Thực phẩm giàu canxi quen thuộc trong bữa cơm Việt gồm sữa và sữa chua, đậu phụ làm bằng muối canxi, tôm tép và cá nhỏ ăn cả vỏ xương, cua đồng giã cả mai, vừng, và các loại rau họ cải như cải làn, cải ngọt, bông cải xanh. Mỗi nguồn khác nhau ở lượng canxi và ở phần cơ thể thật sự hấp thu được, nên cùng một con số trên bảng thành phần chưa nói hết câu chuyện.
Bài này dành cho người nội trợ muốn gom đủ canxi từ bữa ăn hằng ngày, nhất là ở những gia đình ít dùng sữa. Nội dung đi qua từng nhóm nguồn, chỗ mạnh và chỗ yếu của mỗi nhóm, vài hiểu lầm phổ biến như nước hầm xương, và cách sắp một ngày ăn đủ canxi. Chuyện canxi cần vitamin D, hay canxi tranh với sắt, có bài riêng ở các danh mục khác của trang.
Các nguồn canxi chính và đặc điểm
Bảng xếp theo nhóm, ghi đặc điểm hấp thu ở mức tương đối dựa trên các nghiên cứu về sinh khả dụng canxi. Con số miligam cụ thể bạn tra bảng thành phần thực phẩm Việt Nam của Viện Dinh dưỡng Quốc gia.
| Nguồn | Lượng canxi | Hấp thu | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Sữa, sữa chua, phô mai | Nhiều, ổn định | Khá, khoảng một phần ba | Nguồn chuẩn để so sánh; sữa chua dùng được cho nhiều người kém dung nạp lactose |
| Đậu phụ làm bằng thạch cao (canxi sunfat) | Nhiều | Khá, gần như sữa | Đậu phụ làm bằng nước chua hoặc muối magie chứa ít canxi hơn hẳn |
| Tép, tôm nhỏ, cá cơm, cá linh ăn cả vỏ xương | Nhiều | Khá | Kho nhừ, rim, rang để xương mềm ăn được |
| Cua đồng giã cả mai | Khá | Vừa | Riêu cua, canh cua giữ được phần canxi trong mai cua giã nhuyễn |
| Vừng, nhất là vừng còn vỏ | Rất nhiều theo khối lượng | Vừa | Ăn lượng nhỏ nên góp vừa phải; muối vừng, chè vừng |
| Rau họ cải: cải làn, cải ngọt, cải xoăn, bông cải xanh | Vừa | Tốt, có loại cao hơn sữa | Ít oxalat nên canxi dễ hấp thu |
| Rau dền, mồng tơi, cải bó xôi | Khá trên giấy | Thấp | Nhiều oxalat giữ canxi lại; vẫn tốt vì chất khác |
| Sữa đậu nành, sữa hạt có tăng cường | Tuỳ sản phẩm | Tuỳ dạng muối canxi | Đọc nhãn; lắc kỹ vì canxi dễ lắng đáy |
Hai điểm đáng chú ý nhất cho bếp Việt là đậu phụ và rau. Đậu phụ có thể là nguồn canxi ngang sữa hoặc chỉ ở mức vừa phải tuỳ chất làm đông. Rau thì không phải loại nào nhiều canxi trên giấy cũng cho nhiều canxi vào máu: nhóm cải ít oxalat hấp thu tốt, nhóm nhiều oxalat thì kém. Chi tiết về oxalat có bài riêng ở danh mục những chất tranh nhau của trang.
Đậu phụ: cùng tên mà lượng canxi khác nhau
Đậu phụ được làm bằng cách cho chất làm đông vào sữa đậu nành để đạm kết tủa. Ở Việt Nam có ba cách phổ biến: dùng nước chua — nước đậu lên men từ mẻ trước, dùng thạch cao thực phẩm tức canxi sunfat, hoặc dùng muối magie clorua. Đậu nành bản thân có canxi ở mức vừa; phần chênh lệch lớn đến từ chất làm đông. Đậu làm bằng thạch cao giữ lại một phần canxi của chất làm đông, nên có thể giàu canxi gấp vài lần đậu làm bằng nước chua.
Ngoài chợ, bạn thường khó biết bìa đậu được làm bằng gì; có thể hỏi người bán. Đậu đóng hộp trong siêu thị thường ghi chất làm đông trong danh sách thành phần. Đậu làm bằng thạch cao thường chắc, mịn, màu trắng đục; đậu nước chua thường xốp hơn, có vị chua nhẹ — đây là nhận xét kinh nghiệm, không phải cách phân biệt chắc chắn.
Dù loại nào, đậu phụ vẫn là món đáng có trong tuần: nhiều đạm, ít béo bão hoà, hợp nhiều cách nấu. Với gia đình ít dùng sữa, chủ động chọn đậu làm bằng thạch cao là một cách đơn giản để tăng canxi mà không đổi thói quen ăn.
