Vitamin B12 được hấp thu qua một chuỗi bước nhiều nhất trong các vitamin: axit dạ dày tách B12 khỏi đạm thức ăn, một protein trong nước bọt giữ nó qua dạ dày, rồi yếu tố nội tại do dạ dày tiết ra đưa nó tới đoạn cuối ruột non (hồi tràng) để vào máu. Hỏng một khâu bất kỳ là B12 không vào được, dù bữa ăn có đủ thịt, cá, trứng, sữa.
Vì thế thiếu B12 có hai con đường rất khác nhau: ăn vào không đủ, và ăn đủ nhưng không hấp thu được. Bài này tập trung vào con đường thứ hai — những bệnh dạ dày ruột, những nhóm thuốc, và cả khí cười trong các quả bóng bán ở quán, làm B12 mất tác dụng. Câu chuyện về chế độ ăn thiếu B12 là một chủ đề khác, ở đây không bàn sâu.
Hành trình của B12 từ đĩa thức ăn vào máu
B12 là phân tử lớn, mang một nguyên tử coban ở giữa, cơ thể không thể để nó tự khuếch tán qua thành ruột như nhiều chất nhỏ khác. Thay vào đó là một chuỗi chuyền tay giữa các protein:
- Trong thức ăn, B12 gắn chặt với protein của thịt, cá, trứng, sữa. Ở dạ dày, axit và enzym pepsin tiêu hoá protein, giải phóng B12.
- B12 vừa được thả ra lập tức gắn vào haptocorrin, một protein có trong nước bọt và dịch dạ dày, giúp bảo vệ nó khỏi môi trường axit.
- Cùng lúc, tế bào thành của dạ dày — chính loại tế bào tiết axit — tiết ra yếu tố nội tại, một protein chờ sẵn để nhận B12.
- Xuống tá tràng, enzym tuỵ cắt haptocorrin, B12 được thả ra lần nữa và chuyển sang gắn với yếu tố nội tại.
- Phức hợp yếu tố nội tại – B12 đi hết chiều dài ruột non tới hồi tràng, nơi có thụ thể đặc hiệu nhận diện và đưa nó vào tế bào ruột.
- Trong máu, B12 gắn với transcobalamin để đi tới tế bào; phần B12 gắn transcobalamin này là phần “hoạt động” mà tế bào lấy được. Phần dư được gan giữ lại làm kho.
Hệ thống này hiệu quả nhưng có sức chứa giới hạn: mỗi bữa chỉ hấp thu được vài microgam B12 qua con đường yếu tố nội tại. Ngoài ra còn một đường khuếch tán thụ động rất nhỏ, chỉ khoảng một phần trăm lượng ăn vào, không phụ thuộc yếu tố nội tại. Chính đường phụ này là cơ sở để bác sĩ quyết định cách bù B12 cho người không còn yếu tố nội tại — việc thuộc về chỉ định y khoa.
Kho B12 ở gan và vòng tái hấp thu qua mật
Khác hẳn các vitamin tan trong nước khác, B12 được giữ lại khá nhiều. Người trưởng thành khoẻ mạnh có tổng lượng B12 vài miligam, khoảng một nửa nằm ở gan, và mỗi ngày chỉ mất một phần rất nhỏ trong kho. Gan còn tiết B12 theo mật xuống ruột rồi hồi tràng hấp thu lại phần lớn — một vòng tái chế giúp tiết kiệm.
Hệ quả thực tế là thiếu B12 diễn ra rất chậm. Người ngừng hấp thu B12 hoàn toàn, ví dụ sau phẫu thuật cắt dạ dày, có thể vài năm sau mới có biểu hiện. Trong khoảng thời gian đó, kho cạn dần mà không có dấu hiệu gì, nên những nhóm có nguy cơ thường được bác sĩ theo dõi định kỳ thay vì chờ triệu chứng.
Nhưng vòng tái hấp thu qua mật cũng cần yếu tố nội tại và hồi tràng khoẻ mạnh. Khi hai khâu này hỏng, cơ thể mất cả nguồn từ thức ăn lẫn phần tái chế, nên kho cạn nhanh hơn so với người chỉ ăn thiếu B12. Đây là lý do thiếu B12 do kém hấp thu thường nặng hơn và cần bác sĩ can thiệp, không tự bù bằng thực phẩm được.
Vào được tế bào rồi, B12 làm gì
Trong tế bào người, B12 chỉ là coenzym của hai enzym, nhưng cả hai đều ở vị trí then chốt. Dạng methylcobalamin giúp enzym methionin synthase chuyển nhóm methyl từ folate sang homocystein để tạo methionin; phản ứng này vừa giữ homocystein ở mức thấp, vừa “giải phóng” folate để tiếp tục tạo ADN. Dạng adenosylcobalamin trong ty thể giúp enzym methylmalonyl-CoA mutase chuyển một sản phẩm phân giải axit béo mạch lẻ và một số axit amin vào chu trình Krebs.
