MatThiet.comMật Thiết
Vitamin nhóm B và vitamin C

Vitamin B3 (niacin): NAD, đường đi từ tryptophan và bài học bệnh pellagra

Vitamin B3 tạo nên NAD cho hàng trăm phản ứng, cơ thể còn tự làm ra từ tryptophan nhờ B2, B6, sắt. Nguồn thực phẩm, bệnh pellagra và vì sao liều cao không vô hại.

Fresh tuna steaks and skewers of chicken on a charcoal grill at a seaside home kitchen in Khanh Hoa, cook’s hands turning them with tongs, bowl of roasted peanuts nearby

Vitamin B3 (niacin) là tên chung của axit nicotinic và nicotinamide, hai chất cơ thể dùng để tạo ra NAD và NADP — những coenzym tham gia vào hàng trăm phản ứng sinh năng lượng, tổng hợp chất và sửa chữa tế bào. Điều khác biệt của B3 so với các vitamin nhóm B khác: cơ thể tự tạo được một phần từ axit amin tryptophan trong đạm, với điều kiện có đủ B2, B6 và sắt.

Vì vậy B3 là một ví dụ rất đẹp cho trục “mật thiết” giữa các chất: thiếu B3 thật sự thường xảy ra khi bữa ăn vừa nghèo niacin, vừa nghèo đạm, vừa thiếu những vitamin giúp tự tạo niacin. Bài này đi qua vai trò của NAD, con đường từ tryptophan, nguồn thực phẩm, câu chuyện bệnh pellagra và lý do niacin liều cao cần bác sĩ theo dõi.

NAD: đồng tiền chung của các phản ứng năng lượng

Nếu FAD của vitamin B2 là chiếc xe chở điện tử ở vài khâu, thì NAD là hệ thống xe buýt chạy khắp thành phố. Khi tế bào phân giải đường, axit béo hay axit amin, điện tử được chuyển sang NAD để thành NADH; NADH mang điện tử vào chuỗi vận chuyển điện tử trong ty thể, nơi chúng được dùng để tạo ATP. Dạng NADPH thì làm việc theo chiều ngược lại — cung cấp điện tử cho việc tổng hợp chất béo, cholesterol và giữ các chất chống oxy hoá ở dạng hoạt động.

Ngoài vai trò chở điện tử, NAD còn bị “tiêu thụ” trong một số phản ứng điều hoà, như các enzym sửa chữa ADN và nhóm enzym sirtuin. Những năm gần đây, nhóm enzym này được nghiên cứu nhiều trong lão hoá, kéo theo nhiều sản phẩm quảng cáo về “tăng NAD”. Bằng chứng trên người cho các lợi ích chống lão hoá đó hiện còn hạn chế; cơ chế trong phòng thí nghiệm chưa đồng nghĩa với tác dụng ngoài đời.

Cơ thể cũng có một “đường vòng” tiết kiệm: NAD sau khi bị tiêu thụ được tái tạo lại từ nicotinamide sinh ra trong phản ứng, gọi là con đường cứu vãn. Nhờ vòng tái chế này, lượng niacin cần từ thức ăn mỗi ngày nhỏ hơn nhiều so với lượng NAD tế bào xoay vòng. Nhưng vòng tái chế không kín hoàn toàn; một phần bị chuyển hoá và thải qua nước tiểu, nên nguồn vào vẫn cần đều.

Với dinh dưỡng thường ngày, điều cần nhớ đơn giản hơn: mọi tế bào đều cần NAD liên tục, và nguồn để tạo ra nó là niacin từ thức ăn cộng với phần cơ thể tự tạo từ tryptophan.

Từ tryptophan tới niacin: con đường cần nhiều người giúp

Tryptophan là axit amin thiết yếu có trong hầu hết thực phẩm giàu đạm. Một phần nhỏ tryptophan đi theo con đường kynurenin để thành niacin. Các bước chính, giản lược:

  1. Tryptophan từ đạm ăn vào được hấp thu và phần lớn dùng để tạo protein, serotonin và các chất khác; chỉ phần dư mới đi theo đường tạo niacin.
  2. Ở gan, tryptophan được mở vòng và chuyển thành kynurenin.
  3. Kynurenin được biến đổi tiếp nhờ một enzym cần FAD — đây là chỗ vitamin B2 tham gia.
  4. Bước kế tiếp cần pyridoxal phosphat — dạng hoạt động của vitamin B6.
  5. Một enzym khác cần sắt để mở vòng thơm, dẫn tới axit quinolinic.
  6. Axit quinolinic được chuyển thành nicotinat mononucleotid rồi thành NAD.

Các tài liệu dinh dưỡng thường quy ước khoảng 60 mg tryptophan tương đương 1 mg niacin, và tính nhu cầu theo đơn vị “đương lượng niacin” để gộp cả hai nguồn. Tỷ lệ chuyển đổi thật ở mỗi người dao động theo tình trạng B2, B6, sắt, nội tiết và lượng đạm. Người thiếu cùng lúc nhiều chất thì con đường dự phòng này gần như tắc.

