Mồ hôi chủ yếu là nước, và khoáng chất mất theo mồ hôi nhiều nhất là natri và clorua — tức muối — sau đó là kali với lượng ít hơn nhiều, còn canxi, magie, sắt, kẽm chỉ ở mức rất nhỏ. Lượng muối trong mồ hôi chênh nhau rất lớn giữa người này với người khác, và thay đổi theo tốc độ ra mồ hôi, theo việc cơ thể đã quen nóng hay chưa.
Bài này dành cho người làm việc ngoài trời — thợ xây, nông dân, người giao hàng, công nhân xưởng nóng — và người nội trợ nấu cơm cho họ. Nội dung đi qua thành phần mồ hôi, vì sao có người mồ hôi mặn để lại vệt trắng trên áo, cách ước lượng khoáng mất đi và bù lại bằng bữa ăn, nước uống hợp lý. Chuyện uống nước khi tập thể thao đã có ở các trang thể thao của hệ; ở đây góc nhìn là khoáng chất và bữa cơm.
Thành phần khoáng của mồ hôi nhìn một lượt
Các con số về mồ hôi trong nghiên cứu sinh lý dao động rộng giữa từng người và từng điều kiện đo, nên bảng dưới chỉ xếp theo mức tương đối, không đưa một con số "chuẩn".
| Chất | Mức trong mồ hôi | So với máu | Ý nghĩa khi ra mồ hôi nhiều |
|---|---|---|---|
| Natri | Nhiều nhất trong các khoáng | Thấp hơn máu, vì ống tuyến mồ hôi hút lại một phần | Mất đáng kể khi ra mồ hôi nhiều giờ liền |
| Clorua | Gần bằng natri | Thấp hơn máu | Đi cùng natri, bù natri là bù luôn clorua |
| Kali | Ít, khoảng ngang mức trong máu | Gần tương đương | Mất ít; bữa ăn có rau quả thường bù đủ |
| Canxi | Rất ít | Thấp hơn | Chỉ đáng kể khi ra mồ hôi rất nhiều kéo dài nhiều ngày |
| Magie | Rất ít | Thấp hơn | Góp phần nhỏ, ít khi là vấn đề riêng |
| Sắt, kẽm, đồng | Vết | Rất thấp | Được nghiên cứu ở vận động viên, không đáng lo với người lao động ăn đủ |
Nhìn bảng sẽ thấy: nếu có một khoáng chất cần nghĩ tới khi ra mồ hôi nhiều, đó là natri (kèm clorua). Những lời quảng cáo nước uống "bù đủ hai mươi loại khoáng" vì thế ít ý nghĩa với người lao động bình thường. Điều quyết định là bù đủ nước và bù muối ở mức vừa phải qua bữa ăn.
Vì sao mồ hôi người này mặn hơn người kia
Tuyến mồ hôi tạo ra dịch ban đầu gần giống huyết tương về muối. Khi dịch đi dọc ống tuyến lên bề mặt da, tế bào thành ống hút natri và clorua trở lại cơ thể. Ra mồ hôi chậm thì ống có thời gian hút lại nhiều, mồ hôi nhạt; ra mồ hôi nhanh thì dịch đi qua vội, hút lại ít hơn, mồ hôi mặn hơn. Vì thế cùng một người, lúc làm nặng giữa trưa mồ hôi mặn hơn lúc đi bộ thong thả buổi sáng.
Yếu tố thứ hai là thích nghi với nóng. Người mới chuyển từ việc văn phòng sang làm ngoài trời, hoặc từ vùng mát vào vùng nóng, trong một đến hai tuần đầu thường ra mồ hôi mặn hơn. Khi cơ thể quen dần, hormon aldosteron giúp ống tuyến hút lại muối tốt hơn, đồng thời tuyến ra mồ hôi sớm hơn và nhiều hơn để làm mát. Kết quả là mất nhiều nước hơn nhưng mỗi lít chứa ít muối hơn.
Yếu tố thứ ba là cơ địa và khẩu phần. Có người bẩm sinh mồ hôi mặn; người ăn mặn thường có mồ hôi mặn hơn người ăn nhạt. Vệt muối trắng khô lại trên áo, mồ hôi chảy vào mắt thấy cay xót là những dấu hiệu gợi ý mồ hôi nhiều muối. Đây chỉ là gợi ý để để tâm đến việc bù muối khi làm việc lâu ngoài nắng, không phải chẩn đoán gì.
Ước lượng lượng muối mất đi: một phép tính ví dụ
Không ai cần đo mồ hôi khi đi làm, nhưng một phép tính ví dụ giả định giúp hình dung độ lớn. Các con số dưới đây chỉ minh hoạ:
- Giả sử một thợ xây làm sáu giờ ngoài nắng tháng Sáu, ra mồ hôi trung bình khoảng nửa lít mỗi giờ — tổng khoảng ba lít.
