Folate là tên chung của vitamin B9 dạng tự nhiên có trong thực phẩm, còn axit folic là dạng tổng hợp dùng trong viên bổ sung và thực phẩm tăng cường. Hai dạng cùng đưa cơ thể tới một đích — các coenzym tetrahydrofolat dùng để tạo ADN và chuyển nhóm một carbon — nhưng khác nhau về độ bền, độ hấp thu và cách tính lượng trên nhãn.
Tên folate bắt nguồn từ chữ Latin “folium”, nghĩa là lá, vì chất này được tách ra đầu tiên từ lá rau bina. Bài này giải thích folate làm gì, các mối nối của nó với B2, B6, B12, nguồn từ rau lá xanh và đậu trong bữa ăn Việt, vì sao folate dễ mất khi nấu, và những điều nên biết về axit folic trước khi dùng.
Folate làm gì: nguyên liệu cho mọi tế bào đang phân chia
Trong tế bào, folate được chuyển thành tetrahydrofolat, một phân tử chuyên “chở” các nhóm một carbon — nhóm methyl, methylen, formyl — từ phản ứng này sang phản ứng khác. Các nhóm này cần để tạo thymidin và purin, những viên gạch của ADN và ARN. Không có đủ folate, tế bào không nhân đôi ADN kịp và phân chia chậm lại.
Hậu quả rõ nhất lộ ra ở những mô đổi mới nhanh. Ở tuỷ xương, hồng cầu non không phân chia được bình thường, lớn lên mà không chín, tạo ra kiểu thiếu máu hồng cầu to. Niêm mạc miệng, ruột cũng chịu ảnh hưởng. Ở giai đoạn phôi thai, khi tế bào phân chia nhanh nhất, thiếu folate liên quan tới dị tật ống thần kinh — lý do các tổ chức y tế khuyến nghị bổ sung axit folic cho phụ nữ chuẩn bị mang thai.
Folate còn tham gia vòng methyl hoá: nó giúp biến homocystein thành methionin, từ đó tạo S-adenosylmethionin — chất cho nhóm methyl trong hàng trăm phản ứng, từ tạo chất dẫn truyền thần kinh đến điều hoà biểu hiện gen. Đây là vùng giao nhau của folate với B12, B6 và B2.
Folate tự nhiên và axit folic khác nhau ở đâu
Sự khác nhau giữa hai dạng giải thích vì sao lượng ghi trên nhãn viên bổ sung không so trực tiếp được với lượng trong rau, và vì sao các bảng nhu cầu dùng đơn vị DFE.
| Tiêu chí | Folate tự nhiên | Axit folic |
|---|---|---|
| Có ở đâu | Rau lá xanh, đậu, gan, trứng, một số quả | Viên bổ sung, bột mì và ngũ cốc tăng cường |
| Cấu trúc | Phần lớn có đuôi nhiều glutamat, phải được ruột cắt bớt trước khi hấp thu | Một glutamat, hấp thu trực tiếp |
| Độ hấp thu | Thấp hơn, dao động theo thực phẩm | Cao hơn, nhất là khi uống lúc đói |
| Độ bền | Dễ bị nhiệt, oxy, ánh sáng phá huỷ | Bền hơn nhiều trong chế biến và bảo quản |
| Chuyển hoá | Đã ở dạng gần với dạng cơ thể dùng | Cần gan khử qua vài bước mới thành dạng hoạt động |
| Cách tính trên bảng nhu cầu | 1 mcg folate thực phẩm = 1 mcg DFE | 1 mcg axit folic uống cùng bữa ăn ≈ 1,7 mcg DFE |
DFE là viết tắt của “đương lượng folate trong khẩu phần”, cách quy đổi Viện Y học Mỹ đưa ra để gộp hai dạng vào một con số. Khi đọc nhãn, bạn sẽ thấy cả mcg axit folic lẫn mcg DFE; đó là hai cách ghi cùng một lượng, không phải hai chất khác nhau.
Folate cần ai và ảnh hưởng ai
B12 mở khoá folate. Phản ứng biến homocystein thành methionin cần cả folate lẫn B12. Thiếu B12, folate bị kẹt ở dạng methyl không dùng tiếp được. Quan hệ giữa hai chất này có bài riêng ở chuyên mục những cặp chất hỗ trợ nhau.
B2 giữ cho enzym MTHFR làm việc. MTHFR là enzym tạo dạng methylfolat, và nó cần FAD từ vitamin B2. Khi B2 thấp, nhất là ở người mang biến thể gen làm enzym kém bền, vòng folate chạy chậm hơn.
B6 nạp nhóm một carbon. Enzym lấy nhóm một carbon từ axit amin serin để gắn vào tetrahydrofolat cần PLP từ vitamin B6. B6 cũng xử lý homocystein theo lối ra thứ hai.
