MatThiet.comMật Thiết
Phối món ăn Việt để hấp thu tốt

Ngâm, ủ, nảy mầm đậu hạt và gạo lứt tại nhà: làm sao cho đúng và an toàn

Ngâm đậu bao lâu, có bỏ nước ngâm không, ủ gạo lứt nảy mầm thế nào, những loại đậu phải luộc sôi kỹ và lưu ý vệ sinh khi làm giá, gạo mầm trong bếp nhà.

Glass bowls of soaking black beans, red beans and brown rice on a wooden counter in a Da Nang kitchen, hands draining water through a bamboo sieve, morning light

Ngâm đậu và ngũ cốc nguyên hạt vài giờ đến qua đêm, đổ nước ngâm rồi nấu bằng nước mới là cách đơn giản nhất để món đậu dễ tiêu hơn, chín nhanh hơn và bớt một phần chất cản hấp thu khoáng. Ủ cho nảy mầm, như làm giá hay gạo lứt mầm, đi thêm một bước nữa. Các cách này có từ lâu trong bếp Việt; điều cần biết thêm là làm sao cho đúng và không sinh chuyện về vệ sinh.

Bài này hướng dẫn cụ thể cho đậu đen, đậu đỏ, đậu xanh, đậu nành, đậu tây, gạo lứt và vài loại hạt hay dùng. Phần giải thích vì sao phytat trong hạt giữ lại sắt, kẽm có ở danh mục các chất tranh nhau; ở đây tập trung vào thao tác trong bếp: ngâm bao lâu, đổ nước hay giữ, ủ thế nào để hạt nhú mầm mà không chua, và loại nào phải nấu sôi kỹ.

Ngâm, ủ, nảy mầm làm gì cho hạt

Đậu và ngũ cốc nguyên hạt chứa phytat, một dạng dự trữ phốt pho của hạt. Trong ruột, phytat có xu hướng giữ lại sắt, kẽm, canxi, làm cơ thể lấy được ít hơn. Bản thân hạt có sẵn enzym phytase để phân giải phytat khi hạt chuẩn bị nảy mầm. Ngâm nước ấm, ủ ẩm, cho nảy mầm, hay lên men đều là cách đánh thức enzym đó, làm giảm một phần phytat trước khi nấu.

Mức giảm thay đổi theo loại hạt, nhiệt độ, thời gian ngâm ủ. Ngâm đơn thuần giảm được một phần, nảy mầm và lên men thường giảm nhiều hơn. Ngâm cũng giúp đậu ngấm nước, chín nhanh và đều, giảm thời gian đun và bớt một số đường khó tiêu gây đầy hơi khi nước ngâm được đổ đi. Thời gian đun ngắn hơn còn có lợi phụ là đỡ tốn gas, điện, và đậu ít bị vỡ nát bên ngoài trong khi bên trong còn sượng.

Cần giữ đúng tỷ lệ: phytat không phải "chất độc". Nó còn được nghiên cứu ở những vai trò có lợi khác. Với người ăn uống đa dạng có thịt cá, phytat trong đậu hạt hiếm khi là vấn đề. Ngâm ủ có ý nghĩa rõ hơn ở những bữa ăn mà đậu và ngũ cốc nguyên hạt là nguồn khoáng chính, như bữa chay hay bữa ít đạm động vật.

Thời gian ngâm gợi ý cho từng loại

Thời gian dưới đây là mức thường dùng trong bếp gia đình, không phải con số tuyệt đối. Trời nóng thì ngâm ngắn hơn hoặc cho vào ngăn mát tủ lạnh để tránh chua.

Loại hạtNgâmĐổ nước ngâmGhi chú khi nấu
Đậu đen, đậu đỏKhoảng 6–12 giờ hoặc qua đêmNên đổ, rửa lạiNấu nước mới, đun sôi rồi hạ lửa liu riu
Đậu tây đỏ, đậu tây trắngQua đêmBắt buộc đổPhải đun sôi mạnh đủ lâu trước khi hầm, không nấu nồi chậm từ đầu
Đậu xanh cà vỏKhoảng 2–4 giờĐổ, rửa lạiChín nhanh, hợp nấu chè, đồ xôi
Đậu nànhQua đêmĐổ, rửa lạiXay sữa đậu nành phải đun sôi kỹ
Gạo lứtKhoảng 4–8 giờCó thể đổ, vo lạiCơm mềm hơn, nấu nhanh hơn
Lạc, hạt điều, hạnh nhânVài giờĐổNgâm xong nên dùng hoặc rang sớm, không để ẩm lâu

Nước ngâm đậu thường có màu và hơi nhớt; đổ đi giúp bớt một phần đường gây đầy hơi và chất hoà tan không mong muốn. Một số người giữ nước ngâm đậu đen để nấu cho đẹp màu; điều đó không gây hại với đậu đen, nhưng với đậu tây thì không nên.

