Viên kẽm hấp thu tốt hơn khi uống lúc bụng trống, khoảng một giờ trước bữa hoặc vài giờ sau bữa; nhưng kẽm lúc đói rất hay gây buồn nôn, nên nhiều người được khuyên uống cùng một bữa ăn ít phytat để dễ chịu hơn. Hai điều quan trọng không kém thời điểm là không uống kẽm cùng lúc với lượng lớn sắt hoặc canxi, và không dùng kẽm liều cao kéo dài vì có thể làm thiếu đồng.
Kẽm là vi chất được quảng cáo nhiều, gắn với miễn dịch, da, tóc, sinh lý nam, nên cũng là loại hay bị tự mua về uống. Bài này đi qua quan hệ của kẽm với bữa ăn và với các khoáng khác, để bạn biết uống lúc nào cho đỡ khó chịu và khi nào nên dừng lại hỏi bác sĩ.
Kẽm vào cơ thể bằng đường nào
Kẽm được hấp thu ở ruột non qua các protein vận chuyển trên thành ruột. Trong tế bào ruột có một protein tên metallothionein giữ kẽm lại; khi kẽm vào nhiều, cơ thể sản sinh thêm protein này để "khoá" bớt, phần bị giữ sẽ rơi ra theo tế bào bong tróc. Đây là cơ chế tự vệ giúp cơ thể không hấp thu quá nhiều, nhưng cũng chính là cơ chế khiến kẽm liều cao gây thiếu đồng, sẽ nói ở phần sau.
Khi bụng trống, không có gì cạnh tranh hay gắn với kẽm, nên tỷ lệ hấp thu cao. Khi có thức ăn, đặc biệt là thức ăn giàu phytat, một phần kẽm bị gắn lại và đi thẳng ra ngoài. Đạm động vật thì ngược lại, giúp kẽm hấp thu tốt hơn; đó là lý do thịt, hải sản, trứng là nguồn kẽm dễ dùng nhất, còn kẽm trong gạo lứt, đậu, hạt khó hấp thu hơn dù hàm lượng không thấp.
Nói vậy để thấy rằng câu hỏi "đói hay no" thực ra là câu hỏi "no với cái gì". Uống kẽm sau một bát cháo thịt khác hẳn uống sau một bát ngũ cốc nguyên hạt pha sữa đậu nành.
Vì sao viên kẽm hay gây buồn nôn
Kẽm kích ứng niêm mạc dạ dày. Muối kẽm tan nhanh trong dạ dày trống tạo nồng độ cao tại chỗ, gây cảm giác nôn nao, đôi khi nôn ngay sau khi uống. Hiện tượng này gặp ở khá nhiều người, không phải dấu hiệu dị ứng.
Vị kim loại. Viên ngậm và dạng siro hay để lại vị kim loại, có người mất cảm giác ngon miệng một lúc.
Liều càng cao càng dễ khó chịu. Viên kẽm hàm lượng cao gây buồn nôn rõ hơn viên thấp. Đây là một trong những lý do không nên tự chọn loại liều cao.
Nôn sau khi uống không phải là lý do để uống lại. Nếu vừa uống đã nôn, bỏ qua lần đó và hỏi dược sĩ về cách khác ở những lần sau, thay vì uống thêm viên mới ngay lập tức.
Uống ngay trước khi nằm. Một số người uống kẽm xong rồi đi ngủ ngay thấy nóng rát, trào ngược. Đứng hoặc ngồi một lúc sau khi uống, uống với một ly nước đầy giúp viên xuống dạ dày trọn vẹn hơn.
Dạng muối khác nhau, mức kích ứng khác nhau. Kẽm sulfat, gluconat, acetat, citrat hay các dạng gắn axit amin có độ kích ứng và tỷ lệ kẽm nguyên tố khác nhau. Dược sĩ có thể gợi ý dạng phù hợp nếu bạn hay buồn nôn.
Chọn thời điểm: so sánh các cách uống
Ba cách dưới đây đều được dùng trong thực tế. Cách nào hợp với bạn tuỳ vào việc dạ dày chịu được tới đâu và bạn đang dùng thêm gì.
| Cách uống | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Bụng trống, một giờ trước bữa | Hấp thu tốt nhất | Dễ buồn nôn nhất | Người không bị khó chịu dạ dày |
| Cùng bữa ăn nhẹ, có đạm, ít cám | Dễ chịu hơn, hấp thu chấp nhận được | Giảm một phần hấp thu | Đa số người hay buồn nôn |
| Cùng bữa nhiều ngũ cốc nguyên hạt, đậu | Ít khó chịu | Phytat gắn kẽm nhiều | Không nên chọn |
| Trước khi ngủ, xa bữa tối | Không vướng các viên khác | Có người vẫn buồn nôn khi nằm | Người đã dùng sắt buổi sáng, canxi buổi trưa |
Nếu bạn đang dùng cùng lúc sắt, canxi và kẽm, chia mỗi loại vào một thời điểm khác nhau là cách gọn nhất. Ví dụ giả định: sắt buổi sáng lúc bụng trống, canxi bữa trưa, kẽm buổi chiều hoặc sau bữa tối nhẹ. Lịch cụ thể nên được dược sĩ xem lại cùng các thuốc khác.