Kẽm giúp cắt đuôi glutamat. Enzym ở bờ ruột cắt bớt đuôi glutamat của folate thực phẩm để hấp thu là enzym phụ thuộc kẽm. Thiếu kẽm nặng có thể làm folate từ thức ăn hấp thu kém hơn.
Vitamin C bảo vệ folate trong thực phẩm. Vitamin C là chất khử, giúp hạn chế folate bị oxy hoá trong rau và trong quá trình tiêu hoá. Rau lá xanh tự nhiên có cả hai chất, một sự kết hợp tình cờ mà có lợi.
Nguồn folate trong bữa ăn Việt
Rau lá xanh đậm và các loại đậu là hai nhóm cung cấp folate chính. Mức so sánh mang tính tương đối, và lượng thực nhận được còn phụ thuộc lớn vào cách bảo quản, nấu nướng.
| Nhóm | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Rau lá xanh đậm | Rau bina, rau dền, rau muống, cải xanh, cải làn, xà lách | Nguồn chính; dễ mất khi luộc lâu |
| Rau họ cải và măng | Bông cải xanh, cải bắp, măng tây | Giàu folate, hấp hoặc xào nhanh để giữ |
| Đậu | Đậu xanh, đậu đen, đậu đỏ, đậu gà, đậu nành, giá đỗ | Nguồn rất tốt và bền hơn rau lá |
| Nội tạng | Gan gà, gan lợn | Rất giàu folate; ăn vừa phải vì nhiều vitamin A |
| Trứng | Lòng đỏ trứng | Lượng vừa, góp phần ổn định |
| Quả | Cam, bơ, đu đủ, chuối | Ăn tươi nên giữ được folate tốt |
Một ngày có một hai đĩa rau lá xanh, một món đậu hoặc đậu phụ, cộng trái cây, là khung bữa ăn đã có khá nhiều folate. Người ít ăn rau và đậu là nhóm dễ hụt nhất.
Folate mất ở đâu: nhiệt, nước, thời gian để rau
Folate tự nhiên là một trong những vitamin kém bền nhất. Nó bị oxy hoá khi tiếp xúc không khí, bị nhiệt phá huỷ, và tan vào nước luộc. Các nghiên cứu về hao hụt khi nấu cho thấy luộc rau lá xanh lâu trong nhiều nước rồi đổ nước đi có thể làm mất một phần lớn folate, trong khi hấp, xào nhanh hoặc nấu canh rồi ăn cả nước giữ lại được nhiều hơn rõ rệt. Con số cụ thể dao động rất rộng theo loại rau và thời gian.
Thời gian bảo quản cũng quan trọng. Rau để ở nhiệt độ phòng nhiều ngày, nhất là đã héo, mất folate dần theo thời gian; cất ngăn mát và dùng trong vài ngày đầu giúp hạn chế. Đậu khô thì bền hơn nhiều, và folate trong đậu nấu chín vẫn còn đáng kể vì đậu thường được ăn cùng nước nấu hoặc nấu vừa đủ nước.
Axit folic trong thực phẩm tăng cường bền hơn hẳn, đó cũng là một lý do nó được chọn để bổ sung vào bột mì ở nhiều nước. Những mẹo phối món và nấu cụ thể để giữ vitamin cho cả bữa được bàn ở chuyên mục phối món ăn Việt để hấp thu tốt.
Axit folic trước khi mang thai: vì sao các tổ chức y tế nhắc sớm
Ống thần kinh của phôi — tiền thân của não và tuỷ sống — khép lại trong khoảng bốn tuần đầu sau thụ thai, thường trước khi người phụ nữ biết mình có thai. Thiếu folate trong giai đoạn này làm tăng nguy cơ dị tật ống thần kinh như nứt đốt sống hay vô sọ. Các thử nghiệm lâm sàng từ những năm 1990 cho thấy bổ sung axit folic từ trước khi mang thai giảm rõ nguy cơ này.
Vì vậy Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị phụ nữ chuẩn bị mang thai bổ sung axit folic hằng ngày từ trước khi thụ thai cho tới hết ba tháng đầu, và nhiều nước như Mỹ, Canada đã bổ sung axit folic vào bột mì từ cuối thập niên 1990, sau đó tỷ lệ dị tật ống thần kinh giảm. Một số người có nguy cơ cao hơn, ví dụ đã từng mang thai có dị tật này hoặc đang dùng một số thuốc, được bác sĩ chỉ định lượng khác.
Bài này không thay cho tư vấn tiền sản. Nếu bạn đang có kế hoạch mang thai, cuộc khám tiền sản với bác sĩ là nơi quyết định có cần bổ sung, dùng loại nào, bao lâu. Điều cần nhớ ở đây chỉ là nguyên lý: lúc cần folate nhất lại là lúc người ta chưa biết mình cần.