Những loại đậu phải luộc sôi kỹ, không được nấu tái

Đậu tây, đặc biệt là đậu tây đỏ hạt to, chứa một loại lectin có thể gây nôn, tiêu chảy, đau bụng nếu đậu chưa được nấu đủ nhiệt. Ngâm không phá được chất này; chỉ đun sôi mạnh đủ lâu mới phá được. Nguy hiểm là nấu ở nhiệt thấp, như nồi nấu chậm để chế độ ấm, có thể làm tình hình tệ hơn so với ăn sống. Cách an toàn là ngâm, đổ nước, nấu nước mới đến sôi mạnh và giữ sôi một thời gian rồi mới hạ lửa hầm.

Đậu nành sống và sữa đậu nành chưa đun kỹ cũng gây khó chịu tiêu hoá vì chất ức chế men tiêu hoá đạm. Sữa đậu nành tự làm phải đun sôi, khuấy đều để không cháy đáy, và tiếp tục đun thêm vài phút sau khi sôi. Bọt nổi nhiều khi đun dễ làm tưởng là đã sôi trong khi bên dưới chưa đủ nóng.

Với đậu đen, đậu đỏ, đậu xanh quen dùng thì rủi ro thấp hơn nhiều, nhưng nguyên tắc nấu chín kỹ vẫn giữ nguyên. Đậu chín đúng là hạt mềm, bóp nhẹ là nát, không còn lõi sượng. Nồi áp suất rút ngắn thời gian nấu đậu đáng kể và vẫn đủ nhiệt để làm chín an toàn, kể cả với đậu tây, miễn là đậu đã được ngâm và nấu đủ thời gian theo hướng dẫn của nồi.

Ủ gạo lứt nảy mầm tại nhà

Gạo lứt nảy mầm vừa mềm, dễ ăn hơn gạo lứt thường, vừa giảm thêm phytat. Cách làm dưới đây hợp với bếp gia đình, không cần máy chuyên dụng.

  1. Chọn gạo lứt còn mới, nguyên hạt, không mốc. Gạo lứt quá cũ hoặc đã xát vỡ phôi sẽ không nảy mầm, chỉ chua đi.
  2. Vo sạch, ngâm nước ấm vừa tay khoảng sáu đến tám giờ. Giữa chừng thay nước một hai lần để tránh chua, nhất là mùa nóng.
  3. Đổ ra rổ, phủ khăn ẩm sạch, để nơi thoáng. Cứ vài giờ tưới qua nước sạch cho hạt không khô và không có mùi.
  4. Theo dõi khi đầu hạt nhú mầm trắng nhỏ. Thường mất khoảng một ngày tuỳ nhiệt độ. Mầm chỉ cần nhú như đầu kim, không để dài. Mầm quá dài làm hạt mất bớt chất dự trữ và cơm có vị hơi lạ.
  5. Vo lại và nấu ngay, hoặc phơi, sấy khô để dành. Gạo mầm ướt để lâu dễ hỏng. Nếu cất, cho vào ngăn mát và dùng sớm.
  6. Bỏ cả mẻ nếu có mùi chua nặng, nhớt, hoặc thấy mốc. Đó là dấu hiệu vi sinh vật phát triển, không tiếc mà giữ lại.

Nấu cơm gạo mầm thường cần ít nước hơn gạo lứt khô vì hạt đã ngấm nước. Nếu cả nhà chưa quen, có thể trộn với gạo trắng theo tỷ lệ tăng dần.

Làm giá đỗ và rau mầm ở nhà: lưu ý vệ sinh

Hạt giống phải sạch và để ăn được. Không dùng hạt giống mua để trồng vì có thể đã được xử lý hoá chất bảo quản. Chọn đậu xanh hạt đều, mới, mua để nấu ăn.

Môi trường ủ ấm và ẩm cũng là môi trường tốt cho vi khuẩn. Rau mầm sống là thực phẩm từng liên quan tới nhiều đợt ngộ độc ở các nước, vì vi khuẩn có thể nằm sẵn trong hạt và phát triển trong lúc ủ. Rửa tay, dụng cụ sạch, thay nước thường xuyên, không để giá úng nước.

Người có nguy cơ cao nên ăn giá đã nấu chín. Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người già, người suy giảm miễn dịch nên ăn giá xào hoặc chần chín thay vì giá sống. Người khoẻ mạnh ăn giá sống trong bát phở là thói quen phổ biến, nhưng giá phải tươi, giòn, không có mùi lạ.

Thu hoạch đúng độ, dùng trong ngày. Giá để lâu nhanh chua và nhớt. Cất ngăn mát, không ngâm trong nước qua đêm. Mẻ giá có rễ thâm đen, thân mềm nhũn hoặc mùi chua hắc là nên bỏ, không cố rửa lại để ăn.

