Một số nhóm thuốc, nổi bật là vài nhóm kháng sinh, thuốc hormone tuyến giáp và thuốc điều trị loãng xương nhóm bisphosphonat, thường được dặn uống cách xa canxi, sắt, magie, kẽm, vì các khoáng chất này gắn với thuốc trong ruột thành phức chất khó hấp thu, làm thuốc giảm tác dụng. Chiều ngược lại cũng có: một số thuốc dùng lâu làm cơ thể hấp thu kém hoặc mất bớt một vài vi chất.
Bài này giải thích nguyên lý ở mức dễ hiểu và liệt kê các nhóm thuốc hay gặp, không nêu tên biệt dược, không đưa liều hay khoảng cách cụ thể cho từng thuốc. Khoảng cách chính xác nằm trong tờ hướng dẫn sử dụng của thuốc bạn đang dùng và trong lời dặn của dược sĩ, bác sĩ; mục tiêu ở đây là để bạn biết cần hỏi.
Tạo phức là gì: hình dung đơn giản
Canxi, magie, sắt, kẽm, nhôm khi tan trong dịch tiêu hoá tồn tại dưới dạng ion mang điện tích dương hai hoặc ba. Một số phân tử thuốc có các nhóm hoá học "kẹp" được những ion này, giống như chiếc càng cua kẹp lấy một viên sỏi. Hiện tượng này trong hoá học gọi là tạo phức chelat. Phức chất tạo thành thường to hơn, khó tan hơn, và không đi qua thành ruột được như phân tử thuốc tự do.
Kết quả là cả hai bên cùng thiệt: thuốc vào máu ít đi nên tác dụng giảm, khoáng chất cũng bị kéo ra ngoài. Với kháng sinh, tác dụng giảm có thể khiến nhiễm trùng không khỏi hẳn và vi khuẩn có cơ hội kháng thuốc. Với thuốc tuyến giáp, nồng độ hormone dao động làm bác sĩ khó chỉnh liều.
Điểm mấu chốt là hiện tượng này xảy ra khi thuốc và khoáng chất gặp nhau trong ruột cùng một lúc. Tách giờ đủ xa để thuốc đã hấp thu xong trước khi khoáng chất đến, hoặc ngược lại, là giải pháp chung. Vì vậy, lời dặn thường không phải "không được dùng" mà là "uống cách nhau".
Các nhóm thuốc hay được dặn tách khỏi khoáng chất
Bảng dưới chỉ nêu tên nhóm và nguyên lý. Thuốc cụ thể của bạn có thuộc nhóm nào không, cách bao lâu, hãy hỏi dược sĩ hoặc đọc tờ hướng dẫn.
| Nhóm thuốc | Khoáng chất hay gặp vấn đề | Nguyên lý | Hướng thường gặp |
|---|---|---|---|
| Kháng sinh nhóm tetracyclin | Canxi, sắt, magie, kẽm, nhôm; cả sữa | Tạo phức trong ruột | Tách giờ theo tờ hướng dẫn |
| Kháng sinh nhóm quinolon | Canxi, sắt, magie, kẽm, nhôm | Tạo phức trong ruột | Tách giờ theo tờ hướng dẫn |
| Hormone tuyến giáp | Canxi, sắt, magie; cả thuốc trung hoà axit | Giảm hấp thu thuốc | Thường uống lúc đói, khoáng để xa |
| Thuốc loãng xương nhóm bisphosphonat | Mọi khoáng chất, cả sữa, cà phê, nước khoáng | Thuốc hấp thu rất ít, dễ bị cản | Uống lúc bụng hoàn toàn trống với nước lọc |
| Một số thuốc kháng virus nhóm ức chế integrase | Canxi, sắt, magie, nhôm | Tạo phức | Theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị |
| Thuốc trung hoà axit dạ dày | Chính thuốc chứa nhôm, magie, canxi | Là nguồn khoáng, cản thuốc khác | Tách khỏi các thuốc ở trên |
Dòng cuối thường bị bỏ sót: thuốc trung hoà axit, thuốc dạ dày dạng gói hay viên nhai mà nhiều người tự mua khi đầy bụng, chính là nguồn nhôm, magie, canxi. Uống một gói thuốc dạ dày ngay cùng lúc với kháng sinh có thể làm kháng sinh giảm tác dụng đáng kể.
Viên đa vi chất, viên canxi kèm vitamin D, sữa và nước khoáng giàu khoáng chất cũng được tính như nguồn khoáng chất khi tính chuyện tách giờ.
Chiều ngược lại: thuốc làm thay đổi vi chất
Ngoài chuyện khoáng chất cản thuốc, một số thuốc dùng dài ngày lại ảnh hưởng tới vi chất trong cơ thể. Các trường hợp hay được nhắc trong tài liệu dược:
- Thuốc giảm tiết axit dạ dày dùng kéo dài: có thể làm giảm hấp thu vitamin B12, sắt, canxi carbonate, và ở một số người làm magie máu giảm.
