Thời điểm uống viên canxi phụ thuộc trước hết vào dạng muối trong viên: canxi carbonate nên uống ngay trong bữa ăn vì cần axit dạ dày để tan, còn canxi citrate hấp thu được cả lúc no lẫn lúc đói. Điều thứ hai cũng quan trọng không kém là ruột hấp thu canxi tốt hơn khi mỗi lần đưa vào một lượng vừa phải, nên chia ra hai lần trong ngày thường có lợi hơn dồn một lần.
Bài này giải thích hai dạng canxi phổ biến trên thị trường, cách nhận biết dạng nào trên hộp, cách sắp giờ để không đụng với sắt và thuốc, cùng những trường hợp không nên tự mua canxi về uống. Các con số dưới đây là thông tin chung từ tài liệu dinh dưỡng; lượng bạn cần mỗi ngày là việc của bác sĩ.
Hai dạng canxi hay gặp: khác nhau ở đâu
Phần lớn viên canxi trên kệ là một trong hai dạng muối dưới đây. Tên dạng muối thường in ở mục thành phần, ngay cạnh lượng canxi.
| Đặc điểm | Canxi carbonate | Canxi citrate |
|---|---|---|
| Tỷ lệ canxi nguyên tố trong muối | Khoảng 40%, cao nhất trong các dạng thường gặp | Khoảng 21%, nên viên to hơn hoặc phải uống nhiều viên hơn |
| Cần axit dạ dày để hấp thu | Có, nên uống trong hoặc ngay sau bữa ăn | Ít phụ thuộc, uống lúc đói hay no đều được |
| Người đang dùng thuốc giảm tiết axit | Hấp thu kém hơn | Thường được ưu tiên hơn |
| Tác dụng phụ tiêu hoá | Hay gây đầy hơi, táo bón hơn | Thường nhẹ nhàng hơn |
| Kích thước, số viên | Ít viên hơn cho cùng lượng canxi | Nhiều viên hơn hoặc viên lớn |
Ngoài hai dạng này còn có canxi lactat, gluconat, phosphat và các dạng chiết từ vỏ sò, xương, tảo. Nhóm chiết từ tự nhiên về bản chất phần lớn vẫn là canxi carbonate hoặc phosphat, nên quy tắc uống kèm bữa vẫn áp dụng. Lời quảng cáo "canxi hữu cơ hấp thu gấp nhiều lần" thường không có căn cứ so sánh rõ ràng.
Khi so sánh hai hộp, đừng nhìn khối lượng muối mà nhìn lượng canxi nguyên tố. Một viên ghi "canxi carbonate 1.250 mg" chỉ chứa khoảng 500 mg canxi nguyên tố; nhiều người đọc nhầm con số lớn và tưởng mình đang uống gấp đôi.
Vì sao nên chia nhỏ thay vì uống một lần
Ruột hấp thu canxi theo hai đường: một đường chủ động, cần vitamin D, hoạt động mạnh khi lượng canxi đưa vào ít; và một đường thụ động, đi qua khe giữa các tế bào. Khi một lần đưa vào quá nhiều, đường chủ động bão hoà và tỷ lệ phần trăm được hấp thu giảm đi. Nói cách khác, lượng canxi bạn nuốt tăng gấp đôi không có nghĩa phần vào máu tăng gấp đôi.
Nhiều tài liệu hướng dẫn, trong đó có Văn phòng Thực phẩm bổ sung thuộc Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ, khuyên mỗi lần không nên vượt quá khoảng 500 mg canxi nguyên tố để hấp thu tốt nhất. Đây là con số về khả năng hấp thu mỗi lần, không phải lượng bạn cần mỗi ngày. Nếu bác sĩ cho lượng lớn hơn, cách thường làm là chia ra bữa trưa và bữa tối.
Đường chủ động cũng là lý do vitamin D hay được nhắc cùng canxi: khi cơ thể thiếu vitamin D, phần hấp thu nhờ đường này giảm, và uống thêm canxi không bù lại được bao nhiêu. Ngược lại, khi lượng canxi ăn vào thấp trong thời gian dài, cơ thể tự tăng hiệu suất hấp thu. Hệ thống điều chỉnh này khá tinh, nên việc nạp dồn một lượng lớn một lần là cách dùng kém hiệu quả nhất.
Chia nhỏ còn giúp giảm đầy hơi, táo bón vốn hay gặp với canxi carbonate. Một viên lớn uống một lần hay gây khó chịu hơn hai viên nhỏ chia ra hai bữa.
Giữ thói quen uống đều: quên lần, đi xa, nhiều viên một ngày
Viên canxi thường được dùng dài ngày, nên phần khó nhất không phải chọn giờ mà là duy trì. Vài cách làm đã giúp nhiều người giữ nhịp mà không phải nghĩ mỗi ngày:
- Gắn với một bữa cố định. Ví dụ bữa tối, khi cả nhà ăn ở nhà và giờ giấc ít thay đổi hơn bữa trưa ở cơ quan.