Một lưu ý nhỏ: thạch cao dùng làm đậu phải là loại dùng cho thực phẩm, có nguồn gốc rõ ràng. Thạch cao xây dựng hay thạch cao y tế bó bột không được dùng trong bếp, vì có thể lẫn tạp chất. Nếu tự làm đậu ở nhà, bạn mua chất làm đông ghi rõ dùng cho thực phẩm.
Tôm tép, cá nhỏ, cua đồng: canxi nằm ở vỏ và xương
Ăn được phần cứng mới có canxi. Canxi của cá và tôm chủ yếu nằm trong xương và vỏ. Thịt cá phi lê, tôm bóc vỏ chứa ít canxi. Chỉ khi ăn cả phần cứng — tép rang nguyên con, cá cơm kho, cá linh kho mềm xương, cá mòi đóng hộp — thì mới nhận được phần canxi đó.
Kho nhừ, áp suất, rim lâu làm xương mềm. Món cá kho nhừ bằng nồi áp suất hay kho liu riu nhiều giờ làm xương cá nhỏ mềm đến mức nhai được. Thêm chút giấm, me, khế, cà chua khi kho cũng giúp xương mềm hơn. Cách nấu này vừa ngon vừa biến xương thành nguồn canxi.
Cua đồng giã cả mai. Món riêu cua truyền thống giã cả con cua đồng rồi lọc lấy nước. Phần canxi từ mai cua giã nhuyễn đi vào nước lọc, nên canh cua là món có canxi đáng kể trong mâm cơm miền Bắc. Lọc càng kỹ thì càng ít vụn mai, nhưng một phần canxi đã tan vào nước.
Tôm khô, tép khô cô đặc. Tép khô, tôm khô nhỏ ăn cả vỏ cô đặc canxi theo khối lượng, nhưng thường rất mặn. Dùng để nấu canh, rang với thịt ở lượng vừa phải là cách tận dụng mà không đẩy natri lên quá cao.
Những hiểu lầm về nguồn canxi
Bếp Việt có vài niềm tin truyền miệng về canxi không khớp với hiểu biết dinh dưỡng hiện nay:
- "Nước hầm xương rất nhiều canxi." Canxi trong xương gắn chặt trong tinh thể khoáng và tan rất ít vào nước dù hầm lâu. Các phân tích nước hầm xương cho thấy lượng canxi thường thấp. Nước hầm ngọt và có đạm, chất béo, nhưng không thay được sữa, đậu phụ hay tép.
- "Rau dền nhiều canxi nên ăn thay sữa." Trên bảng thành phần rau dền nhiều canxi, nhưng phần lớn gắn với oxalat nên hấp thu kém. Rau dền vẫn là rau tốt; nếu cần canxi từ rau, nhóm cải ít oxalat hiệu quả hơn.
- "Uống nước vôi trong, ăn vỏ trứng nghiền là bổ sung canxi." Những cách tự chế này khó kiểm soát liều, có nguy cơ kích ứng, nhiễm khuẩn hoặc tạp chất. Không nên tự làm; cần bổ sung thì hỏi bác sĩ.
- "Ăn xương ống, sụn là đủ canxi." Xương ống to không ăn được phần cứng; sụn chủ yếu là collagen, ít canxi. Thứ cho canxi là xương nhỏ ăn được cả con.
- "Người lớn không cần canxi nữa." Xương được thay mới liên tục suốt đời. Người trưởng thành vẫn có nhu cầu canxi hằng ngày theo các bảng khuyến nghị, và nhu cầu tăng ở người cao tuổi theo nhiều bảng.
Điểm chung: canxi phải ở dạng ăn được và hấp thu được. Xương to, nước hầm và rau nhiều oxalat cho cảm giác "bổ canxi" nhưng phần vào cơ thể ít hơn nhiều so với vẻ ngoài.
Sắp một ngày đủ canxi cho gia đình ít dùng sữa
Ví dụ giả định cho một gia đình ở Huế, người lớn không uống sữa. Mục tiêu là có canxi rải đều trong ngày, vì ruột hấp thu từng lượng vừa phải tốt hơn một lượng lớn một lần:
- Bữa sáng: xôi rắc muối vừng hoặc cháo đậu, kèm một hộp sữa chua — sữa chua hợp với nhiều người không uống được sữa tươi.
- Bữa trưa: cơm, đậu phụ sốt cà chua (chọn đậu làm bằng thạch cao), đĩa cải ngọt luộc chấm nước tương pha loãng.
- Bữa chiều: một nắm lạc rang hoặc một chén chè vừng đen ít đường.