- Một số thuốc điều trị đái tháo đường đường uống phổ biến: dùng nhiều năm có liên quan với giảm vitamin B12; bác sĩ có thể kiểm tra định kỳ.
- Thuốc lợi tiểu: tuỳ nhóm, có loại làm mất kali, magie, có loại giữ kali lại. Vì vậy tự bổ sung kali hay magie khi đang dùng lợi tiểu là việc nguy hiểm.
- Một số thuốc huyết áp làm giữ kali: uống thêm viên kali hoặc muối ăn kiêng thay natri bằng kali có thể làm kali máu tăng cao.
- Một số thuốc chống động kinh dùng lâu: có thể ảnh hưởng chuyển hoá vitamin D và folate.
- Thuốc chống đông nhóm kháng vitamin K: không làm mất vitamin K nhưng tác dụng phụ thuộc lượng vitamin K ăn vào; cần giữ chế độ ăn ổn định và không tự bổ sung vitamin K.
Những ảnh hưởng này thường diễn ra chậm, qua nhiều tháng hoặc nhiều năm, và không phải ai dùng thuốc cũng gặp. Đây là lý do bác sĩ đôi khi cho xét nghiệm định kỳ hoặc chủ động kê thêm một vi chất, chứ không phải lý do để người bệnh tự bổ sung hay tự bỏ thuốc.
Cách tự chuẩn bị trước khi hỏi dược sĩ
Dược sĩ chỉ sắp lịch chính xác được khi biết đủ mọi thứ bạn đang dùng. Vài bước đơn giản giúp buổi hỏi nhanh và đúng:
- Gom tất cả hộp thuốc, vỉ thuốc, viên bổ sung, gói bột, thuốc dạ dày tự mua vào một túi.
- Ghi bên cạnh mỗi thứ: ai kê, uống mấy lần một ngày, giờ đang uống hiện tại.
- Đánh dấu các thứ chứa canxi, sắt, magie, kẽm, nhôm, kể cả viên tổng hợp và thuốc dạ dày.
- Đánh dấu thuốc có ghi "uống lúc đói", "uống trước ăn", "không uống với sữa" trong tờ hướng dẫn.
- Mang cả túi tới nhà thuốc hoặc buổi khám, đề nghị dược sĩ, bác sĩ sắp lại lịch trong ngày.
- Ghi lịch đã sắp ra giấy, dán ở chỗ hay nhìn thấy, cập nhật mỗi khi có thuốc mới.
Với người chăm sóc cha mẹ lớn tuổi, bước gom túi thuốc thường làm lộ ra những thứ không ai biết: lọ canxi người con khác mua, gói thuốc dạ dày mua ở chợ, hộp vitamin được tặng. Chính những thứ này hay gây tương tác với thuốc chính.
Những tình huống hay dẫn đến uống chung mà không biết
Kháng sinh uống cùng sữa cho dễ uống. Cha mẹ hay pha thuốc cho trẻ với sữa. Với một số nhóm kháng sinh, cách này làm giảm tác dụng thuốc; hỏi dược sĩ khi nhận thuốc cho trẻ.
Thuốc tuyến giáp buổi sáng cùng bữa có cà phê sữa. Nhiều người uống thuốc tuyến giáp lúc ăn sáng cho tiện, không biết bữa sáng có sữa, cà phê, viên canxi làm thuốc hấp thu kém đi. Nồng độ hormone dao động khiến bác sĩ phải chỉnh liều nhiều lần.
Thuốc loãng xương cùng viên canxi. Người được kê thuốc loãng xương thường cũng được kê canxi và vitamin D. Hai thứ cùng điều trị một bệnh nhưng không được uống cùng lúc; lịch cụ thể phải theo lời dặn.
Đầy bụng uống gói thuốc dạ dày giữa đợt kháng sinh. Thuốc trung hoà axit chứa khoáng chất làm kháng sinh giảm hấp thu. Hỏi dược sĩ khoảng cách trước khi dùng.
Viên sắt sau sinh cùng thuốc khác buổi sáng. Phụ nữ sau sinh có thể đang dùng nhiều thứ cùng lúc. Viên sắt cũng là khoáng chất, cũng cần tách khỏi một số thuốc.
Vì sao không tự đặt khoảng cách theo cảm tính
Trên mạng có nhiều bảng "uống cách nhau hai tiếng", "bốn tiếng" lan truyền. Thực tế khoảng cách cần thiết khác nhau theo từng thuốc, từng dạng bào chế và từng loại khoáng chất, có thuốc yêu cầu khoáng chất uống sau, có thuốc yêu cầu uống trước. Một con số chung áp cho mọi trường hợp có thể vẫn chưa đủ với thuốc này, lại thừa thãi với thuốc khác.