Uống kẽm với nước lọc. Cà phê và trà không gắn kẽm mạnh như gắn sắt, nhưng sữa và thực phẩm nhiều canxi vẫn nên để xa.
Kẽm và đồng: mối quan hệ dễ bị quên nhất
Khi uống kẽm liều cao thường xuyên, tế bào ruột sản sinh nhiều metallothionein. Protein này gắn với đồng còn chặt hơn gắn với kẽm, nên đồng trong thức ăn bị giữ lại trong tế bào ruột rồi thải ra ngoài. Qua nhiều tuần, nhiều tháng, cơ thể có thể rơi vào thiếu đồng. Thiếu đồng gây thiếu máu, giảm bạch cầu, và nặng hơn là tổn thương thần kinh với tê bì, đi lại loạng choạng; các trường hợp này đã được y văn ghi nhận ở người dùng kẽm kéo dài, kể cả từ nguồn bất ngờ như kem dán răng giả có chứa kẽm.
Đây là lý do Viện Y học Hoa Kỳ (nay thuộc Viện Hàn lâm Quốc gia) đặt ngưỡng tiêu thụ tối đa cho người lớn là 40 mg kẽm mỗi ngày, tính cả thức ăn và viên bổ sung, dựa trên chính tác động lên đồng. Ngưỡng này không phải lượng nên uống mà là mức không nên vượt khi dùng lâu dài; các tổ chức khác có thể đưa ra con số hơi khác, bạn nên tra bản hiện hành.
Điều đáng lo là người ta hay cộng dồn mà không biết: một viên kẽm riêng, một viên tổng hợp, một gói bột "tăng đề kháng", thêm viên ngậm khi đau họng. Mỗi thứ nghe vô hại, cộng lại có khi vượt ngưỡng.
Kẽm và những chất khác trong cùng ngày
Ngoài đồng, kẽm còn có quan hệ với vài chất khác mà người dùng viên bổ sung nên biết:
- Sắt: khi uống cùng lúc lượng lớn trong nước hoặc lúc đói, sắt và kẽm tranh nhau đường hấp thu. Trong bữa ăn thì ảnh hưởng nhỏ hơn nhiều.
- Canxi: lượng canxi lớn có thể giảm hấp thu kẽm, nhất là khi đi cùng bữa nhiều phytat.
- Vitamin A: kẽm cần cho việc tạo protein vận chuyển vitamin A trong máu; hai chất này là một cặp hỗ trợ nhau, không phải cạnh tranh.
- Một số kháng sinh: kẽm gắn với một vài nhóm kháng sinh trong ruột, làm cả hai giảm hấp thu. Nếu đang dùng kháng sinh, hỏi dược sĩ trước khi uống kẽm.
- Thuốc lợi tiểu nhóm thiazid và một số thuốc khác: có thể làm tăng mất kẽm qua nước tiểu; người dùng lâu dài nên hỏi bác sĩ có cần theo dõi không.
Nhìn chung, kẽm là khoáng chất có nhiều mối quan hệ với chất khác hơn người ta nghĩ, và đó là lý do bổ sung kẽm có mục đích, thời hạn rõ ràng thì an toàn hơn uống "cho khoẻ" không thời hạn.
Khi nào kẽm có lý do để bổ sung, khi nào không
Kẽm có vai trò trong hàng trăm enzym, trong lành vết thương, vị giác, miễn dịch. Thiếu kẽm có thật, hay gặp ở người ăn uống kém, người bị tiêu chảy kéo dài, người có bệnh đường ruột làm giảm hấp thu, người nghiện rượu. Trong những trường hợp đó, bác sĩ có thể cho kẽm với mục đích và thời gian cụ thể.