- Bữa tối: cá cơm kho nhừ ăn cả xương hoặc tép rang, bát canh cải làn hay canh cua đồng.
- Trong tuần: xen bông cải xanh xào, cá mòi đóng hộp, riêu cua để đổi vị mà vẫn giữ nguồn canxi.
Một ngày như vậy không cần cân đong mà vẫn có bốn đến năm lần gặp nguồn canxi đáng kể. Khi tính cụ thể cho từng người, nhất là người cao tuổi hay phụ nữ sau mãn kinh, bạn tra bảng nhu cầu hiện hành của Viện Dinh dưỡng Quốc gia; nhu cầu của trẻ em và người ăn chay có bài riêng ở các trang khác của hệ.
Nhớ rằng canxi chỉ là một phần của sức khoẻ xương. Vận động chịu lực, đủ đạm, đủ vitamin D và K, không hút thuốc, hạn chế rượu cũng quan trọng không kém lượng canxi trong đĩa.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Bạn nên hỏi bác sĩ trước khi dùng viên canxi nếu từng bị sỏi thận, có bệnh thận, bệnh tuyến cận giáp, đang dùng thuốc lợi tiểu, thuốc tim mạch, thuốc điều trị loãng xương hoặc kháng sinh — vì canxi có thể tương tác hoặc không phù hợp với tình trạng của bạn. Bảng của Hoa Kỳ đặt mức ăn vào tối đa chấp nhận được cho canxi là 2.500 miligam mỗi ngày ở người 19 đến 50 tuổi và 2.000 miligam ở người trên 50, tính cả thức ăn và viên; dùng viên mà không tính phần từ bữa ăn dễ vượt.
Nên đi khám để được đánh giá xương khi từng gãy xương sau va chạm nhẹ, giảm chiều cao rõ rệt, đau lưng kéo dài ở người lớn tuổi, phụ nữ sau mãn kinh sớm, người dùng corticoid kéo dài. Đánh giá bằng phương pháp đo mật độ xương do bác sĩ chỉ định, không dựa vào cảm giác hay xét nghiệm canxi máu.
Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và cho con bú có nhu cầu riêng; việc dùng sữa đặc biệt hay viên canxi theo hướng dẫn của bác sĩ. Bài viết chỉ mang tính thông tin dinh dưỡng phổ thông.
Câu hỏi thường gặp
Một ngày cần bao nhiêu canxi?
Nhu cầu khác nhau theo tuổi, giới và tình trạng sinh lý, và mỗi tổ chức có bảng riêng. Người Việt nên tra bảng nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị hiện hành của Viện Dinh dưỡng Quốc gia. Điều quan trọng hơn con số là có nguồn canxi đều đặn trong mỗi ngày.
Không uống được sữa thì lấy canxi từ đâu?
Sữa chua thường dễ dùng hơn sữa tươi với người kém dung nạp lactose. Ngoài ra là đậu phụ làm bằng thạch cao, tép và cá nhỏ ăn cả xương, cua đồng, vừng, rau họ cải và sữa đậu nành có tăng cường canxi. Kết hợp vài nguồn mỗi ngày là đủ cho đa số người khoẻ.
Canh xương hầm có bổ sung canxi cho trẻ không?
Nước hầm xương chứa rất ít canxi dù hầm lâu, vì canxi trong xương khó tan. Nước hầm có thể dùng nấu cháo cho ngon, nhưng nguồn canxi cho trẻ nên đến từ sữa, sữa chua, đậu phụ, cá nhỏ, tôm tép theo độ tuổi, theo hướng dẫn của bác sĩ nhi.
Ăn nhiều tôm khô có tốt cho xương không?
Tôm khô nhỏ ăn cả vỏ có canxi, nhưng thường rất mặn và nhiều natri. Dùng một lượng nhỏ để nấu canh, rang thịt là hợp lý. Ăn nhiều liên tục làm lượng muối tăng cao, không có lợi cho huyết áp.
Rau họ cải có thật sự cung cấp canxi hấp thu tốt không?
Có. Cải làn, cải ngọt, cải xoăn, bông cải xanh ít oxalat nên tỷ lệ hấp thu canxi khá cao, có loại cao hơn sữa. Tuy vậy lượng canxi trong mỗi phần rau thấp hơn một cốc sữa, nên rau là nguồn góp thêm, cần kết hợp với các nguồn khác.
Có nên chọn sữa hạt thay sữa bò để lấy canxi?
Sữa hạt tự nhiên ít canxi; chỉ loại có tăng cường mới đáng kể. Đọc bảng thành phần để biết lượng canxi mỗi phần, và lắc kỹ vì canxi thêm vào dễ lắng. Sữa hạt thường ít đạm hơn sữa bò, nên cân nhắc tổng thể bữa ăn.