Pellagra: khi bữa ăn chỉ có ngô

Bệnh pellagra được mô tả với “bốn chữ D” trong tiếng Anh: viêm da ở vùng phơi nắng, tiêu chảy, rối loạn tâm thần và nếu không chữa, tử vong. Đầu thế kỷ 20, bệnh lan rộng ở miền Nam nước Mỹ trong những cộng đồng nghèo ăn chủ yếu bột ngô, mỡ và mật mía. Bác sĩ Joseph Goldberger của Cơ quan Y tế Công cộng Mỹ đã chứng minh bằng các nghiên cứu thực địa rằng pellagra không phải bệnh truyền nhiễm như nhiều người tin lúc đó, mà do thiếu một yếu tố trong khẩu phần, về sau xác định là niacin.

Vì sao ngô? Niacin trong ngô phần lớn ở dạng liên kết, cơ thể khó lấy ra; ngô lại ít tryptophan. Điều thú vị là các dân tộc bản địa ở Trung Mỹ ăn ngô hàng nghìn năm mà không mắc pellagra, vì họ nấu ngô với nước vôi — kỹ thuật nixtamal hoá — làm giải phóng niacin liên kết. Khi ngô được mang sang châu Âu, châu Phi mà không kèm kỹ thuật này, pellagra xuất hiện.

Ngày nay pellagra hiếm ở Việt Nam, nhưng vẫn được ghi nhận trên thế giới ở người nghiện rượu nặng, người suy dinh dưỡng, người rối loạn hấp thu và một số bệnh hiếm ảnh hưởng tới hấp thu tryptophan. Bài học của nó vẫn còn nguyên: một thực phẩm có đủ chất trên bảng thành phần chưa chắc cơ thể đã lấy ra được.

Bệnh, thuốc và những tình huống làm hụt B3

Ngoài chế độ ăn nghèo, một số tình huống làm cơ thể mất cân bằng niacin dù bữa ăn không quá tệ. Người nghiện rượu nặng vừa ăn kém, vừa hấp thu kém, vừa thiếu B6 và B2 cần cho con đường tryptophan, nên đây là nhóm pellagra hay gặp nhất ở các nước giàu. Người tiêu chảy mạn tính, bệnh viêm ruột, sau phẫu thuật cắt đoạn ruột cũng hấp thu niacin và tryptophan kém đi.

Có những bệnh hiếm làm lệch dòng tryptophan. Ở hội chứng carcinoid, khối u tiêu thụ phần lớn tryptophan để tạo serotonin, phần còn lại cho niacin rất ít. Ở bệnh Hartnup, một rối loạn di truyền, ruột và thận không giữ được một số axit amin trong đó có tryptophan. Một số thuốc điều trị lao làm cạn B6 và qua đó ảnh hưởng tới con đường tạo niacin; vì vậy bác sĩ thường cân nhắc bổ sung kèm khi kê nhóm thuốc này.

Những trường hợp đó cho thấy B3 phụ thuộc vào cả một mạng lưới: lượng ăn vào, lượng đạm, tình trạng B2, B6, sắt, sức khoẻ đường ruột và thuốc đang dùng. Đây là việc chẩn đoán của bác sĩ, không phải điều bạn tự suy luận từ một biểu hiện trên da.

Nguồn niacin trong món ăn Việt

Niacin có nhiều trong thực phẩm động vật và một số hạt. Thực phẩm giàu đạm còn góp tryptophan, nên tính cả hai nguồn thì phần lớn người ăn đủ đạm không thiếu B3. Mức so sánh mang tính tương đối.

NhómVí dụGhi chú
CáCá ngừ, cá thu, cá hồi, cá cơmNguồn niacin đậm đặc, kèm nhiều tryptophan
Thịt gia cầmỨc gà, thịt vịtThịt trắng của gà là nguồn rất tốt
Thịt đỏ, nội tạngThịt bò, thịt lợn, ganGan đặc biệt giàu niacin
Hạt và đậuLạc, đậu xanh, đậu nànhLạc là nguồn thực vật nổi bật
NấmNấm mỡ, nấm rơmNguồn thực vật đáng kể
Ngũ cốcGạo lứt, bánh mì nguyên cám, ngũ cốc tăng cườngGạo trắng ít hơn gạo lứt; niacin trong ngũ cốc một phần ở dạng liên kết

Niacin khá bền với nhiệt, ánh sáng và không khí, nên nấu nướng thông thường giữ được phần lớn; hao hụt chủ yếu qua nước luộc bị đổ đi. Đây là vitamin nhóm B “dễ tính” nhất trong bếp.

Axit nicotinic, nicotinamide và chuyện liều cao

Hai dạng, hai cách cơ thể phản ứng. Trong thực phẩm và viên bổ sung, B3 xuất hiện chủ yếu dưới dạng axit nicotinic hoặc nicotinamide. Ở lượng dinh dưỡng, cả hai đều tạo được NAD. Khác biệt lộ ra ở lượng lớn: axit nicotinic gây giãn mạch dưới da, làm đỏ bừng, nóng rát, ngứa mặt và cổ; nicotinamide thường không gây phản ứng này.