- Quên một lần thì bỏ qua. Nếu nhớ ra khi đã qua bữa lâu, không cần uống bù gấp đôi ở lần sau; canxi là chuyện tích luỹ lâu dài, một lần thiếu không đáng kể.
- Hộp chia ngày. Hộp nhựa có ngăn theo thứ trong tuần giúp nhìn là biết đã uống hay chưa, nhất là với người lớn tuổi dùng nhiều loại.
- Đi xa, đổi múi giờ. Mang theo đủ số viên, giữ nguyên nguyên tắc "uống cùng bữa", không cần cố theo đúng giờ cũ ở nhà.
- Bảo quản khô ráo. Viên canxi, nhất là viên sủi, hút ẩm nhanh; không cất trong phòng tắm hay cạnh bếp đang nấu, đậy nắp kín sau mỗi lần lấy.
- Không tự cộng thêm khi đổi sản phẩm. Đổi sang hộp mới có lượng canxi mỗi viên khác, hãy hỏi lại dược sĩ thay vì giữ nguyên số viên cũ.
Nếu thấy mình thường xuyên quên, đó cũng là thông tin đáng nói với bác sĩ. Đôi khi người điều trị sẽ chọn lịch một lần mỗi ngày đơn giản hơn, chấp nhận hấp thu kém đi một chút để đổi lấy việc uống đều.
Sắp giờ canxi để không đụng chất khác
Tách khỏi viên sắt. Canxi làm giảm hấp thu sắt khi uống cùng lúc. Nếu dùng cả hai, cách đơn giản là sắt buổi sáng lúc bụng trống, canxi vào bữa trưa hoặc tối. Bài riêng về cặp này trên trang có lịch mẫu chi tiết.
Tách khỏi một số nhóm thuốc. Canxi có thể gắn với một số thuốc trong ruột, nổi bật là vài nhóm kháng sinh, thuốc hormone tuyến giáp, thuốc điều trị loãng xương nhóm bisphosphonat. Khoảng cách cụ thể ghi trong tờ hướng dẫn của thuốc; nếu không chắc, hỏi dược sĩ.
Đi cùng vitamin D là bình thường. Nhiều viên đã gộp canxi với vitamin D. Vitamin D tan trong dầu, nên uống trong bữa có chút chất béo là hợp cho cả hai.
Kẽm và magie liều cao. Viên canxi uống cùng lúc với viên kẽm hoặc viên magie lượng lớn có thể tranh nhau một phần. Ở mức một viên tổng hợp thì ảnh hưởng không đáng kể, nhưng nếu dùng viên đơn từng loại, chia ra các bữa khác nhau là cách gọn nhất.
Ăn gì trong bữa có viên canxi thì hợp
Uống canxi carbonate trong bữa là để dạ dày tiết axit. Bữa ăn bình thường của người Việt đáp ứng tốt việc này. Vài điều nhỏ giúp viên canxi phát huy hơn:
- Bữa có đạm vừa phải như cá, trứng, đậu phụ: đạm kích thích tiết axit và không làm giảm hấp thu canxi như lời đồn.
- Có chút dầu mỡ từ món xào, món kho để vitamin D trong viên (nếu có) được hấp thu theo.
- Hạn chế uống viên canxi trong bữa toàn rau muống, rau dền, mồng tơi nấu nhiều: oxalat trong các loại rau này gắn với canxi ngay trong ruột. Đây là chuyện hấp thu từng bữa, không phải lý do kiêng rau.
- Không dùng nước ngọt có ga hay cà phê đậm để chiêu viên; nước lọc là đủ.
- Nếu bữa đó đã có nhiều sữa, sữa chua, tôm tép ăn cả vỏ, bạn đã nhận khá nhiều canxi từ thức ăn; nhiều người không cần viên canxi ở bữa ấy.
Điểm cuối hay bị bỏ qua: canxi từ thức ăn cũng được tính. Người uống viên canxi theo thói quen mà mỗi ngày đã có sữa, đậu phụ, cá nhỏ ăn cả xương thì có khi tổng lượng đã vượt nhu cầu. Đó là lý do bác sĩ thường hỏi chế độ ăn trước khi kê canxi.
Táo bón, đầy hơi và những khó chịu thường gặp
Khó chịu thường gặp nhất khi uống canxi là táo bón, đầy hơi, ợ. Canxi carbonate khi gặp axit dạ dày sinh khí carbonic, đó là lý do nó gây đầy hơi nhiều hơn dạng citrate. Nếu khó chịu kéo dài, những điều thường được gợi ý gồm: chia nhỏ lần uống, uống nhiều nước hơn trong ngày, ăn đủ rau và trái cây, hoặc hỏi dược sĩ về việc chuyển sang dạng muối khác.
