin C, folateCarotenoid, vitamin KGhi chú khi làm
Ăn sống, trộn gỏiGiữ nhiều nhấtHấp thu kém hơn nếu không có dầuRửa kỹ, chú ý vệ sinh với rau mầm
HấpGiữ khá tốtGiữ tốtHấp vừa chín tới, rau còn xanh
Xào nhanh lửa lớnGiữ khá, mất một phần do nhiệtHấp thu tốt nhờ dầuXào vài phút, đừng đậy vung lâu
Luộc ít nước, nhanhMất một phần vào nướcGiữ tốtNước sôi mới thả rau, vớt ngay khi chín tới
Luộc nhiều nước, lâuMất nhiềuGiữ tốtKiểu dễ mất nhất nếu đổ nước đi
Nấu canhMất vào nước canh, giữ lại nếu húp nướcGiữ tốtThả rau sau cùng, sôi lại là tắt
Hâm lại lần haiMất thêmÍt thay đổiChỉ hâm lượng định ăn

Có thể thấy kiểu nấu "xấu" nhất cho vitamin tan trong nước là luộc nhiều nước, lâu, rồi đổ nước đi. Kiểu đó lại phổ biến khi luộc rau muống, rau cải cho thật mềm. Chỉ cần đổi sang luộc ít nước hơn, thả rau khi nước đã sôi, vớt khi rau vừa chín là đã giữ được thêm.

Chọn kiểu nấu theo từng nhóm rau

Rau lá mềm như rau ngót, mồng tơi, rau dền, cải. Hợp nấu canh hoặc xào nhanh. Nấu canh thì đun nước dùng, nêm nếm trước, thả rau sau cùng, sôi lại là tắt bếp. Với rau nhiều oxalat như rau dền, cải bó xôi thì chần qua và bỏ nước trước sẽ hợp hơn; danh mục này có bài riêng về cách chần.

Họ cải cứng như bông cải xanh, súp lơ, cải làn, su hào. Hấp hoặc xào nhanh giữ được giòn và vitamin C. Bông cải luộc mềm nhũn vừa mất vitamin vừa mất ngon. Cắt cuống bông cải thành lát mỏng để chín đều với phần hoa. Cải bắp thái sợi xào nhanh hoặc trộn gỏi sống cũng giữ được nhiều hơn món cải bắp luộc kỹ.

Rau muống, rau lang, rau bí. Người Việt hay luộc. Luộc ít nước, nước thật sôi, có thể thêm chút muối, vớt khi cọng vừa chín; giữ nước luộc vắt chanh uống hoặc làm nước canh. Xào tỏi cũng là lựa chọn tốt.

Củ quả như cà rốt, bí đỏ, khoai lang. Nhóm này giàu carotenoid, bền nhiệt hơn. Nấu chín mềm và có chút dầu hoặc ăn cùng món có mỡ giúp hấp thu tốt hơn. Để nguyên vỏ khi luộc khoai giúp giữ dinh dưỡng, gọt sau.

Rau thơm, rau sống ăn kèm. Không nấu. Rau thơm thả vào bát sau khi múc canh, rau sống ăn kèm nguyên lá. Đây là nguồn vitamin C "nguyên vẹn" của bữa ăn Việt.

Nước luộc rau và nước canh: dùng hay đổ đi

Nhiều gia đình có thói quen luộc rau xong để nước luộc vắt chanh uống, hoặc dùng nước luộc làm canh. Thói quen này có lý về mặt dinh dưỡng: một phần vitamin C, folate, kali đã tan vào đó. Một bát nước rau muống luộc vắt chanh vừa lấy lại phần đã mất, vừa thêm vitamin C từ chanh.

Có hai ngoại lệ. Thứ nhất, với những loại rau nhiều oxalat hoặc có vị đắng, hăng cần khử, như rau dền, cải bó xôi, một số rau rừng, nước chần đầu nên đổ đi; mục đích của bước chần chính là để chất không mong muốn đi theo nước. Thứ hai, với rau không chắc nguồn, nhiều đất cát hay có thể còn tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, rửa kỹ trước vẫn là điều kiện để dùng nước luộc yên tâm.

Người có bệnh thận được bác sĩ dặn hạn chế kali thì lưu ý ngược lại: có khi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng hướng dẫn luộc rau và bỏ nước để giảm kali. Trường hợp đó, làm theo hướng dẫn điều trị, không theo nguyên tắc chung trong bài này.