Thừa axit folic và chuyện MTHFR
Ngưỡng tối đa áp cho dạng tổng hợp. Viện Y học Mỹ đặt ngưỡng tối đa cho người lớn là 1.000 mcg axit folic mỗi ngày từ viên bổ sung và thực phẩm tăng cường; folate tự nhiên trong rau không tính vào ngưỡng này. Lý do chính là lo ngại axit folic lượng lớn che lấp dấu hiệu thiếu máu của thiếu B12 trong khi tổn thương thần kinh vẫn tiến triển. Bạn nên tra bản hiện hành.
Axit folic chưa chuyển hoá đang được nghiên cứu. Khi dùng nhiều axit folic, một phần có thể lưu hành trong máu ở dạng chưa chuyển hoá. Ý nghĩa sức khoẻ của hiện tượng này chưa rõ; đây là câu hỏi nghiên cứu mở, chưa phải lý do để hoảng sợ hay bỏ bổ sung khi bác sĩ đã chỉ định.
Biến thể MTHFR rất phổ biến. Một tỷ lệ lớn dân số mang ít nhất một bản biến thể gen MTHFR làm enzym giảm hoạt động phần nào. Phần lớn người mang biến thể có folate và homocystein bình thường khi ăn đủ folate và B2. Các xét nghiệm gen MTHFR bán lẻ kèm lời khuyên mua viên methylfolat đắt tiền thường đi xa hơn bằng chứng.
Methylfolat không phải “folate xịn hơn” cho mọi người. Methylfolat là dạng hoạt động, có ích trong một số tình huống y khoa cụ thể. Với đa số người, axit folic và folate từ thực phẩm đều được chuyển hoá tốt; việc chọn dạng nào nên để bác sĩ quyết định.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Những tình huống sau nên đi khám thay vì tự mua viên folate:
- Mệt, da xanh, hồi hộp, khó thở khi gắng sức nhẹ kéo dài — có thể là thiếu máu do nhiều nguyên nhân.
- Viêm lưỡi, lở miệng tái đi tái lại, tiêu chảy kéo dài kèm sụt cân.
- Đang có kế hoạch mang thai, đang mang thai hoặc cho con bú.
- Đang dùng thuốc dài ngày, đặc biệt các nhóm thuốc chống động kinh, thuốc ức chế miễn dịch hay thuốc điều trị ung thư có tác động lên chuyển hoá folate.
- Có bệnh đường ruột, đã phẫu thuật dạ dày ruột, uống rượu nhiều.
- Có tê bì tay chân hoặc rối loạn trí nhớ: cần kiểm tra cả B12 trước khi dùng axit folic.
Thông tin trong bài nhằm giúp bạn hiểu cơ chế và chọn món ăn hợp lý; nhu cầu khuyến nghị theo tuổi và giai đoạn sống được Viện Dinh dưỡng và Tổ chức Y tế Thế giới công bố, nên tra bản hiện hành khi cần con số.
Câu hỏi thường gặp
Ăn rau mỗi ngày có cần uống thêm axit folic không?
Với người khoẻ mạnh ăn rau lá xanh, đậu và trái cây đều đặn, phần lớn không cần. Ngoại lệ quan trọng là phụ nữ chuẩn bị mang thai, vì các tổ chức y tế khuyến nghị bổ sung axit folic từ trước khi thụ thai; việc này nên trao đổi với bác sĩ.
Folate và axit folic cái nào tốt hơn?
Không có dạng tốt hơn cho mọi người. Folate từ thực phẩm đi kèm chất xơ và nhiều chất khác; axit folic bền và hấp thu tốt hơn nên được dùng trong viên bổ sung và tăng cường bột mì. Với nhu cầu đặc biệt, bác sĩ sẽ chọn dạng phù hợp.
Giá đỗ có nhiều folate không?
Giá đỗ cung cấp một lượng folate đáng kể, và vì thường ăn sống hoặc trụng nhanh nên giữ được khá tốt. Tuy vậy giá đỗ ăn sống cần rửa kỹ vì nguy cơ vi khuẩn; người mang thai và người suy giảm miễn dịch nên ăn chín.
Có nên làm xét nghiệm gen MTHFR không?
Phần lớn các hiệp hội chuyên môn không khuyến nghị xét nghiệm MTHFR đại trà, vì biến thể rất phổ biến và thường không làm thay đổi cách chăm sóc. Nếu có lý do y khoa cụ thể, bác sĩ sẽ chỉ định; không nên làm theo quảng cáo.
Uống axit folic có làm che thiếu B12 không?
Axit folic lượng lớn có thể cải thiện thiếu máu do thiếu B12 nên che mất dấu hiệu cảnh báo, trong khi tổn thương thần kinh vẫn diễn ra. Vì vậy người có nguy cơ thiếu B12 cần được kiểm tra B12 trước khi dùng axit folic kéo dài.
Rau để tủ lạnh mấy ngày còn folate không?
Rau cất ngăn mát vẫn giữ được phần lớn folate trong vài ngày đầu, rồi giảm dần theo thời gian, nhanh hơn khi rau héo hay đã cắt. Mua vừa đủ dùng, ăn sớm, không cắt sẵn từ lâu là cách đơn giản để giữ folate.