MatThiet.comMật Thiết
Khoáng đa lượng và điện giải

Magie trong cơ thể: khoáng chất đứng sau hàng trăm enzym và nguồn từ bữa cơm Việt

Magie làm gì trong cơ thể, vì sao ATP cần magie mới dùng được, thực phẩm Việt nào giàu magie, xay xát làm mất bao nhiêu và ai cần hỏi bác sĩ trước khi bổ sung.

Hands of a woman rinsing brown rice in a metal basin beside a basket of water spinach and a bowl of roasted pumpkin seeds, rural Dong Thap kitchen, daylight

Magie là khoáng đa lượng tham gia vào hơn ba trăm hệ enzym trong cơ thể, từ tạo năng lượng, tổng hợp đạm và ADN đến co cơ, dẫn truyền thần kinh và điều hoà đường huyết. Một người trưởng thành có khoảng hai mươi lăm gam magie, khoảng một nửa đến sáu phần mười nằm trong xương, phần còn lại chủ yếu ở bên trong tế bào cơ và mô mềm, chỉ chưa tới một phần trăm nằm trong máu.

Magie ít được nhắc bằng canxi hay sắt, một phần vì thiếu magie hiếm khi biểu hiện rõ ràng, một phần vì xét nghiệm máu không phản ánh tốt kho magie trong tế bào. Bài này giải thích magie làm gì, vì sao nó đứng sau cả canxi lẫn kali, lấy magie từ bữa ăn Việt thế nào, và những trường hợp không nên tự uống viên magie.

Magie và ATP: vì sao năng lượng cần magie

ATP là phân tử mang năng lượng mà mọi tế bào dùng để làm việc: co cơ, bơm ion qua màng, tổng hợp đạm. Điều ít người biết là trong tế bào, ATP gần như không tồn tại một mình mà gắn với ion magie thành phức hợp magie – ATP. Phần lớn các enzym dùng ATP thực chất nhận dạng phức hợp này chứ không phải ATP trần. Thiếu magie, năng lượng vẫn còn đó nhưng tế bào khó rút ra dùng.

Từ điểm này suy ra vì sao magie xuất hiện ở khắp nơi trong sinh hoá: chuỗi đường phân tách năng lượng từ glucose có nhiều bước cần magie; enzym sao chép ADN và tổng hợp ARN cần magie để giữ cấu trúc; ribosome — bộ máy tổng hợp đạm — cần magie để hai tiểu phần gắn với nhau. Con số "hơn ba trăm enzym" được trích nhiều trong tài liệu dinh dưỡng; các ước tính mới hơn dựa trên cơ sở dữ liệu enzym còn cho con số lớn hơn.

Với người đọc phổ thông, chi tiết đáng nhớ chỉ là: magie không phải chất "tạo năng lượng" theo kiểu quảng cáo, mà là điều kiện để cơ thể dùng năng lượng từ thức ăn. Uống thêm magie khi đã đủ không làm bạn khoẻ hơn hay tỉnh táo hơn; còn khi thiếu kéo dài, nhiều hệ thống chậm lại cùng lúc nên biểu hiện thường mơ hồ.

Magie đứng sau canxi và kali như thế nào

Magie và hormon cận giáp. Tuyến cận giáp cần magie để tiết hormon điều hoà canxi và để các mô đáp ứng với hormon đó. Khi magie thấp nặng, canxi máu có thể giảm theo và khó điều chỉnh nếu chỉ bù canxi. Trong y khoa, đây là lý do bác sĩ thường kiểm tra magie khi gặp canxi máu thấp không rõ nguyên nhân.

Magie và kênh canxi trong cơ. Trong tế bào cơ, canxi kích hoạt co, magie giúp cơ giãn ra bằng cách cạnh tranh vị trí gắn và hỗ trợ bơm canxi trở về kho. Hai chất làm việc như chân ga và chân phanh. Đây là nền tảng sinh lý của lời đồn "chuột rút do thiếu magie", nhưng bằng chứng cho viên magie trị chuột rút ở người khoẻ khá yếu.