Khi B12 thiếu, phản ứng thứ nhất chậm lại khiến folate bị kẹt, tế bào tuỷ xương phân chia kém và sinh ra hồng cầu to. Phản ứng thứ hai chậm lại khiến axit methylmalonic tích tụ, và các nhà khoa học cho rằng rối loạn này, cùng với rối loạn methyl hoá, góp phần làm hỏng lớp vỏ myelin bọc dây thần kinh. Vì thế thiếu B12 gây cả thiếu máu lẫn tổn thương thần kinh, và tổn thương thần kinh có thể xuất hiện trước, kể cả khi chưa thiếu máu.
Quan hệ giữa B12 và folate trong phản ứng thứ nhất được phân tích kỹ ở chuyên mục những cặp chất hỗ trợ nhau; ở đây chỉ cần nhớ rằng B12 đã vào được tế bào mới làm được những việc này.
Hỏng khâu nào, vì sao B12 không vào được
Mỗi khâu trong hành trình có những nguyên nhân làm hỏng riêng. Bảng dưới gom những nguyên nhân được y văn mô tả, ở mức nguyên lý.
| Khâu | Điều gì xảy ra | Ví dụ tình huống |
|---|---|---|
| Axit dạ dày | Không đủ axit để tách B12 khỏi đạm thức ăn | Viêm teo dạ dày, dùng thuốc giảm tiết axit kéo dài |
| Yếu tố nội tại | Không có hoặc bị kháng thể vô hiệu hoá | Viêm dạ dày tự miễn (thiếu máu ác tính), cắt dạ dày, phẫu thuật giảm cân |
| Tuỵ | Không cắt được haptocorrin để chuyển B12 sang yếu tố nội tại | Suy tuỵ ngoại tiết |
| Ruột non | Vi khuẩn hoặc ký sinh trùng tranh mất B12 | Vi khuẩn phát triển quá mức ở ruột non, sán dây cá (hiếm) |
| Hồi tràng | Thụ thể bị tổn thương hoặc mất đi | Bệnh Crohn ở hồi tràng, cắt đoạn hồi tràng |
| Trong tế bào | B12 đã vào nhưng bị bất hoạt | Hít khí nitơ oxit (khí cười) thường xuyên |
Một số người tập hợp nhiều yếu tố cùng lúc, ví dụ vừa viêm teo dạ dày vừa dùng thuốc giảm tiết axit lâu năm. Viêm teo dạ dày phổ biến hơn khi tuổi cao, nhưng các nguyên nhân trong bảng có thể gặp ở mọi lứa tuổi.
Thiếu máu ác tính: khi cơ thể tự tấn công yếu tố nội tại
Thiếu máu ác tính là tên gọi lịch sử của một bệnh tự miễn: hệ miễn dịch tạo kháng thể chống lại tế bào thành dạ dày và chống lại chính yếu tố nội tại. Dạ dày vừa mất khả năng tiết axit, vừa không còn yếu tố nội tại, nên B12 từ thức ăn gần như không vào được. Chữ “ác tính” xuất phát từ thời bệnh này không có cách chữa và thường dẫn tới tử vong.
Bước ngoặt đến vào thập niên 1920, khi các bác sĩ Mỹ George Minot và William Murphy cho bệnh nhân ăn lượng lớn gan sống hoặc gan nấu sơ và thấy bệnh cải thiện, dựa trên công trình trên chó của George Whipple. Ba người nhận giải Nobel Y học năm 1934. Về sau người ta hiểu gan chứa rất nhiều B12, đủ để một lượng nhỏ đi qua con đường khuếch tán thụ động. B12 được tinh chế cuối thập niên 1940, và cấu trúc của nó được Dorothy Hodgkin giải bằng tinh thể học tia X.
Ngày nay thiếu máu ác tính được điều trị hiệu quả, nhưng người bệnh thường cần bù B12 suốt đời theo chỉ định của bác sĩ, vì nguyên nhân là mất yếu tố nội tại chứ không phải ăn thiếu. Bệnh này hay đi kèm các bệnh tự miễn khác như bệnh tuyến giáp tự miễn, nên bác sĩ có thể kiểm tra chéo.
Thuốc và khí cười: những thứ âm thầm làm hụt B12
Thuốc giảm tiết axit dạ dày dùng lâu năm. Các nhóm thuốc ức chế bơm proton và kháng thụ thể H2 làm giảm axit, từ đó giảm khả năng tách B12 khỏi đạm thức ăn. Nhiều nghiên cứu quan sát thấy dùng kéo dài nhiều năm liên quan tới nồng độ B12 thấp hơn. Điều này không có nghĩa là nên tự ngừng thuốc; hãy hỏi bác sĩ có cần kiểm tra B12 định kỳ không.