Có một nhóm người cần đặc biệt cẩn thận là người từng bị sỏi thận. Câu chuyện canxi và sỏi thận phức tạp hơn người ta nghĩ: canxi trong thức ăn không làm tăng sỏi, thậm chí ăn đủ canxi còn giúp gắn oxalat trong ruột; nhưng viên canxi bổ sung, nhất là khi uống lúc đói, có liên quan với nguy cơ sỏi ở một số người. Người có tiền sử sỏi nên hỏi bác sĩ tiết niệu trước khi dùng.
Dùng quá nhiều canxi kéo dài cũng không có lợi. Viện Y học Hoa Kỳ (nay là Viện Hàn lâm Quốc gia) đặt ngưỡng tiêu thụ tối đa cho người lớn tuỳ theo tuổi, tính cả thức ăn lẫn viên bổ sung; con số cụ thể và bản cập nhật của Viện Dinh dưỡng Việt Nam bạn nên tra từ nguồn chính thức hiện hành, thay vì dựa vào lời truyền miệng hay quảng cáo.
Khi nào nên gặp bác sĩ trước khi uống canxi
Hãy hỏi bác sĩ trước khi tự mua viên canxi nếu bạn có bệnh thận, từng bị sỏi thận, có bệnh tuyến cận giáp, đang dùng thuốc lợi tiểu, thuốc tim mạch, thuốc hormone tuyến giáp hoặc kháng sinh, đang mang thai hay cho con bú. Ở những trường hợp này, canxi có thể ảnh hưởng tới thuốc hoặc tới bệnh nền, và lượng phù hợp cần được tính riêng.
Cần đi khám nếu trong thời gian uống canxi bạn thấy táo bón nặng kéo dài, buồn nôn, chán ăn, khát nhiều, tiểu nhiều, mệt lả hoặc lú lẫn: đây có thể là dấu hiệu canxi trong máu cao, tuy hiếm nhưng cần được kiểm tra. Người lớn tuổi lo loãng xương nên đi đo mật độ xương và nghe bác sĩ tư vấn tổng thể, vì sức khoẻ xương còn phụ thuộc vào vận động, vitamin D, đạm và nhiều yếu tố khác chứ không chỉ một viên canxi.
Câu hỏi thường gặp
Uống canxi buổi tối có tốt hơn buổi sáng không?
Chưa có bằng chứng chắc chắn rằng buổi tối tốt hơn. Điều quan trọng hơn là dạng muối và việc chia nhỏ. Canxi carbonate nên đi cùng bữa, nên uống bữa tối là lựa chọn tiện nếu buổi sáng đã dành cho viên sắt hoặc thuốc khác.
Có nên uống viên canxi lúc bụng đói không?
Canxi carbonate uống lúc đói hấp thu kém vì thiếu axit dạ dày, nên không phải lựa chọn tốt. Canxi citrate thì uống lúc đói vẫn được. Dù vậy, người có tiền sử sỏi thận thường được khuyên uống canxi cùng bữa ăn, nên hỏi bác sĩ nếu bạn thuộc nhóm này.
Viên sủi canxi có khác viên nén không?
Viên sủi tan sẵn trong nước nên dễ uống hơn với người khó nuốt, nhưng thường chứa nhiều natri hơn do thành phần tạo sủi. Người cần hạn chế muối vì huyết áp hoặc bệnh tim, thận nên đọc kỹ thành phần và hỏi dược sĩ trước khi chọn dạng sủi.
Uống canxi có cần uống kèm vitamin K2 không?
Vitamin K tham gia gắn canxi vào xương, nhưng việc bổ sung thêm viên K2 cho người ăn uống bình thường chưa có khuyến nghị chung. Người đang dùng thuốc chống đông nhóm kháng vitamin K tuyệt đối không tự bổ sung vitamin K, phải hỏi bác sĩ điều trị.
Đang uống thuốc dạ dày giảm axit thì chọn canxi nào?
Thuốc giảm tiết axit làm canxi carbonate hấp thu kém hơn, nên dạng citrate thường được cân nhắc. Tuy vậy, việc chọn dạng nào và uống cách thuốc bao lâu nên để dược sĩ hoặc bác sĩ quyết dựa trên toàn bộ thuốc bạn đang dùng.
Một ngày cần bao nhiêu canxi?
Nhu cầu khác nhau theo tuổi, giới và tình trạng như mang thai. Viện Dinh dưỡng Quốc gia có bảng nhu cầu khuyến nghị cho người Việt; bạn nên tra bản hiện hành và tính cả canxi từ thức ăn. Lượng cần bổ sung bằng viên, nếu có, là việc bác sĩ tính cho từng người.