Magie và kali. Thận cần magie để giữ kali lại; magie thấp làm kali thất thoát qua nước tiểu. Mối quan hệ này có bài riêng ở danh mục những cặp chất hỗ trợ nhau của trang, vì nó giải thích nhiều tình huống điều trị.

Magie và vitamin D. Các enzym chuyển vitamin D sang dạng hoạt động cũng cần magie. Cặp này được bàn kỹ ở danh mục những cặp chất hỗ trợ nhau của trang, nên ở đây chỉ nhắc để thấy magie nằm ở giao điểm của nhiều con đường.

Lấy magie từ bữa ăn Việt

Magie nằm ở trung tâm phân tử diệp lục, nên rau lá xanh đậm là nguồn tự nhiên dễ nhớ. Ngoài ra là hạt, đậu và ngũ cốc còn lớp cám. Bảng dưới xếp theo nhóm, không ghi số miligam vì hàm lượng thay đổi theo giống, đất trồng và cách chế biến.

Nhóm thực phẩmVí dụ quen thuộcGhi chú khi nấu ăn
HạtHạt bí, hạt điều, vừng, lạc, hạnh nhânRất giàu magie theo khối lượng; một nắm nhỏ rắc lên xôi, cháo, salad là đủ góp đáng kể
ĐậuĐậu đen, đậu nành, đậu xanh, đậu phụNgâm và nấu kỹ giúp giảm phytat, chất làm giảm hấp thu khoáng
Rau lá xanh đậmRau muống, rau dền, cải bó xôi, rau ngótMagie tan một phần vào nước luộc — ăn cả canh thì giữ lại được
Ngũ cốc ít xay xátGạo lứt, gạo mầm, yến mạch, ngôGạo trắng mất phần lớn magie vì cám và mầm bị xát bỏ
Cá và hải sảnCá thu, cá hồi, tômGóp vừa phải, kèm đạm và các khoáng khác
Trái cây, khoaiChuối, bơ, khoai langLượng vừa nhưng ăn thường xuyên nên cộng lại có ý nghĩa

Điểm đáng chú ý nhất cho bữa ăn Việt là gạo. Cơm chiếm phần lớn khẩu phần, và khi chuyển từ gạo lứt sang gạo xát trắng, phần magie của cả ngày giảm đi rõ rệt. Không cần bỏ gạo trắng; trộn một phần gạo lứt hoặc gạo mầm, hay thay một bữa cơm bằng khoai lang, ngô luộc trong tuần là cách đơn giản để bù lại.

Nước cứng — nước giếng hoặc nước máy có nhiều canxi, magie — cũng góp một ít magie, tuỳ vùng. Đây là phần cộng thêm, không nên coi là nguồn chính.

Ai dễ có lượng magie thấp

Thiếu magie nặng do ăn uống ở người khoẻ khá hiếm, vì thận giữ magie lại rất hiệu quả khi lượng ăn vào giảm. Lượng magie thấp kéo dài thường gặp ở những nhóm sau, theo tổng hợp của các cơ quan dinh dưỡng như Văn phòng Thực phẩm bổ sung thuộc Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ:

  • Người có bệnh đường tiêu hoá gây kém hấp thu hoặc tiêu chảy kéo dài, như bệnh viêm ruột hay sau phẫu thuật cắt ruột.
  • Người mắc đái tháo đường type 2, nhất là khi đường huyết kiểm soát kém, vì magie mất nhiều hơn qua nước tiểu.
  • Người uống rượu nhiều thường xuyên: ăn kém, hấp thu kém và thận thải magie tăng.
  • Người cao tuổi: ăn ít hơn, hấp thu ở ruột giảm, thận giữ magie kém hơn và thường dùng nhiều thuốc.
  • Người dùng lâu dài một số nhóm thuốc, ví dụ thuốc ức chế bơm proton giảm axit dạ dày hay một số thuốc lợi tiểu — đây là thông tin ở mức nguyên lý, việc theo dõi do bác sĩ kê đơn quyết định.