Cũng cần nhớ rằng lời dặn tách giờ trên tờ hướng dẫn được đặt ra dựa trên các nghiên cứu dược động học cụ thể cho thuốc đó. Bảng tự chế trên mạng không có cơ sở ấy, và đôi khi còn nhầm nhóm thuốc này với nhóm thuốc khác có tên gần giống. Một lời hỏi dược sĩ mất vài phút nhưng tránh được nhiều tuần điều trị kém hiệu quả.
Thuốc giải phóng kéo dài, thuốc dạng lỏng, thuốc dùng một lần mỗi tuần đều có cách tính riêng. Người có bệnh thận, bệnh gan, người lớn tuổi cũng có thể cần điều chỉnh. Vì vậy cách an toàn là dựa vào tờ hướng dẫn sử dụng của chính hộp thuốc bạn đang cầm, và hỏi dược sĩ khi có điều chưa rõ. Dược sĩ ở nhà thuốc, khoa dược bệnh viện đều có thể trả lời câu hỏi này mà không cần bạn mua thêm gì.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Hãy báo bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi bắt đầu bất kỳ viên khoáng chất, viên tổng hợp hay thuốc dạ dày nào nếu bạn đang dùng kháng sinh, thuốc tuyến giáp, thuốc loãng xương, thuốc lợi tiểu, thuốc huyết áp, thuốc chống đông, thuốc chống động kinh, thuốc kháng virus điều trị dài ngày. Đừng tự bỏ thuốc hay đổi giờ uống thuốc theo đơn khi chưa hỏi.
Khi đi khám ở nhiều nơi khác nhau, mỗi bác sĩ có thể chỉ biết phần thuốc mình kê. Mang theo danh sách hoặc túi thuốc đầy đủ là cách đơn giản nhất để người kê sau biết bạn đang dùng gì, tránh kê thêm một thứ cản thuốc cũ.
Quay lại gặp bác sĩ nếu thuốc có vẻ không còn tác dụng như trước, ví dụ nhiễm trùng không đỡ sau đợt kháng sinh, các triệu chứng tuyến giáp quay lại, hoặc kết quả xét nghiệm dao động bất thường; một trong những câu hỏi bác sĩ sẽ cần biết là bạn có đang uống chung khoáng chất nào không. Người dùng lợi tiểu hay thuốc huyết áp mà thấy yếu cơ, chuột rút nhiều, tim đập bất thường cần đi khám sớm.
Câu hỏi thường gặp
Nếu lỡ uống kháng sinh cùng lúc với viên canxi thì làm gì?
Không tự uống thêm liều kháng sinh để bù. Hãy liên hệ dược sĩ hoặc bác sĩ để được hướng dẫn, và từ lần sau tách giờ theo lời dặn. Một lần lỡ thường không gây hậu quả lớn, nhưng lặp lại nhiều lần có thể làm đợt điều trị kém hiệu quả.
Ăn cơm có tôm cua, đậu phụ có ảnh hưởng thuốc như viên canxi không?
Thức ăn giàu canxi cũng có thể ảnh hưởng một số thuốc nhạy cảm, nhưng thường ít hơn viên bổ sung liều tập trung. Đó là lý do một số thuốc được dặn uống lúc đói, xa bữa ăn. Nếu thuốc của bạn có lời dặn này, hãy hỏi dược sĩ cách sắp với giờ ăn.
Thuốc nhỏ mắt, thuốc bôi có cần tách khỏi viên khoáng không?
Thông thường không, vì thuốc dùng tại chỗ hấp thu vào máu rất ít và không đi qua ruột. Vấn đề tạo phức chủ yếu xảy ra với thuốc uống. Nếu không chắc với một thuốc cụ thể, bạn vẫn có thể hỏi dược sĩ.
Nước khoáng đóng chai có ảnh hưởng thuốc không?
Nước khoáng có hàm lượng canxi, magie khác nhau tuỳ loại. Với các thuốc rất nhạy như thuốc loãng xương nhóm bisphosphonat, tờ hướng dẫn thường yêu cầu uống với nước lọc thường, không dùng nước khoáng. Với thuốc khác, hỏi dược sĩ nếu bạn quen uống nước khoáng.
Đang uống thuốc dạ dày lâu năm có nên tự bổ sung vitamin B12 không?
Không nên tự bổ sung mà hãy hỏi bác sĩ có cần kiểm tra B12 không. Thiếu B12 diễn ra chậm và có nhiều nguyên nhân; bác sĩ sẽ quyết định có cần bổ sung, bằng đường nào, sau khi đánh giá tình trạng cụ thể.
Đông y, thuốc nam có bị khoáng chất cản như thuốc tây không?
Nhiều loại thảo dược chứa tanin và các hợp chất có thể gắn khoáng chất, và một số còn có tương tác riêng với thuốc tây. Thông tin còn ít và khác nhau theo từng bài thuốc. Hãy kể cho bác sĩ, dược sĩ mọi thứ bạn đang dùng, kể cả thuốc nam, để được tư vấn đầy đủ.