- Giả sử mồ hôi của người này chứa khoảng 900 miligam natri mỗi lít, một mức nằm trong khoảng thường được ghi nhận nhưng có người thấp hơn nhiều, có người cao hơn.
- Lượng natri mất trong ngày khoảng 2.700 miligam, tương đương gần 7 gam muối.
- Kali mất theo mồ hôi ở mức thấp hơn natri nhiều lần, chỉ bằng một phần nhỏ lượng kali một bữa cơm có rau và khoai cung cấp.
- Kết luận ví dụ: người này cần bù nước nhiều và bù thêm muối ở mức vừa qua bữa ăn, còn kali, magie, canxi thì bữa ăn bình thường đã lo được.
Phép tính cũng cho thấy vì sao lời khuyên "ăn nhạt dưới 5 gam muối" của WHO được viết cho đại đa số người ít vận động, còn người lao động nặng nhiều giờ dưới nắng có thể cần nhiều hơn trong những ngày đó. Điều này không áp dụng cho người có bệnh tim, thận, tăng huyết áp — họ cần bác sĩ hướng dẫn riêng.
Bù nước và bù khoáng bằng bữa cơm
Với ngày làm việc ngoài nắng, nước là ưu tiên số một: uống đều từng ngụm theo giờ, không đợi khát mới uống. Màu nước tiểu là cách tự theo dõi đơn giản — vàng nhạt là ổn, vàng sẫm và ít là đang thiếu nước. Nước lọc, nước đun sôi để nguội, trà loãng, nước dừa đều được; tránh rượu bia trong ngày nóng vì làm mất nước thêm.
Muối được bù tự nhiên nhất qua bữa ăn. Bữa trưa của người lao động Việt thường có bát canh, chút nước chấm, món mặn kho — chính là cách bù natri và clorua quen thuộc. Bát canh còn bù nước và kali từ rau. Bữa tối có rau, khoai, chuối hay đu đủ tráng miệng thì kali và magie gần như không phải lo.
Khi phải làm việc kéo dài nhiều giờ liền ra mồ hôi đầm đìa mà không ăn được, một gói dung dịch bù nước đường uống pha đúng hướng dẫn là lựa chọn hợp lý hơn nước ngọt có ga hay nước tăng lực nhiều đường. Đừng tự pha nước muối đậm đặc. Và đừng uống ừng ực rất nhiều nước lọc trong thời gian ngắn mà không ăn uống gì có muối: uống quá nhiều nước lọc khi mất muối có thể làm loãng natri máu, một tình trạng có bài riêng ở trang khác của hệ.
Chuẩn bị cho ngày làm việc ngoài nắng
Những việc nhỏ giúp người lao động và người nấu cơm cho họ giữ cân bằng nước – khoáng tốt hơn:
- Ăn sáng đủ trước khi ra công trình hay ra đồng, không đi làm khi bụng đói.
- Mang bình nước lớn, đặt ở chỗ dễ lấy, uống từng ngụm mỗi mười lăm đến hai mươi phút khi làm nặng.
- Bữa trưa có canh và món mặn vừa phải; không cần ăn mặn hơn hẳn ngày thường, chỉ không cắt muối quá tay trong những ngày ra mồ hôi nhiều.
- Chuẩn bị trái cây giàu nước và kali như dưa hấu, chuối, cam để ăn giữa giờ.
- Người mới vào làm hoặc vừa nghỉ dài ngày: tăng dần khối lượng việc ngoài nắng trong một đến hai tuần đầu để cơ thể thích nghi.
- Nghỉ trong bóng râm theo nhịp, tránh khung giờ nắng gắt nhất khi có thể, mặc áo sáng màu thoáng khí, đội mũ rộng vành.
Người dùng thuốc lợi tiểu, thuốc huyết áp, người có bệnh tim, thận, đái tháo đường làm việc ngoài nắng nên hỏi bác sĩ trước về lượng nước, muối phù hợp, vì nhu cầu của họ có thể rất khác người khoẻ.
Những hiểu lầm về mồ hôi và khoáng chất
Đổ mồ hôi là thải độc. Mồ hôi chủ yếu để làm mát cơ thể. Lượng chất thải chuyển hoá đi theo mồ hôi rất nhỏ so với phần gan và thận xử lý. Xông hơi hay mặc áo kín cho ra thật nhiều mồ hôi không làm cơ thể "sạch" hơn, chỉ làm mất thêm nước và muối.