Nếu bạn thuộc một trong các nhóm này, hướng đúng là hỏi bác sĩ có cần kiểm tra hay không, chứ không phải tự mua viên magie. Magie máu bình thường cũng chưa loại trừ hoàn toàn thiếu trong tế bào, nên đánh giá phải dựa vào cả bệnh sử và khám.

Viên magie: thừa từ đâu và vì sao cần thận trọng

Magie từ thức ăn không gây thừa ở người có thận khoẻ, vì thận thải phần dư. Thừa magie hầu như luôn đến từ viên bổ sung, thuốc nhuận tràng hoặc thuốc kháng axit chứa magie. Theo bảng của Viện Hàn lâm Khoa học, Kỹ thuật và Y học Hoa Kỳ, mức ăn vào tối đa chấp nhận được từ nguồn bổ sung (không tính thức ăn) cho người lớn là 350 miligam magie mỗi ngày; vượt mức này, tác dụng phụ hay gặp nhất là tiêu chảy, buồn nôn, đau quặn bụng.

Nguy hiểm thật sự là ở người suy thận. Khi thận không thải được, magie tích tụ trong máu, có thể gây tụt huyết áp, yếu cơ, rối loạn nhịp tim. Người cao tuổi dùng thuốc nhuận tràng chứa magie hằng ngày mà chức năng thận đã giảm là nhóm cần được bác sĩ rà soát.

Các dạng muối magie khác nhau — oxit, citrat, glycinat, clorua — có lượng magie nguyên tố và mức hấp thu khác nhau; trang khác của hệ có bài riêng giải thích các dạng trên nhãn. Viên magie còn có thể làm giảm hấp thu một số nhóm thuốc kháng sinh và thuốc điều trị loãng xương nếu uống cùng lúc, nên khoảng cách giữa các viên do dược sĩ hướng dẫn. Danh mục viên bổ sung của trang có bài về chuyện uống chung hay cách giờ.

Những lời đồn về magie nên nghe thận trọng

Magie gần đây được quảng cáo khá nhiều trên mạng xã hội, kèm những lời hứa vượt xa bằng chứng. Vài lời đồn thường gặp và điều đã biết:

  • "Ai cũng thiếu magie." Khảo sát ở một số nước cho thấy nhiều người ăn vào thấp hơn nhu cầu khuyến nghị, nhưng ăn thấp hơn khuyến nghị không đồng nghĩa với thiếu magie có hại. Khuyến nghị được đặt cao hơn nhu cầu trung bình để phủ gần hết dân số.
  • "Magie xịt hay ngâm chân hấp thu qua da." Bằng chứng cho việc magie đi qua da với lượng đáng kể còn rất yếu. Ngâm chân nước ấm có thể dễ chịu, nhưng không nên coi là cách bổ sung magie.
  • "Magie chữa được đau nửa đầu, trầm cảm, huyết áp." Có nghiên cứu về magie trong một số tình trạng này, một vài cái có kết quả đáng chú ý, nhưng việc dùng magie như một phần điều trị là quyết định của bác sĩ, theo dạng và liều riêng, không phải điều tự làm theo bài đăng trên mạng.
  • "Uống càng nhiều càng tốt vì thận tự thải." Thận thải được phần dư khi khoẻ, nhưng ruột phản ứng trước: magie liều cao kéo nước vào lòng ruột gây tiêu chảy — chính vì vậy một số muối magie được dùng làm thuốc nhuận tràng. Người thận yếu thì không thải kịp.
  • "Ăn sô-cô-la đen để bổ sung magie." Sô-cô-la đen có magie, nhưng đi kèm nhiều đường, chất béo và năng lượng. Một nắm hạt bí hay một bát canh rau cho magie mà không kèm những thứ đó.