Hâm lại và để qua đêm: mất bao nhiêu, có an toàn không

Rau nấu xong để nguội rồi hâm lại tiếp tục mất vitamin C và folate, vì phải qua nhiệt thêm một lần và đã tiếp xúc không khí nhiều giờ. Mức mất phụ thuộc thời gian để và cách hâm, nhưng xu hướng chung là bữa hâm lại có ít vitamin tan trong nước hơn bữa vừa nấu. Cách giữ lợi nhất là nấu vừa đủ ăn, phần rau xanh nấu ngay trước bữa; món kho, hầm thì nấu nhiều để dành được vì chúng không phải nguồn vitamin C chính.

Chuyện an toàn đáng quan tâm hơn chuyện vitamin. Rau đã nấu để ở nhiệt độ phòng nhiều giờ là môi trường thuận lợi cho vi khuẩn. Nếu phải để dành, hãy cho vào hộp kín, để nguội bớt rồi cất tủ lạnh sớm, hâm sôi kỹ trước khi ăn và chỉ hâm phần định ăn, không hâm đi hâm lại cả nồi. Chuyện rau để qua đêm sinh nitrit thường bị thổi phồng; với rau cất lạnh đúng cách và ăn trong ngày hôm sau, đây không phải mối lo chính đối với người lớn khoẻ mạnh. Thức ăn cho trẻ nhỏ thì nên nấu mới, và đồ ăn dặm của trẻ dưới một tuổi không nên để qua đêm.

Khi nào cần hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng

Cách nấu rau là chuyện của cả nhà, nhưng có vài trường hợp cần lời khuyên riêng. Người bệnh thận mạn thường có chế độ kiểm soát kali, phốt pho và cách chế biến rau khác hẳn hướng dẫn chung. Người đang dùng thuốc chống đông nhóm kháng vitamin K được dặn giữ lượng rau lá xanh tương đối ổn định giữa các ngày, không ăn dồn đột ngột; hãy hỏi bác sĩ điều trị về cách ăn rau chứ đừng tự cắt hẳn.

Người có bệnh đường ruột như viêm ruột, hội chứng ruột kích thích, đang có đợt tiêu chảy, có thể được dặn ăn rau nấu mềm thay vì rau sống. Trẻ dưới một tuổi, phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch nên hạn chế rau mầm sống và rau sống không chắc nguồn vì nguy cơ nhiễm khuẩn. Nếu bạn thấy mình ăn rau đủ mà vẫn mệt mỏi kéo dài, nhiệt miệng tái đi tái lại, chảy máu chân răng, hãy đi khám để tìm nguyên nhân, vì những dấu hiệu đó không thể tự quy cho cách nấu rau.

Câu hỏi thường gặp

Nấu rau bằng lò vi sóng có làm mất chất hơn nấu bếp không?

Không. Lò vi sóng nấu nhanh và dùng ít nước nên thường giữ vitamin C khá tốt, tương đương hoặc hơn hấp. Bạn cho rau vào bát chịu nhiệt với vài thìa nước, đậy nắp có lỗ thoát hơi, nấu từng chặng ngắn và đảo giữa chừng cho chín đều.

Luộc rau có nên cho muối vào nước không?

Một chút muối giúp rau xanh màu hơn và nước sôi lại nhanh khi thả rau, nhưng không ảnh hưởng nhiều tới vitamin. Điều quan trọng hơn là nước phải sôi trước khi thả rau, lượng nước vừa đủ, và vớt rau ra ngay khi vừa chín.

Rau đông lạnh có còn vitamin không?

Rau đông lạnh công nghiệp thường được chần nhanh rồi cấp đông sớm sau thu hoạch, nên giữ vitamin khá tốt, đôi khi hơn rau tươi để nhiều ngày. Khi nấu, bạn cho thẳng vào chảo hoặc nồi, không rã đông ngâm nước lâu.

Ăn rau sống có tốt hơn rau chín không?

Mỗi cách có lợi riêng. Rau sống giữ vitamin C và folate trọn vẹn, rau chín với chút dầu giúp hấp thu carotenoid tốt hơn và an toàn hơn về vi sinh. Mâm cơm có cả rau sống lẫn rau nấu là cách cân bằng hợp lý.

Xào rau nên dùng dầu gì và bao nhiêu?

Dầu thực vật thông dụng đều được, chỉ cần không để dầu cháy khói. Lượng dầu vừa đủ phủ mặt chảo, khoảng một thìa cho một đĩa rau gia đình, là đủ giúp hấp thu chất tan trong dầu mà không làm món quá béo.

Có nên đậy vung khi luộc rau xanh không?

Đậy vung lúc đun nước cho nhanh sôi là hợp lý. Khi đã thả rau, nhiều người mở vung để rau giữ màu xanh, vì một số chất dễ bay hơi thoát ra. Thời gian luộc ngắn quan trọng hơn chuyện đậy hay mở.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138