Ở Việt Nam, thiếu kẽm từng được ghi nhận khá phổ biến ở trẻ nhỏ và phụ nữ trong các cuộc điều tra dinh dưỡng, chủ yếu liên quan đến khẩu phần nhiều gạo, ít thịt cá. Nhưng con số chung của cộng đồng không cho biết riêng bạn có thiếu hay không. Xét nghiệm kẽm trong máu cũng không phản ánh hoàn hảo kho kẽm của cơ thể, nên bác sĩ thường đánh giá cả chế độ ăn, triệu chứng và bệnh nền trước khi quyết định.
Với người khoẻ ăn uống đa dạng, có thịt cá, trứng, hải sản đều đặn, lợi ích của việc uống kẽm thêm hằng ngày chưa rõ ràng. Nhiều lời quảng cáo về kẽm cho tóc, da, sinh lý dựa trên vai trò sinh học chung chứ không phải bằng chứng rằng uống thêm giúp người không thiếu. Nếu bạn muốn dùng, hãy chọn lượng thấp, thời gian có giới hạn và báo cho bác sĩ biết khi đi khám.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Hãy hỏi bác sĩ trước khi bổ sung kẽm nếu bạn đang dùng kháng sinh, thuốc lợi tiểu, thuốc ức chế miễn dịch, đang mang thai, cho con bú, có bệnh thận hoặc bệnh đường ruột. Trẻ em chỉ dùng kẽm khi có chỉ định, ví dụ trong một số trường hợp tiêu chảy theo hướng dẫn của nhân viên y tế, và đúng thời gian được dặn.
Nếu bạn đang có ý định tự mua kẽm vì một vấn đề cụ thể như rụng tóc, mụn, vết thương lâu lành, hay ốm vặt, chính vấn đề đó mới là lý do nên đi khám. Những triệu chứng này có nhiều nguyên nhân khác nhau, và uống kẽm có thể làm chậm việc tìm ra nguyên nhân thật.
Cần đi khám nếu trong thời gian dùng kẽm, đặc biệt dùng lâu, bạn thấy mệt nhiều, da xanh, tê bì tay chân, đi lại không vững, hay ốm vặt bất thường; đây có thể là dấu hiệu thiếu đồng hoặc vấn đề khác cần xét nghiệm. Nôn nhiều, đau bụng dữ dội sau khi uống một lượng lớn kẽm, nhất là ở trẻ nhỏ nuốt nhầm, cần được đưa đi cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp
Viên ngậm kẽm khi đau họng có tính vào tổng lượng kẽm không?
Có. Mỗi viên ngậm chứa một lượng kẽm nhất định, ngậm nhiều viên trong ngày cộng lại có thể đáng kể. Nếu bạn đang dùng thêm viên kẽm hoặc viên tổng hợp, hãy đọc lượng kẽm trên từng hộp và hỏi dược sĩ để không vượt ngưỡng.
Uống kẽm cùng vitamin C có tốt hơn không?
Hai chất này hay được gộp trong sản phẩm "tăng đề kháng", nhưng vitamin C không làm kẽm hấp thu tốt hơn rõ rệt như với sắt. Chúng không cản nhau, uống cùng được. Hiệu quả phòng cảm lạnh của cả hai ở người khoẻ vẫn còn tranh luận.
Kẽm có làm mất vị giác không?
Thiếu kẽm có thể làm giảm vị giác, nên có người bổ sung kẽm để cải thiện. Riêng một số dạng xịt mũi chứa kẽm từng bị ghi nhận gây mất khứu giác, nên các cơ quan quản lý đã cảnh báo. Dạng uống thông thường không gây vấn đề này.
Ăn hàu, hải sản nhiều có bị thừa kẽm không?
Hàu rất giàu kẽm, nhưng thừa kẽm từ thức ăn thông thường hiếm gặp vì cơ thể điều chỉnh hấp thu tốt. Nguy cơ chủ yếu đến từ viên bổ sung liều cao dùng kéo dài. Ăn hải sản đa dạng theo bữa là cách nhận kẽm an toàn.
Có nên uống kẽm và sắt trong cùng một viên không?
Viên tổng hợp chứa cả hai ở lượng vừa phải thì ảnh hưởng qua lại nhỏ. Khi cần bổ sung một trong hai chất ở lượng lớn để điều trị, bác sĩ thường cho viên riêng và dặn uống cách giờ. Đừng tự gộp hai viên liều cao vào cùng một lần uống.
Uống kẽm bao lâu thì nên nghỉ?
Không có con số chung cho mọi người, vì phụ thuộc lý do bổ sung và lượng dùng. Kẽm theo chỉ định có thời hạn do bác sĩ đặt. Nếu tự dùng mà không có lý do cụ thể, bạn nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ thay vì uống liên tục nhiều tháng.