Điểm chung: magie là khoáng chất thiết yếu với vai trò có thật, nhưng điều đó không biến viên magie thành giải pháp cho mọi triệu chứng. Bắt đầu từ bữa ăn, còn lại để bác sĩ quyết định.

Khi nào nên gặp bác sĩ

Thiếu magie không có dấu hiệu riêng để tự nhận ra. Những biểu hiện như mệt, chán ăn, buồn nôn, run tay, co giật cơ, tê bì, chuột rút, tim đập không đều có thể đi kèm magie thấp nhưng cũng gặp trong rất nhiều bệnh khác. Bạn nên đi khám khi các biểu hiện đó kéo dài, xuất hiện cùng nhau, hoặc khi bạn thuộc nhóm nguy cơ nêu trên.

Đi khám ngay nếu có hồi hộp, tim đập loạn nhịp, yếu cơ tăng dần, lú lẫn — nhất là sau một đợt tiêu chảy, nôn kéo dài hoặc sau khi dùng nhiều thuốc nhuận tràng, thuốc kháng axit chứa magie.

Người bệnh thận, bệnh tim, đang dùng thuốc lợi tiểu, thuốc tim mạch, phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ không tự dùng viên magie. Bài viết chỉ cung cấp thông tin dinh dưỡng phổ thông; chẩn đoán và quyết định bổ sung thuộc về bác sĩ.

Câu hỏi thường gặp

Ăn chuối có đủ magie không?

Chuối có magie nhưng ở mức vừa phải; nó nổi tiếng về kali hơn. Một quả chuối góp một phần nhỏ nhu cầu cả ngày. Hạt bí, hạt điều, đậu đen, rau lá xanh đậm và gạo lứt cho nhiều magie hơn tính trên cùng khẩu phần ăn.

Xét nghiệm magie máu bình thường có nghĩa là đủ magie không?

Không hẳn. Chưa tới một phần trăm magie nằm trong máu, và cơ thể giữ nồng độ máu ổn định bằng cách rút từ kho. Magie máu bình thường không loại trừ hoàn toàn kho trong tế bào thấp. Bác sĩ sẽ đánh giá kèm bệnh sử, thuốc đang dùng và các chỉ số khác.

Uống magie có giúp ngủ ngon không?

Một số nghiên cứu nhỏ ở người cao tuổi gợi ý magie có thể cải thiện giấc ngủ nhẹ, nhưng bằng chứng còn hạn chế và không đồng nhất. Mất ngủ có nhiều nguyên nhân cần được tìm ra; tự uống magie kéo dài để ngủ không phải lựa chọn được khuyến nghị rộng rãi.

Magie có trong nước khoáng không?

Có, tuỳ nguồn nước. Một số nước khoáng có lượng magie đáng kể, ghi trên bảng thành phần. Magie trong nước hấp thu khá tốt nhưng tổng lượng thường nhỏ so với bữa ăn, nên chỉ coi là phần cộng thêm.

Nấu rau có làm mất magie không?

Magie không bị nhiệt phá huỷ nhưng tan một phần vào nước luộc. Luộc rồi đổ nước đi thì mất phần đó; nấu canh và ăn cả nước, xào nhanh hoặc hấp thì giữ lại nhiều hơn. Xay xát ngũ cốc làm mất magie nhiều hơn hẳn so với nấu.

Người tập thể thao có cần uống thêm magie không?

Người tập luyện mất một ít magie qua mồ hôi và có nhu cầu năng lượng cao hơn, nhưng ăn đủ bữa với rau, hạt, đậu thường đã bù được. Viên magie chỉ nên dùng khi bác sĩ xác định có lý do; tác dụng tăng thành tích ở người không thiếu chưa được chứng minh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138