Ngưỡng tối đa có tồn tại. Viện Y học Mỹ đặt ngưỡng tối đa cho niacin dạng bổ sung và tăng cường ở người lớn là 35 mg mỗi ngày, dựa trên hiện tượng đỏ bừng. Ngưỡng này không áp cho niacin tự nhiên trong thực phẩm. Bạn nên tra bản hiện hành vì các tổ chức có thể cập nhật.

Liều điều trị là chuyện của bác sĩ. Axit nicotinic liều rất cao từng được dùng như thuốc điều chỉnh mỡ máu, kèm theo nguy cơ tổn thương gan, tăng đường huyết, tăng axit uric. Vai trò đó đã thu hẹp nhiều theo các nghiên cứu lớn về sau. Tự dùng viên niacin liều cao “cho mỡ máu” là việc không nên làm.

Niacinamide trong mỹ phẩm là chuyện khác. Thành phần niacinamide bôi da phổ biến trong mỹ phẩm là cùng chất nicotinamide, nhưng bôi ngoài da không liên quan tới nhu cầu dinh dưỡng. Đừng nhầm hai câu chuyện này với nhau.

Khi nào nên gặp bác sĩ

Thiếu niacin nặng rất hiếm ở người ăn đủ đạm, nhưng những tình huống sau vẫn cần đi khám:

  • Phát ban đối xứng, sẫm màu, bong tróc ở vùng da phơi nắng như mu bàn tay, cổ, mặt, kèm tiêu chảy hoặc lú lẫn.
  • Người uống rượu nhiều, người suy dinh dưỡng, người tiêu chảy mạn tính có kèm các thay đổi trên da.
  • Đang dùng hoặc định dùng viên niacin liều cao vì bất kỳ lý do gì — cần bác sĩ theo dõi chức năng gan và đường huyết.
  • Có bệnh gan, đái tháo đường, gút, loét dạ dày: hỏi bác sĩ trước mọi viên bổ sung chứa B3 lượng lớn.
  • Bị đỏ bừng, nóng rát kéo dài hoặc vàng da sau khi uống viên bổ sung.
  • Đang dùng thuốc điều trị lâu dài, mang thai, cho con bú, hoặc định cho trẻ nhỏ dùng viên.

Thông tin trong bài nhằm giúp bạn hiểu cơ chế, không thay cho chẩn đoán. Các biểu hiện da và tiêu hoá có rất nhiều nguyên nhân; chỉ bác sĩ mới phân biệt được đâu là do dinh dưỡng.

Câu hỏi thường gặp

Ăn nhiều đạm có giúp đủ vitamin B3 không?

Có góp phần, vì đạm cung cấp tryptophan mà cơ thể biến một phần thành niacin, và thực phẩm giàu đạm như cá, thịt gà, lạc cũng giàu niacin sẵn. Tuy vậy, con đường chuyển đổi cần đủ B2, B6 và sắt, nên bữa ăn vẫn cần cân đối chứ không chỉ tăng đạm.

Vì sao uống viên vitamin B3 lại bị đỏ bừng mặt?

Axit nicotinic ở lượng lớn kích thích giải phóng các chất gây giãn mạch dưới da, làm mặt và cổ đỏ, nóng, ngứa trong khoảng nửa giờ đến một giờ. Hiện tượng này thường không nguy hiểm nhưng khó chịu, và là cơ sở để các tổ chức đặt ngưỡng tối đa.

Nicotinamide và niacin có giống nhau không?

Cả hai đều là dạng của vitamin B3 và đều tạo được NAD trong cơ thể. Khác biệt chủ yếu ở lượng lớn: axit nicotinic gây đỏ bừng và có tác động lên mỡ máu, còn nicotinamide thường không. Trên nhãn, bạn cần đọc rõ dạng nào được dùng.

Người Việt có dễ bị bệnh pellagra không?

Bữa ăn có cá, thịt, lạc, đậu của người Việt cung cấp đủ niacin và tryptophan cho phần lớn người. Pellagra chỉ đáng lo ở người uống rượu rất nhiều, suy dinh dưỡng nặng, hoặc có bệnh làm rối loạn hấp thu. Không cần lo lắng với người ăn uống bình thường.

Các sản phẩm tăng NAD có làm chậm lão hoá không?

Các tiền chất NAD đang được nghiên cứu, và một số thử nghiệm nhỏ cho thấy chúng làm tăng NAD trong máu. Nhưng chưa có bằng chứng thuyết phục rằng chúng kéo dài tuổi thọ hay làm chậm lão hoá ở người. Nên coi đây là lĩnh vực còn mở, không phải lý do để mua sản phẩm.

Nấu ăn có làm mất vitamin B3 không?

Niacin là một trong những vitamin bền nhất với nhiệt và ánh sáng. Hao hụt chủ yếu khi luộc rồi đổ nước đi. Ăn cả nước canh, nước hầm, hoặc nấu bằng cách nướng, áp chảo, hấp thì phần lớn niacin trong cá, thịt vẫn còn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138