Một số thuốc điều trị đái tháo đường type 2. Thuốc thuộc nhóm biguanid, dùng rất phổ biến, được ghi nhận làm giảm hấp thu B12 ở hồi tràng khi dùng lâu dài. Nhiều hướng dẫn chuyên môn khuyên kiểm tra B12 định kỳ ở người dùng lâu năm, đặc biệt khi có tê bì tay chân — vốn dễ nhầm với biến chứng thần kinh của đái tháo đường.
Khí cười từ bóng cười. Nitơ oxit oxy hoá nguyên tử coban trong B12, làm B12 mất tác dụng ngay trong tế bào dù lượng trong máu có thể vẫn bình thường. Hít thường xuyên có thể gây tổn thương tuỷ sống và dây thần kinh: tê bì, yếu chân, đi lại khó khăn. Các bệnh viện ở Việt Nam đã nhiều lần cảnh báo về các ca liệt do bóng cười ở người trẻ.
Rượu và B12. Uống rượu nhiều kéo dài làm tổn thương niêm mạc dạ dày và ảnh hưởng tới nhiều vitamin nhóm B; mối quan hệ chung giữa rượu và vitamin B được bàn ở chuyên mục những chất tranh nhau, cản nhau.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Thiếu B12 do kém hấp thu không tự phát hiện được bằng cảm nhận, và không bù được bằng cách ăn thêm. Bạn nên đi khám khi:
- Tê bì, châm chích, mất cảm giác ở bàn tay, bàn chân, đi đứng loạng choạng, nhất là khi tăng dần.
- Hay quên, khó tập trung, thay đổi tâm trạng không rõ lý do, kèm mệt và xanh xao.
- Lưỡi đỏ, nhẵn, đau rát kéo dài.
- Đã phẫu thuật dạ dày hoặc ruột, có bệnh Crohn, viêm dạ dày tự miễn, suy tuỵ.
- Đang dùng thuốc giảm tiết axit hay thuốc điều trị đái tháo đường nhiều năm mà chưa từng kiểm tra B12.
- Đã từng hít bóng cười và có bất kỳ biểu hiện thần kinh nào — đây là tình huống cần khám sớm.
Bác sĩ có thể chỉ định nhiều xét nghiệm khác nhau vì nồng độ B12 trong máu đôi khi vẫn bình thường dù tế bào đang thiếu. Cách bù — đường tiêm hay đường uống, bao lâu — tuỳ nguyên nhân và do bác sĩ quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Ăn nhiều thịt cá có bù được thiếu B12 do bệnh dạ dày không?
Thường là không. Nếu dạ dày không còn yếu tố nội tại hoặc không đủ axit, B12 trong thức ăn phần lớn không vào được máu dù ăn nhiều. Người kém hấp thu cần bác sĩ chỉ định cách bù phù hợp, thường là dạng bổ sung chứ không phải thay đổi bữa ăn.
Yếu tố nội tại là gì?
Đó là một protein do tế bào thành của dạ dày tiết ra, gắn với B12 ở ruột non và giúp hồi tràng nhận diện để hấp thu. Không có yếu tố nội tại, gần như toàn bộ B12 từ thức ăn đi qua ruột mà không được giữ lại.
Vì sao B12 trong máu bình thường mà vẫn có thể thiếu?
Phần lớn B12 trong máu gắn với haptocorrin, phần tế bào không lấy được. Phần hoạt động gắn với transcobalamin chỉ chiếm một phần nhỏ. Vì vậy bác sĩ đôi khi chỉ định thêm xét nghiệm khác để đánh giá chính xác hơn, nhất là khi có biểu hiện thần kinh.
Hít bóng cười một lần có gây thiếu B12 không?
Một lần hiếm khi gây tổn thương rõ, nhưng khí này bất hoạt B12 ngay và tác hại cộng dồn khi dùng lặp lại. Nhiều ca tổn thương thần kinh nặng gặp ở người hít thường xuyên. Không có mức hít nào được coi là an toàn cho sức khoẻ.
Thiếu B12 có hồi phục hoàn toàn không?
Thiếu máu do thiếu B12 thường cải thiện tốt khi được bù đúng cách. Tổn thương thần kinh thì tuỳ mức độ và thời gian; phát hiện sớm thì khả năng hồi phục cao hơn, để lâu có thể để lại di chứng. Đó là lý do không nên chần chừ khi có tê bì kéo dài.
Có cần uống B12 khi dùng thuốc dạ dày không?
Không phải ai dùng thuốc giảm tiết axit cũng thiếu B12; nguy cơ chủ yếu tăng khi dùng liên tục nhiều năm. Hãy hỏi bác sĩ kê đơn có cần kiểm tra B12 hay không, thay vì tự uống thêm viên hoặc tự ngừng thuốc.