Lên men: cách thứ ba giảm chất cản hấp thu

Ngoài ngâm và nảy mầm, lên men là cách xử lý hạt có từ rất lâu: tương bần, tương Cự Đà, chao, đậu phụ nhự, cơm mẻ, bánh mì men tự nhiên, và ở các nước láng giềng là tempeh, natto, miso. Trong quá trình lên men, vi sinh vật tiết thêm enzym phân giải một phần phytat và đạm, làm sản phẩm dễ tiêu hơn và thường cho khoáng chất dễ hấp thu hơn so với hạt nấu thông thường.

Điểm cần nhớ khi dùng đồ lên men trong bữa ăn Việt là lượng muối. Tương, chao, đậu nhự thường rất mặn, dùng như gia vị chấm chứ không ăn như món chính. Một chén tương nhỏ chấm rau muống luộc là đủ vị. Người tăng huyết áp, bệnh thận cần dè dặt với các món này. Đồ lên men tự làm ở nhà cần dụng cụ sạch, tỷ lệ muối đúng công thức và bỏ mẻ có mốc lạ màu, mùi hôi khác thường.

Với bánh mì, bột mì nguyên cám ủ men lâu thường giảm phytat nhiều hơn bánh ủ nhanh. Đây là một lý do bánh mì nguyên cám làm theo kiểu ủ chậm được nhiều người ưa chuộng, bên cạnh hương vị. Tuy vậy, chọn bánh mì nào vẫn là chuyện khẩu vị và thói quen; không cần đổi cả thói quen chỉ vì phytat.

Khi nào nên gặp bác sĩ

Đau bụng, nôn, tiêu chảy nhiều lần sau khi ăn món đậu hoặc giá, nhất là khi kèm sốt, phân có máu, mệt lả, khát nhiều, tiểu ít, cần được khám, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người già vì nguy cơ mất nước nhanh. Đầy hơi, chướng bụng nhẹ sau món đậu thì thường gặp và giảm khi ngâm kỹ, ăn lượng vừa, tăng dần để ruột quen.

Người có bệnh thận được dặn hạn chế phốt pho, kali, đạm, người bị bệnh gout đang được kiểm soát chế độ ăn, người có hội chứng ruột kích thích thường đầy hơi với đậu, nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về lượng đậu hạt phù hợp. Người đã được chẩn đoán thiếu sắt hoặc thiếu kẽm và ăn chay chủ yếu cũng nên trao đổi về chế độ ăn, vì ngâm ủ chỉ cải thiện được một phần, không thay được hướng điều trị. Với trẻ nhỏ mới tập ăn đậu, cha mẹ nên cho thử từng loại với lượng ít, nấu thật nhừ, và hỏi bác sĩ nhi nếu trẻ có tiền sử dị ứng thức ăn, nhất là dị ứng đậu nành hay lạc.

Câu hỏi thường gặp

Có cần ngâm đậu xanh đã tách vỏ không?

Đậu xanh tách vỏ chín nhanh nên không bắt buộc ngâm, nhưng ngâm một hai giờ giúp đậu chín đều, nhuyễn hơn khi nấu chè hay đồ xôi. Rửa sạch và đổ nước ngâm trước khi nấu.

Ngâm đậu bằng nước nóng có nhanh hơn không?

Có cách ngâm nhanh: đun sôi đậu vài phút, tắt bếp, ngâm trong nước nóng khoảng một giờ rồi đổ nước, nấu nước mới. Cách này rút ngắn thời gian so với ngâm nước lạnh qua đêm, phù hợp khi quên ngâm từ tối hôm trước.

Gạo lứt nảy mầm có thật sự tốt hơn gạo lứt thường?

Gạo mầm mềm hơn, dễ nấu và dễ ăn hơn, phytat giảm thêm một phần, một số chất thay đổi trong quá trình nảy mầm. Mức khác biệt về sức khoẻ không nên thổi phồng; điều chắc là nhiều người ăn được gạo mầm đều đặn hơn gạo lứt cứng.

Ngâm đậu qua đêm bị chua có nấu được không?

Hơi có mùi nhẹ thì rửa kỹ nhiều lần rồi nấu được. Nếu mùi chua nặng, nước nổi bọt, đậu nhớt thì nên bỏ vì đã lên men ngoài ý muốn. Mùa nóng nên ngâm trong ngăn mát tủ lạnh.

Ăn đậu bị đầy hơi thì làm sao?

Ngâm kỹ, đổ nước ngâm, nấu thật mềm, bắt đầu từ lượng nhỏ và tăng dần giúp ruột quen dần. Đậu xanh, đậu phụ thường dễ chịu hơn đậu tây hạt to. Đầy hơi kèm đau nhiều, sút cân, thay đổi thói quen đi ngoài thì nên đi khám.

Có nên rang hạt sau khi ngâm không?

Rang sau khi ngâm cho lạc, hạt điều, vừng là cách giữ hạt khô, thơm, bảo quản được lâu hơn. Hạt ngâm mà để ẩm nhiều ngày dễ mốc, mà nấm mốc trên lạc có thể sinh độc tố nguy hiểm, nên hạt có vết mốc phải bỏ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138