Ra mồ hôi nhiều là giảm cân. Cân nặng giảm sau buổi làm nóng chủ yếu là nước, sẽ quay lại khi uống bù. Cố tình mất nước để xuống cân là cách nguy hiểm, nhất là trong ngày nắng.
Người to khoẻ ra nhiều mồ hôi nên cần bù khoáng đặc biệt. Người vóc lớn thường ra nhiều mồ hôi hơn, nhưng thứ cần bù nhiều hơn vẫn là nước và muối, không phải một danh sách khoáng đặc biệt. Bữa ăn lớn hơn của họ cũng mang theo nhiều khoáng hơn.
Nước khoáng thiên nhiên bù đủ khoáng mất qua mồ hôi. Phần lớn nước khoáng có natri ở mức thấp so với lượng mất qua mồ hôi khi làm nặng nhiều giờ. Nước khoáng bù nước tốt như nước lọc; muối vẫn cần đến từ bữa ăn hoặc dung dịch bù nước.
Không thấy khát là chưa mất nước. Cảm giác khát xuất hiện khi cơ thể đã thiếu một ít nước, và ở người cao tuổi cảm giác này kém nhạy. Khi làm việc ngoài nắng, uống theo nhịp giờ an toàn hơn đợi khát.
Khi nào nên gặp bác sĩ hoặc gọi cấp cứu
Say nắng, say nóng là cấp cứu. Khi người đang làm việc ngoài nắng có dấu hiệu lơ mơ, nói lảm nhảm, lú lẫn, co giật, ngất, da nóng đỏ, ngừng ra mồ hôi hoặc thân nhiệt rất cao, cần đưa vào chỗ mát, nới quần áo, làm mát bằng nước và gọi cấp cứu ngay. Không cho người đang lơ mơ uống nước vì dễ sặc.
Nên đi khám khi thường xuyên bị chuột rút nặng, chóng mặt, buồn nôn, đau đầu sau những ngày làm nóng dù đã uống đủ nước; khi ra mồ hôi nhiều bất thường cả lúc không vận động, nhất là về đêm kèm sụt cân, sốt; hoặc khi tim đập nhanh, hồi hộp kéo dài.
Người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người có bệnh mạn tính chịu nóng kém hơn, cần được để ý sớm. Bài viết là thông tin dinh dưỡng phổ thông, không thay cho hướng dẫn an toàn lao động và tư vấn y tế.
Câu hỏi thường gặp
Vệt trắng trên áo sau khi làm việc là gì?
Đó thường là muối — chủ yếu natri clorua — còn lại khi mồ hôi bay hơi. Vệt rõ gợi ý mồ hôi khá mặn hoặc ra mồ hôi rất nhiều. Đây không phải bệnh, chỉ là dấu hiệu để chú ý bù muối vừa đủ qua bữa ăn trong những ngày làm nặng.
Ra mồ hôi nhiều có làm thiếu canxi, magie không?
Canxi và magie trong mồ hôi rất ít. Chỉ khi ra mồ hôi rất nhiều liên tục nhiều ngày mà ăn uống kém thì lượng mất mới đáng kể. Người lao động ăn đủ bữa có rau, đậu, cá thường không cần bổ sung riêng hai chất này.
Uống nước điện giải đóng chai có cần không?
Với người làm việc vài giờ và ăn uống bình thường, nước lọc cùng bữa ăn có canh là đủ. Khi ra mồ hôi rất nhiều kéo dài mà không ăn được, dung dịch có muối như gói bù nước đường uống hợp lý hơn nước ngọt. Đọc thành phần để tránh loại nhiều đường.
Ngâm mình trong nước mát có làm mất khoáng không?
Không. Ngâm nước mát giúp hạ nhiệt cơ thể và không làm mất khoáng qua da. Ngược lại, tắm mát và nghỉ trong bóng râm giúp giảm lượng mồ hôi phải ra, gián tiếp giảm lượng muối mất đi trong ngày nóng.
Có nên ngậm muối hạt khi làm việc ngoài nắng?
Không nên tự ngậm muối hạt hay uống nước muối đậm vì dễ gây buồn nôn, khó chịu dạ dày và khó ước lượng. Bù muối qua bữa ăn, qua dung dịch bù nước pha đúng hướng dẫn là cách an toàn hơn. Người có bệnh tim, thận, huyết áp hỏi bác sĩ trước.
Mồ hôi nhiều có phải do thiếu chất không?
Ra mồ hôi nhiều khi nóng và khi làm nặng là phản ứng làm mát bình thường. Ra mồ hôi nhiều bất thường lúc nghỉ, về đêm, kèm sụt cân hay sốt có thể liên quan đến bệnh tuyến giáp, nhiễm trùng hoặc nguyên nhân khác, cần đi khám thay vì tự đoán thiếu khoáng.